🌿 Związki chromu(VI) w powietrzu na stanowiskach pracy — sączek, wymycie roztworem węglanu sodu, reakcja z difenylokarbazydem, kolorymetria; norma wycofana w 2014 r., NDS 0,005 mg/m³ Cr(VI), PN-Z-04126-03

Środowisko PN-87/Z-04126/03

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Metoda pozwala na oznaczanie rozpuszczalnych chromianów oraz związków chromu (VI) w złożonych mieszaninach, np. w dymach spawalniczych. Zawartość 100 mikrogramów chromu (III) i 200 mikrogramów żelaza w próbce nie przeszkadza w oznaczaniu. Metoda polega na pobraniu próbki na sączek bibułowy, wymyciu chromu (VI) roztworem węglanu sodowego, zakwaszeniu roztworu i usunięciu wydzielającego się dwutlenku węgla oraz reakcji chromu z dwufenylokarbazydem w środowisku kwaśnym. Czerwonofioletowe zabarwienie powstałego związku kompleksowego oznacza się kolorymetrycznie. Oznaczalność w przeliczeniu na trójtlenek chromu wynosi 0,004 mg w 1 m sześciennym powietrza" (na karcie bez kropki na końcu). W przeliczeniu na chrom daje to ok. 0,0021 mg/m³ (przeliczenie nasze: 0,004 × 52,00 / 100,0 — masy molowe Cr i CrO₃). Karta nie podaje objętości i przepływu powietrza, długości fali, wzorcowania ani precyzji. Tekstu normy (2 strony) nie mieliśmy.

WARTOŚCI DOPUSZCZALNE. Według rozporządzenia MRPiPS z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447, załącznik, poz. 582) dla związków chromu(VI) — w przeliczeniu na Cr(VI) — NDS wynosi 0,005 mg/m³; wykaz nie podaje dla nich NDSCh. Dla porównania: chrom metaliczny i związki chromu(II) oraz chromu(III) mają w wykazie osobne pozycje (poz. 120).

STATUS (stan kart na 30.09.2026). Karta PN-Z-04126-03:1987 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana": publikacja 07-09-1987, „Data wycofania: 30-05-2014", 2 strony, grupa cenowa A, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; norma krajowa, bez pól „Wprowadza" i „Zastąpiona przez". Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-Z-04126" (30.09.2026) pokazuje sześć pozycji: arkusze 00:1979 (postanowienia ogólne), 01:1979 („Wycofana i zastąpiona przez PN-Z-04434:2011" — chrom i jego związki metodą płomieniowej absorpcyjnej spektrometrii atomowej, opisany w Bazie Wiedzy osobnym wpisem), 02:1987, 03:1987 i 5:1994 — wszystkie wycofane — oraz aktualną PN-Z-04434:2011. Arkusz 02:1987 to odmiana „z kwaśną ekstrakcją próbki" — według karty: rozpuszczalne chromiany i kwas chromowy, sączek bibułowy lub membranowy, wymycie chromu(VI) roztworem kwasu siarkowego z nadmanganianem potasu jako utleniaczem, reakcja z difenylokarbazydem; przeszkadza chrom(III) oraz duże ilości miedzi(II), niklu(II), wanadu(V) i żelaza(III); oznaczalność 0,02 mg/m³ w przeliczeniu na tritlenek chromu; data wycofania 27-11-2012; zastąpił PN-Z-04055:1971. Arkusz 5:1994 dotyczył chromu w pyle zawieszonym w powietrzu atmosferycznym (absorpcyjna spektrometria atomowa; data wycofania 13-11-2025), a 00:1979 — postanowień ogólnych (data wycofania 23-08-2007). Wyszukiwarka PKN pod hasłami „chromu(VI)" i „chromu sześciowartościowego" (30.09.2026) daje po 144 pozycje, bo dopasowuje samo słowo „chromu"; na pierwszej stronie (50 pozycji) chrom(VI) w tytule mają tylko oba wycofane arkusze tej serii i wycofana PN-P-22108:2000 (skóry wyprawione), a na pierwszym miejscu stoi aktualna PN-Z-04434:2011 (chrom całkowity). Pod hasłem „16740" katalog pokazuje wyłącznie PN-EN 16740:2016-02 o odświeżaczach powietrza — ISO 16740:2005, którą AB 1207 powołuje przy chromie(VI) w powietrzu stanowisk pracy, nie ma w katalogu polskiego wydania.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 30.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04126-03: 12 pozycji u 11 laboratoriów — tyle samo wystąpień w aktualnych dokumentach PCA; dwie pozycje ma AB 1004 (powietrze na stanowiskach pracy oraz gazy odlotowe — „z wyłączeniem pkt. 7"). Zapisy: „PN-87/Z-04126/03" — 7 laboratoriów (AB 409, AB 481, AB 647, AB 869, AB 882, AB 934, AB 1144), „PN-Z-04126-03:1987" — AB 877 i AB 1642, „PN-87/Z-04126-03" — AB 888, „PN-87/Z-04126.03" — AB 1004. W tej samej pozycji obok normy — NIOSH 7600:2015 (AB 882) i instrukcja IB-140 wyd. 1 z 25.11.2024 (AB 934). Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-87/Z-04126/03" (postać z zakresów, najczęstsza) i pokaże 7 z 11 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 30.09.2026: 7; nie pokaże AB 877, AB 888, AB 1004 i AB 1642, a postać z katalogu PKN „PN-Z-04126-03" dałaby 2. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 30.09.2026, wydania od 08.01.2026 do 03.09.2026): wszystkie pozycje stoją w obowiązujących wydaniach, każda z 19 par liczb zakresu z kopii występuje w aktualnym dokumencie i żadna pozycja nie jest zawieszona.

