🛣️ Oznaczanie wytrzymałości na ściskanie próbek mieszanek związanych spoiwem hydraulicznym (podbudowy, warstwy ulepszonego podłoża, grunty stabilizowane cementem) — próbki walcowe lub sześcienne wykonane w laboratorium albo wycięte jako rdzenie, ściskane jednoosiowo bez przekładek z przyrostem siły dającym zniszczenie w 30–120 s; Rc = F/Ac w N/mm², ocena rodzaju zniszczenia, PN-EN 13286-41

Budownictwo PN-EN 13286-41

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 13286-41:2022-04 (wersja angielska), w całości: „W niniejszym dokumencie opisano metodę badania do określania wytrzymałości na ściskanie próbek mieszanek związanych hydraulicznie. Niniejszy dokument dotyczy próbek wytworzonych w laboratorium lub przygotowanych z rdzeni”. Tekst normy czytamy w próbce SIST EN 13286-41:2022 (tekst EN 13286-41:2021 bez zmian) od okładki do punktu 9.1 (informacje obowiązkowe sprawozdania) do pozycji l) włącznie. Nie mamy rysunków 1–4 (wzory zniszczenia sześcianów i walców), dalszej części 9.1 ani punktu 9.2.

WEDŁUG TEKSTU EN 13286-41:2021 (przedmowa, rozdziały 1–9.1 l)). Normę przygotował CEN/TC 227 „Materiały drogowe” (sekretariat BSI); zatwierdzona przez CEN 5 lipca 2021 r., zastępuje EN 13286-41:2003. Zmiany wobec wydania 2003 (przedmowa): zmiany redakcyjne oraz — aby objąć szeroki zakres wytrzymałości mieszanek związanych hydraulicznie, od poniżej 1 MPa do 50 MPa i więcej — poszerzenie dozwolonego „okna czasowego” zniszczenia próbki. Seria EN 13286 obejmuje m.in. metody gęstości odniesienia i wilgotności (części 1–5), wytrzymałość na rozciąganie bezpośrednie (40) i pośrednie (42), moduł sprężystości (43), wskaźnik CBR (47), wykonywanie próbek metodą Proctora lub stołu wibracyjnego (50), młotem wibracyjnym (51), wibroprasowaniem (52) i ściskaniem osiowym (53). Zakres (1) — jak na karcie. Powołania (2): EN 12390-3:2019 (wytrzymałość na ściskanie próbek betonu), EN 13286-50, -51, -52 i -53. Terminy (3): mieszanka związana hydraulicznie — mieszanka twardniejąca w wyniku reakcji hydraulicznej, pucolanowej, siarczanowej lub węglanowej, zwykle o urabialności dostosowanej do zagęszczania walcowaniem, stosowana na ogół w podbudowach, warstwach podbudowy pomocniczej i warstwach wzmacniających podłoże; wytrzymałość na ściskanie — naprężenie przy zniszczeniu próbki ściskanej jednoosiowo bez bocznego skrępowania; smukłość — stosunek długości do średnicy próbki walcowej. Zasada (4): próbkę obciąża się siłą ściskającą do zniszczenia, zapisuje największą przeniesioną siłę i oblicza wytrzymałość. Aparatura (5.1): maszyna wytrzymałościowa zdolna do obciążania i pomiaru z dokładnością ± 1 %; uwaga 1 — próbki mogą być walcowe lub sześcienne, o wymiarach nominalnych od 50 mm (średnica) do 300 mm (wysokość) i wytrzymałości od 0,5 N/mm² do wytrzymałości zwykłego betonu; do mocniejszych próbek mogą się nadawać maszyny według EN 12390-4; dwie stalowe płyty dociskowe o twardości powierzchni co najmniej 55 HRC na głębokość ok. 5 mm, co najmniej tak duże jak powierzchnie próbki (najlepiej większe), o płaskości 0,03 mm lub lepszej (uwaga 2 — można użyć płyt pomocniczych grubości co najmniej 25 mm spełniających te same wymagania); górna płyta z przegubem kulistym, którego środek leży na powierzchni płyty lub mniej niż 1 mm od niej, o średnicy nie większej niż 150 mm, łatwo ustawiający się do próbki, a nieruchomiejący przy rosnącej sile; trzeba zapewnić pewne ustalenie próbki w środku dolnej płyty — ustawianie „na oko” jest niedozwolone. Próbka (6): wykonana według EN 13286-50, -51, -52 lub -53; rodzaj zagęszczania i pielęgnacji podaje się w sprawozdaniu. Wykonanie (7): wymiary mierzy się z dokładnością 0,5 %; próbkę waży się z dokładnością ± 0,25 % i porównuje z masą przy wykonaniu, zapisując zmianę masy (uwaga — przy zmianie ponad 2 % wynik wytrzymałości można zweryfikować, bo może nie być reprezentatywny dla badanej mieszanki); odchyłka od równoległości podstaw nie większa niż 2 mm na 100 mm — inne próbki odrzuca się albo wyrównuje szlifowaniem lub kapslowaniem według EN 12390-3:2019, załącznik A; próbek uszkodzonych nie bada się; przed umieszczeniem w maszynie ściera się nadmiar wilgoci, czyści powierzchnie dociskowe i usuwa luźne ziarna z powierzchni próbki; nie stosuje się żadnych przekładek między próbką a płytami; sześciany ściska się prostopadle albo równolegle do kierunku formowania i zapisuje ten kierunek; próbkę centruje się z dokładnością 1 % wymiaru nominalnego boku lub średnicy; przy zetknięciu z górną płytą ustawia się przegub tak, by styk był równomierny. Obciążanie (7.6): siłę przykłada się w sposób ciągły i równomierny, bez wstrząsów, tak by zniszczenie nastąpiło po 30–120 s od początku obciążania; w maszynach sterowanych ręcznie przy zbliżaniu się zniszczenia koryguje się spadek prędkości obciążania, w automatycznych — okresowo sprawdza, czy prędkość jest stała; zapisuje się największą siłę F; czas między wyjęciem próbki z warunków pielęgnacji a obciążeniem powinien być jak najkrótszy, by uniknąć utraty wilgoci. Ocena zniszczenia (7.7): rodzaj zniszczenia ocenia się według rysunków 1–4 — przy zniszczeniu prawidłowym zapisuje się ten fakt, przy nieprawidłowym — numer wzoru (sześciany) albo literę (walce); uwaga — nieprawidłowe zniszczenia wynikają zwykle z niedostatecznej staranności przy wykonaniu, kapslowaniu i badaniu próbek, ale przyczyną może być też usterka maszyny. Wynik (8): Rc = F/Ac, gdzie Rc — wytrzymałość w N/mm², F — największa siła w N, Ac — pole przekroju w mm²; jeżeli rzeczywiste wymiary mieszczą się w ± 0,5 % wymiaru nominalnego, oblicza się z wymiaru nominalnego, inaczej z rzeczywistego; wytrzymałość podaje się z dokładnością 0,1 N/mm² do 5 N/mm² i 0,5 N/mm² powyżej 5 N/mm². Sprawozdanie (9.1, pozycje a–l): identyfikacja i kształt próbki, sposób wykonania, masa w chwili badania z dokładnością do 10 g, stan przy ważeniu (w stanie dostarczenia lub nasycona), wymiary (rzeczywiste lub nominalne), sposób wyrównania podstaw, data badania, przy sześcianach — kierunek badania wobec kierunku formowania, gęstość objętościowa w chwili badania w kg/m³, wytrzymałość, rodzaj zniszczenia.

