🛣️ Badanie bazaltowej zgorzeli słonecznej („Sonnenbrand”) metodą gotowania — kawałek bazaltu z hałdy przecina się na dwie części (powierzchnia przecięcia co najmniej 0,005 m2), jedną gotuje (36 ± 1) h w wodzie destylowanej w stalowym naczyniu z chłodzoną pokrywą i ogląda zwilżoną powierzchnię przy wysychaniu (szaro-białe gwiaździste plamy, włoskowate rysy, większe pęknięcia, rozpad); dla kruszywa bazaltowego 4–32 mm (1000–4000 g) — ubytek masy na sicie o połowie dolnego wymiaru po 36 h gotowania i suszeniu w 110 °C oraz spadek wytrzymałości (Los Angeles lub udarność według EN 1097-2), PN-EN 1367-3

Budownictwo PN-EN 1367-3

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST EN 1367-3:2002 (tekst EN 1367-3:2001, angielski): od strony tytułowej przez spis treści, przedmowę i rozdziały 1–8 do początku punktu 9.1 (ubytek masy — tuż przed wzorem) włącznie. Poza próbką zostają wzór na ubytek masy, punkt 9.2 i dalsze (spadek wytrzymałości, wyrażanie wyników) oraz rozdział 10 (sprawozdanie). Poprawki AC:2004, którą część laboratoriów powołuje, nie czytaliśmy.

WEDŁUG TEKSTU EN 1367-3:2001 (przedmowa, rozdziały 1–8, początek 9.1). Normę przygotował CEN/TC 154 „Kruszywa” (sekretariat BSI); CEN zatwierdził ją 19.01.2001. Zakres (1): metody wykrywania oznak „Sonnenbrand” w bazalcie i rozpadu kruszywa z bazaltu wykazującego takie oznaki; dla kawałków skały i frakcjonowanych grubych kruszyw bazaltowych. Powołania (2): EN 932-1, EN 932-2, EN 932-5, EN 933-1, EN 933-2, EN 1097-2. Definicje (3): „Sonnenbrand” — rodzaj rozpadu skały, który może występować w niektórych bazaltach i ujawnia się pod wpływem warunków atmosferycznych; zaczyna się od szaro-białych gwiaździstych plam, zwykle z włoskowatymi rysami rozchodzącymi się od nich i łączącymi je, co osłabia strukturę mineralną, a skała rozpada się na drobne cząstki — zależnie od złoża w ciągu miesięcy po wydobyciu albo przez dziesięciolecia; w wyjątkowych przypadkach szybki rozpad daje duże pęknięcia i łamanie ziaren; stała masa — ważenia po suszeniu co najmniej co 1 h, różnica do 0,1 % (zwykle po suszeniu w (110 ± 5) °C). Zasada (4): poszczególne kawałki bazaltu ogląda się pod kątem oznak „Sonnenbrand”, a próbki frakcjonowanego bazaltu bada na procentowy ubytek masy i spadek wytrzymałości po gotowaniu; wytrzymałość według EN 1097-2. Aparatura (5): wymagania ogólne EN 932-5; suszarka z wymuszonym obiegiem (110 ± 5) °C; waga z dokładnością ± 0,1 % masy porcji; źródło ciepła do gotowania naczynia z zawartością w 100 °C przez (36 ± 1) h; stalowe naczynia z pokrywami chłodzonymi wodą; sita według EN 933-2; woda destylowana lub demineralizowana; wilgotna ściereczka; piła. Pobieranie (6): według EN 932-1. Porcje (7): do oględzin — jeden kawałek skały z hałdy w kamieniołomie, dość duży, by dać przekrój co najmniej 0,005 m2 (wystarcza zwykle kawałek o najmniejszym wymiarze 75 mm), przecięty na dwie oznaczone części, umyte i oczyszczone szczotką; do ubytku masy — pomniejszenie według EN 932-2, usunięcie ziaren za dużych i za małych na sucho według EN 933-1, umycie, suszenie do stałej masy w (110 ± 5) °C, masa m0; najmniejsza masa porcji (tabela 1): 4–8 mm — 1000 g, 8–16 mm — 2000 g, 16–32 mm — 4000 g; do spadku wytrzymałości — dwie porcje według EN 1097-2:1998, 5.2 (przy badaniu udarności co najmniej sześć próbek według 6.2). Oględziny (8.1): jedną część kładzie się w naczyniu, zalewa wodą destylowaną lub demineralizowaną tak, by była przykryta przez cały czas gotowania, przykrywa; doprowadza do wrzenia w ciągu 0,5 h i gotuje (36 ± 1) h, sprawdzając, czy próbka jest przykryta; ciepłą próbkę wyjmuje się i obserwuje w czasie wysychania; powierzchnię przecięcia lekko zwilża wilgotną ściereczką i przy ponownym wysychaniu odnotowuje: a) szaro-białe gwiaździste plamy lub promieniste włoskowate rysy, b) większe pęknięcia, c) rozpad próbki; można porównać z częścią niegotowaną i gotować wiele próbek naraz. Ubytek masy (8.2): porcję w naczyniu pod wodą doprowadza się do wrzenia w ciągu 0,5 h, gotuje (36 ± 1) h, studzi, zlewa wodę, suszy do stałej masy w (110 ± 5) °C, przesiewa na sucho na sicie o oczku równym połowie dolnego wymiaru frakcji i waży pozostałość m1. Spadek wytrzymałości (8.3): jedną porcję gotuje się i suszy jak w 8.2, obie bada według EN 1097-2 — wyniki LA1 (gotowana) i LA0 (niegotowana); przy badaniu udarności — średnie SZ1 i SZ0 z co najmniej trzech próbek. Ubytek masy (9.1) liczy się z dokładnością do 0,1 %.