PRZEDMIOT, TECHNIKA I ZAKRESY. Powietrze na stanowiskach pracy — 10 laboratoriów (AB 934 także powietrze atmosferyczne i pomieszczeń); AB 877 — próbki powietrza i gazów odlotowych pobrane na filtry (środowisko ogólne), AB 1004 — także gazy odlotowe. Technika — wszędzie „metoda spektrofotometryczna". Nazwa oznaczanej wielkości: „związki chromu (VI) w przeliczeniu na Cr (VI)" u większości, „chromiany (VI) i dichromiany (VI)" u AB 647 i AB 877, „chrom VI" u AB 1004. Zakresy stężenia w powietrzu stanowisk pracy (8 laboratoriów; AB 869 i AB 877 podają tylko masę w próbce, AB 409 — bez zakresu): dolne od 0,00037 mg/m³ (AB 1144), 0,00041 mg/m³ (AB 882) i 0,000417 mg/m³ (AB 934) przez 0,0005 mg/m³ (AB 481, AB 1642) i 0,002 mg/m³ (AB 1004) do 0,006 mg/m³ (AB 647, AB 888); górne od 0,023 mg/m³ (AB 882) i 0,027 mg/m³ (AB 1642) do 0,5 mg/m³ (AB 888), 0,6 mg/m³ (AB 647) i 1,6 mg/m³ (AB 1004).

OBOK TEJ NORMY. Związki chromu(VI) w powietrzu na stanowiskach pracy bez tego arkusza oznacza 17 laboratoriów: według wycofanego arkusza 02:1987 (kwaśna ekstrakcja; zapis „PN-87/Z-04126/02" albo „.02") — AB 340 ((0,0016 – 0,314) mg/m³), AB 484 ((0,00038 – 0,011) mg/m³), AB 802 ((0,000417 – 0,6) mg/m³), AB 849 ((0,0004 – 0,05) mg/m³), AB 1184 (z instrukcją IK-804, (0,001 – 0,2) mg/m³) i AB 1257 ((0,001 – 0,050) mg/m³) — wszystkie z dolną granicą niższą niż oznaczalność tego arkusza z karty (0,02 mg/m³ jako CrO₃, ok. 0,0104 mg/m³ jako Cr); według metody NIOSH 7600 (wydanie 3, 2015) — AB 343 (dwie pozycje), AB 647 (od 0,00028 mg/m³), AB 719 (z instrukcją PA-56), AB 869, AB 875, AB 886 i AB 1364, a AB 882 — w tej samej pozycji co arkusz 03; według metody z kwartalnika „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy" 2018, nr 3 (97), s. 131–148 (chromatografia jonowa z detekcją spektrofotometryczną) — AB 418, AB 632, AB 1207 (razem z ISO 16740:2005) i AB 1854. Żaden z tych wierszy nie jest zawieszony (aktualne dokumenty PCA, odczyt 30.09.2026). Chrom całkowity — chrom metaliczny i związki chromu(II), (III) i (VI) w przeliczeniu na Cr — oznacza się według PN-Z-04434:2011 (osobny wpis w Bazie Wiedzy); wynik chromu całkowitego nie jest wynikiem chromu(VI).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — dolna granica wobec NDS: NDS związków chromu(VI) to 0,005 mg/m³, a AB 647 i AB 888 zaczynają zakres przy tej normie od 0,006 mg/m³ — wynik „poniżej 0,006 mg/m³" nie pokazuje, czy stężenie jest poniżej NDS (AB 647 ma na niskie stężenia osobną pozycję według NIOSH 7600, od 0,00028 mg/m³). Drugie — przeliczenie: karta podaje oznaczalność w przeliczeniu na tritlenek chromu (0,004 mg/m³), a NDS jest w przeliczeniu na Cr(VI) — ta sama liczba w dwóch przeliczeniach różni się prawie dwukrotnie (ok. 0,0021 mg/m³ jako Cr). Trzecie — co oznacza metoda: karta mówi o rozpuszczalnych chromianach i związkach chromu(VI) w złożonych mieszaninach, wymywanych z sączka roztworem węglanu sodu; czy obejmuje to wszystkie postacie chromu(VI) obecne w badanym pyle, z karty nie wynika — o to zapytaj laboratorium. Czwarte — status i zapis: norma jest wycofana od 2014 r., a stoi pod czterema postaciami oznaczenia, więc zakładka pokazuje 7 z 11 laboratoriów.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (2 strony). Nie podajemy rodzaju i średnicy sączka, objętości i przepływu powietrza, stężeń roztworów węglanu sodu i difenylokarbazydu, sposobu zakwaszenia, długości fali, krzywej wzorcowej, wzoru ani precyzji.