STATUS (stan kart na 03.10.2026). Karta PN-EN 13286-41:2022-04 (wersja angielska, publikacja 21-04-2022, 13 stron, grupa cenowa G) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Budownictwa i Konstrukcji Budowlanych, KT 212 Budowy i Utrzymania Dróg, ICS 93.080.20, „Wprowadza: EN 13286-41:2021 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 13286-41:2005 — wersja polska”. Karta PN-EN 13286-41:2005 (wersja polska, 13 stron) ma nagłówek „Wycofana”: data wycofania 21-04-2022, „Zastąpiona przez: PN-EN 13286-41:2022-04”; wprowadzała EN 13286-41:2003 [IDT]. Co zmieniło się dla wyniku: według przedmowy wydania 2021 poszerzono dozwolony czas do zniszczenia (obecnie 30–120 s); jakie było okno w wydaniu 2003, nie wiemy, bo jego tekstu nie czytaliśmy.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 13286-41 stoi w 8 rekordach u 7 laboratoriów: AB 1110, AB 1211, AB 1484, AB 1605, AB 1641, AB 1669, AB 1783. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 20.10.2025 do 16.09.2026) sześć podaje wydanie 2022-04, AB 1211 — „PN-EN 13286-41:2022” (bez miesiąca). Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 13286-41”) pokazuje wszystkie 7 laboratoriów; sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). „Wytrzymałość na ściskanie” mieszanek związanych spoiwem hydraulicznym, podbudów i ulepszonego podłoża z gruntu stabilizowanego cementem oraz gruntów stabilizowanych cementem (AB 1211). Zakresy podane są w jednostkach siły, nie naprężenia: (2–50) kN u AB 1110, (3–50) kN u AB 1211, (10–200) kN u AB 1484, (2–600) kN u AB 1641, (1–2660) kN u AB 1783, (1–3000) kN u AB 1669, (2–3000) kN u AB 1605. AB 1110 powołuje normę łącznie z procedurą własną PBG 15 („wytrzymałość na ściskanie stabilizacji”); AB 1605 — łącznie z PN-S-96012:1997; u AB 1641, AB 1669 i AB 1783 wytrzymałość gruntu stabilizowanego cementem według PN-S-96012:1997 stoi w osobnej pozycji. Obok stoją pobieranie próbek według PN-EN 13286-1 i PN-EN 932-1.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy prędkości obciążania: zniszczenie szybciej niż w 30 s albo wolniej niż w 120 s jest niezgodne z 7.6 — prędkość przyrostu siły trzeba dobrać do spodziewanej wytrzymałości, która w tych mieszankach sięga od poniżej 1 MPa do 50 MPa i więcej (przedmowa). Przy przekładkach: żadnych przekładek między próbką a płytami (7.5); nierówne podstawy wyrównuje się tylko szlifowaniem albo kapslowaniem według EN 12390-3, załącznik A. Przy centrowaniu: ustawianie na oko jest zabronione (5.1), a odchyłka położenia większa niż 1 % wymiaru jest niezgodna z 7.5. Przy wilgotności: norma każe skrócić czas między wyjęciem próbki z pielęgnacji a badaniem, by uniknąć utraty wilgoci, każe zapisać zmianę masy i przy zmianie ponad 2 % dopuszcza weryfikację wyniku jako niereprezentatywnego (7.2, 7.6). Przy rodzaju zniszczenia: wynik z nieprawidłowym zniszczeniem jest liczbą bez gwarancji, że opisuje materiał — zniszczenie ocenia się i zapisuje (7.7). Przy jednostkach: zakresy w PCA podają siłę w kN, a norma — wytrzymałość w N/mm²; przy próbce o średnicy 100 mm (pole ok. 7854 mm²) siła 2 kN odpowiada ok. 0,25 N/mm². Przy obliczeniu: Ac liczy się z wymiaru nominalnego tylko wtedy, gdy rzeczywiste wymiary mieszczą się w ± 0,5 % (8); sposobu wykonania próbki ta norma nie określa, tylko odsyła do części 50–53 — dlatego sprawozdanie musi podać sposób wykonania i rodzaj zagęszczania oraz pielęgnacji (6, 9.1).