STATUS (stan na 03.10.2026). W wyszukiwarce PKN (hasło „PN-EN 1367-3”, 03.10.2026) jest jedna pozycja: PN-EN 1367-3:2002 (wersja polska, „Badania właściwości cieplnych i odporności kruszyw na działanie czynników atmosferycznych — Część 3: Badanie bazaltowej zgorzeli słonecznej metodą gotowania”, „Wprowadza: EN 1367-3:2001 [IDT]”), bez adnotacji o wycofaniu; poprawka AC:2004 nie pojawia się w wynikach wyszukiwania pod tym hasłem. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) EN 1367-3:2001 ma status „Published” i etap 90.60 „Closure of 2 Year Review Enquiry” (02.12.2022), z powiązaniem z rozporządzeniem (UE) nr 305/2011. Wskaźnik przepływu kruszyw opisuje osobny wpis o PN-EN 933-6.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 1367-3 stoi w 6 rekordach u 6 laboratoriów: AB 442, AB 687, AB 937, AB 1107, AB 1110, AB 1344. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 07.10.2025 do 21.07.2026) numer stoi w 9 wierszach tych samych 6 laboratoriów (AB 442, AB 1107 i AB 1344 po 2 — norma i osobny wiersz z poprawką „PN-EN 1367-3:2002/AC:2004”, pozostałe po 1). Zapis „PN-EN 1367-3:2002” z „PN-EN 1367-3:2002/AC:2004” (AB 442, AB 1107, AB 1344), „PN-EN 1367-3:2002+AC:2004” (AB 687), „PN-EN 1367-3:2002” bez poprawki (AB 1110), „PN-EN 1367-3” bez roku (AB 937, zakres elastyczny „E”). Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 1367-3”) pokazuje te same 6 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Kruszywa — „Bazaltowa zgorzel słoneczna” (AB 1107, AB 1110, AB 1344, u AB 442 z dopiskiem „Metoda gotowania”), „Zgorzel słoneczna” (AB 937), u AB 687 pod nazwą części normy z „Badanie bazaltowej zgorzeli słonecznej metodą gotowania”. U AB 1107 obok stoją pozycje według PN-EN 13450 (kruszywa na podsypkę kolejową). Żadna pozycja nie rozróżnia oględzin kawałka skały, ubytku masy i spadku wytrzymałości.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy gotowaniu: próbka musi być przez cały czas przykryta wodą, a gotowanie trwać (36 ± 1) h po doprowadzeniu do wrzenia w ciągu 0,5 h (8.1, 8.2) — krótsze gotowanie może nie ujawnić zgorzeli. Przy oględzinach: plamy i rysy widać przy wysychaniu lekko zwilżonej powierzchni przecięcia (8.1) — oglądanie suchej lub mokrej powierzchni może je ukryć. Przy próbce do oględzin: musi pochodzić z hałdy i dać przekrój co najmniej 0,005 m2 (7.1). Przy ubytku masy: sito o połowie dolnego wymiaru frakcji, porcja co najmniej 1000–4000 g zależnie od frakcji (7.2, 8.2). Przy wytrzymałości: porównuje się porcję gotowaną z niegotowaną z tej samej próbki laboratoryjnej (7.3, 8.3). Przy zapisie: trzy laboratoria powołują poprawkę AC:2004, a dwa nie — treści poprawki nie znamy.