Zasada metody

Według karty PKN aerozol z powietrza stanowiska pracy zbiera się na sączku bibułowym, chrom(VI) wymywa roztworem węglanu sodu, roztwór zakwasza i usuwa z niego wydzielający się dwutlenek węgla, a chrom(VI) w środowisku kwaśnym tworzy z difenylokarbazydem czerwonofioletowy kompleks, którego barwę mierzy się kolorymetrycznie. Obecność 100 µg chromu(III) i 200 µg żelaza w próbce nie przeszkadza. Warunków pobierania i pomiaru NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Związki chromu(VI) — rozpuszczalne chromiany, także w złożonych mieszaninach, np. w dymach spawalniczych — w powietrzu na stanowiskach pracy, w zakresach 10 laboratoriów (NDS 0,005 mg/m³ w przeliczeniu na Cr(VI))
• Próbki powietrza i gazów odlotowych pobrane na filtry — AB 877; gazy odlotowe — druga pozycja AB 1004 (z wyłączeniem pkt 7)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04126-03:1987 (wersja polska; norma wycofana)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości chromu i jego związków — Oznaczanie chromu sześciowartościowego na stanowiskach pracy metodą kolorymetryczną z alkaliczną ekstrakcją próbki

Title (EN)

Air purity protection — Tests for chromium and its compounds content — Determination of hexavalent chromium at workplaces by colorimetric method with alkaline extraction of the sample

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: PN-Z-04126-03:1987 wycofana 30-05-2014, bez następcy na karcie (stan karty na 30.09.2026).

2. Pobieranie próbki

   Aerozol z powietrza stanowiska pracy na sączek bibułowy; objętości i przepływu NIE PODAJEMY.

3. Wymycie i przygotowanie

   Chrom(VI) wymywa się roztworem węglanu sodu, roztwór zakwasza i usuwa wydzielający się dwutlenek węgla (karta PKN).

4. Reakcja barwna i pomiar

   Chrom(VI) z difenylokarbazydem w środowisku kwaśnym — czerwonofioletowy kompleks, pomiar kolorymetryczny; 100 µg Cr(III) i 200 µg Fe w próbce nie przeszkadza.

5. Wynik

   Stężenie w przeliczeniu na Cr(VI) do porównania z NDS 0,005 mg/m³ — uwaga: oznaczalność karty jest podana w przeliczeniu na CrO₃; wzoru NIE PODAJEMY.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Związki chromu(VI) są rakotwórcze — roztwory wzorcowe i próbki przygotowuje się pod wyciągiem, w rękawicach, a odpady zbiera jako niebezpieczne; substancji wzorcowej karta nie podaje
• UWAGA MERYTORYCZNA: przy NDS 0,005 mg/m³ zakres laboratorium musi zaczynać się poniżej NDS — zakres od 0,006 mg/m³ nie pozwala wykazać zgodności

Najczęstsze pytania