CZEGO NIE PODAJEMY. Nie mamy rysunków 1–4 (wzory zniszczenia), końca punktu 9.1 ani punktu 9.2 — nie opisujemy więc poszczególnych wzorów zniszczenia ani informacji dodatkowych sprawozdania; według spisu treści norma nie ma rozdziału o precyzji. Nie podajemy wymagań wytrzymałościowych dla mieszanek z norm wyrobu ani z PN-S-96012, bo ich tekstu nie czytaliśmy.

Zasada metody

Próbkę mieszanki związanej spoiwem hydraulicznym, wykonaną w laboratorium lub wyciętą jako rdzeń, po sprawdzeniu wymiarów, masy i równoległości podstaw ściska się jednoosiowo między stalowymi płytami (górna na przegubie kulistym), bez przekładek, z ciągłym przyrostem siły dającym zniszczenie w 30–120 s; z największej siły i pola przekroju oblicza się wytrzymałość na ściskanie Rc = F/Ac w N/mm² i ocenia rodzaj zniszczenia.

Zastosowania

• Mieszanki związane spoiwem hydraulicznym w podbudowach i warstwach ulepszonego podłoża dróg — próbki laboratoryjne i rdzenie; 7 laboratoriów w zakresach PCA
• Grunty stabilizowane cementem — w zakresach PCA obok badań według PN-S-96012:1997
• Mieszanki o wytrzymałości od poniżej 1 MPa do 50 MPa i więcej — poszerzone w wydaniu 2021 okno czasu zniszczenia

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 13286-41:2022-04 (wersja angielska; EN 13286-41:2021 IDT)

Tytuł (PL)

Mieszanki niezwiązane i związane spoiwem hydraulicznym — Część 41: Metoda badania wytrzymałości na ściskanie mieszanek związanych hydraulicznie

Title (EN)

Unbound and hydraulically bound mixtures — Part 41: Test method for the determination of the compressive strength of hydraulically bound mixtures

Procedura krok po kroku

1. Próbka

   Wykonana według PN-EN 13286-50…-53 albo rdzeń; zapisać rodzaj zagęszczania i pielęgnacji. PN-EN 13286-41:2022-04 aktualna (stan kart PKN na 03.10.2026).

2. Wymiary, masa, podstawy

   Wymiary z dokładnością 0,5 %, masa ± 0,25 % i jej zmiana; równoległość podstaw ≤ 2 mm/100 mm — inaczej szlifowanie lub kapslowanie według EN 12390-3, zał. A; uszkodzonych nie badać.

3. Ustawienie

   Zetrzeć wilgoć, oczyścić płyty i podstawy, bez przekładek; sześcian — zapisać kierunek względem formowania; wycentrować z dokładnością 1 %; ustawić przegub do równomiernego styku.

4. Obciążanie

   Siła ciągła, równomierna, bez wstrząsów, zniszczenie po 30–120 s; korygować prędkość przy sterowaniu ręcznym; zapisać Fmax; ocenić rodzaj zniszczenia według rysunków 1–4.

5. Wynik

   Rc = F/Ac (z wymiaru nominalnego, gdy rzeczywiste mieszczą się w ± 0,5 %), z dokładnością 0,1 lub 0,5 N/mm²; sprawozdanie z gęstością objętościową i rodzajem zniszczenia.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Kruche zniszczenie próbki pod dużą siłą może wyrzucić odłamki — osłona strefy badania; norma w czytanym fragmencie nie zawiera osobnych wymagań bezpieczeństwa
• Szlifowanie i kapslowanie podstaw (EN 12390-3, zał. A) — ochrona przed pyłem i gorącą masą kapslującą

Najczęstsze pytania