CZEGO NIE PODAJEMY. Wzorów na ubytek masy i spadek wytrzymałości, sposobu wyrażania wyników ani zakresu sprawozdania nie czytaliśmy. Nie podajemy też treści poprawki AC:2004 ani kategorii odporności na zgorzel z norm wyrobu dla kruszyw.

Zasada metody

Kawałek bazaltu przecina się na dwie części, jedną gotuje (36 ± 1) h w wodzie destylowanej w stalowym naczyniu z chłodzoną pokrywą i przy wysychaniu zwilżonej powierzchni przecięcia ogląda szaro-białe gwiaździste plamy, rysy, pęknięcia i rozpad. Frakcjonowane kruszywo bazaltowe gotuje się tak samo, suszy w 110 °C i przesiewa na sicie o połowie dolnego wymiaru (ubytek masy) albo bada wytrzymałość według EN 1097-2 i porównuje z porcją niegotowaną.

Zastosowania

• Bazalt — kawałki skały (oględziny po gotowaniu) i frakcjonowane kruszywa grube (ubytek masy, spadek wytrzymałości) (1)
• Wykrywanie „Sonnenbrand” — rozpadu bazaltu ujawniającego się w warunkach atmosferycznych (3.1)
• Kruszywa, w tym na podsypkę kolejową — bazaltowa zgorzel słoneczna w zakresach akredytacji 6 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 1367-3:2002

Tytuł (PL)

Badania właściwości cieplnych i odporności kruszyw na działanie czynników atmosferycznych — Część 3: Badanie bazaltowej zgorzeli słonecznej metodą gotowania

Title (EN)

Tests for thermal and weathering properties of aggregates — Part 3: Boiling test for “Sonnenbrand basalt”

Procedura krok po kroku

1. Próbki

   Pobranie według EN 932-1; kawałek z hałdy przecięty na dwie części lub kruszywo pomniejszone i przesiane. PN-EN 1367-3:2002 bez adnotacji o wycofaniu (03.10.2026).

2. Gotowanie

   W stalowym naczyniu pod wodą: wrzenie w ciągu 0,5 h, gotowanie (36 ± 1) h.

3. Oględziny

   Wyjąć ciepłą próbkę; zwilżoną powierzchnię przecięcia obserwować przy wysychaniu; zapisać plamy, rysy, pęknięcia, rozpad.

4. Ubytek masy

   Ostudzić, suszyć w (110 ± 5) °C, przesiać na sicie o połowie dolnego wymiaru, zważyć m1.

5. Spadek wytrzymałości

   Porcja gotowana i niegotowana według EN 1097-2; wzorów (rozdział 9) nie podajemy.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Gotowanie przez 36 h i wyjmowanie ciepłych próbek — ryzyko poparzeń (8.1, uwaga)
• Piłowanie skały — ochrona oczu, słuchu i dróg oddechowych

Najczęstsze pytania