🌿 Dziewięć rakotwórczych WWA w powietrzu na stanowiskach pracy — filtr, Amberlite XAD-2 i HPLC, PN-Z-04240-5

Środowisko PN-Z-04240-5

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Podano metodę polegającą na osadzeniu wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych na filtrze z włókna szklanego i Amberlicie XAD-2, ekstrakcji acetonitrylem i oznaczaniu poszczególnych WWA techniką HPLC z detekcją spektrofotometryczną lub spektrofluorymetryczną. Najmniejsze stężenie antracenu, benzo(a)antracenu, chryzenu, benzo(b)fluorantenu, benzo(k)fluorantenu, benzo(a)pirenu, dibenzo(ah)antracenu, benzo(ghi)perylenu i indeno(123 cd)pirenu, jakie można oznaczyć tą metodą, wynoszą odpowiednio, w mikrogramach na metr sześcienny: 0,0625; 0,125; 0,25; 0,125; 0,125, 0,25; 0,5; 0,25; 0,25". Próbka ma więc dwa nośniki pobierane razem — filtr i żywicę; ich rolę opisuje tekst normy, którego nie mieliśmy.

STATUS (stan karty na 28.09.2026). Karta nie ma adnotacji o wycofaniu ani pola „Zastąpiona przez" — norma jest AKTUALNA. Pola „Zastępuje" karta nie ma. Wydanie: publikacja 24-03-2006, 9 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30.

WARTOŚĆ DOPUSZCZALNA TO SUMA, NIE STĘŻENIE JEDNEJ SUBSTANCJI. Wykaz NDS w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 569 „Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) – jako suma iloczynów stężeń i współczynników rakotwórczości 9 rakotwórczych WWA": NDS 0,002 mg/m³, czyli 2 µg/m³, z oznakowaniem „skóra". Współczynniki z przypisu wykazu: dibenzo[a,h]antracen — 5; benzo[a]piren — 1; benzo[a]antracen, benzo[b]fluoranten, benzo[k]fluoranten i indeno[1,2,3-c,d]piren — po 0,1; antracen, benzo[g,h,i]perylen i chryzen — po 0,01. To dokładnie dziewięć substancji z tej normy. Osobny wiersz, poz. 43, podaje NDS 0,002 mg/m³ dla samego benzo[a]pirenu.

RACHUNEK, KTÓRY WARTO ZROBIĆ PRZED POMIAREM — MIEJSCE NA WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Granice oznaczalności z karty pomnożone przez współczynniki z wykazu dają: dibenzo(a,h)antracen 0,5 × 5 = 2,5 µg/m³ — sam ten składnik przekracza NDS 2 µg/m³; benzo(a)piren 0,25 × 1 = 0,25 µg/m³, czyli 12,5 % NDS; wszystkie dziewięć razem — około 2,8 µg/m³, 141 % NDS. Wynik „poniżej granicy oznaczalności" dla dibenzo(a,h)antracenu, wstawiony do sumy wartością tej granicy, sam przesądziłby o przekroczeniu. O ocenie decydują więc rzeczywista granica laboratorium i przyjęty sposób liczenia składników poniżej granicy — obie rzeczy trzeba znaleźć w sprawozdaniu. Laboratoria deklarują dla dibenzo(a,h)antracenu granice znacznie niższe niż karta: wśród tych, które podają je jako stężenie, od 0,0083 µg/m³ (AB 1207) do 0,09 µg/m³ (AB 746 — jeden zakres dla wszystkich dziewięciu WWA; pozycja z akredytacją zawieszoną do 16.10.2026); przy 0,09 µg/m³ składnik wynosi 0,45 µg/m³, 22,5 % NDS. Wśród pozycji niezawieszonych najwyższa granica to 0,056 µg/m³ (AB 300): 0,28 µg/m³, 14 % NDS.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 28.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04240 z częścią 5: 24 pozycje u 17 laboratoriów. Postać „PN-Z-04240-5:2006" ma 15 z nich; AB 412 zapisuje „PN-Z 04240-5" ze spacją zamiast łącznika, a AB 1305 — „PN-Z-04008-7:2002 PN-Z-04240-5:2006 punkt 7", dwie normy w jednym polu przy pobieraniu próbek. Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-Z-04240-5" i pokaże 15 laboratoriów w 22 pozycjach; AB 412 i AB 1305 zostaną poza nią. ZAWIESZENIE: w aktualnym zakresie PCA AB 746 (wyd. nr 38 z 22.07.2026) pozycja tej normy — dziewięć WWA razem ze wskaźnikiem narażenia — jest zawieszona na wniosek laboratorium od 17.04.2026 do 16.10.2026 (przypis „*)" przy pozycjach złożonych pogrubioną kursywą; odczyt 29.09.2026). Liczby wyżej ją obejmują.

TECHNIKA W ZAKRESACH. Chromatografię cieczową z detekcją fluorescencyjną (HPLC-FLD) zapisuje 12 laboratoriów (AB 552 z dopiskiem UV-VIS), z detekcją spektrofotometryczną (HPLC-UV) — 2 (AB 632, AB 849), z oboma detektorami — AB 886. Wskaźnik narażenia jako sumę iloczynów stężeń i współczynników rakotwórczości dziewięciu rakotwórczych WWA („z obliczeń") zapisuje pod tą normą osiem laboratoriów (AB 418, AB 562, AB 632, AB 719, AB 746, AB 849, AB 886, AB 934); AB 869 tak nazywa całą pozycję; AB 934 powołuje normę z wyłączeniem punktów 1, 5.6, 5.7 i 5.8 i razem z instrukcją własną. AB 886 wymienia pod tą normą także naftalen, acenaftylen, acenaften, fluoren, fenantren, fluoranten i piren — siedem WWA spoza dziewięciu związków z karty. Jednostki zakresów są różne: masa w próbce (µg albo mg), stężenie w mg/m³ albo w µg/m³.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie (9 stron). Nie podajemy objętości i strumienia powietrza, ilości żywicy, warunków ekstrakcji i chromatografii, długości fal detekcji, wzoru ani precyzji; nie wiemy też, co zawierają punkty wyłączane przez AB 934 i punkt 7 powoływany przez AB 1305.

Zasada metody

Według karty normy: WWA z powietrza stanowiska pracy osadza się na filtrze z włókna szklanego i na żywicy Amberlite XAD-2, ekstrahuje acetonitrylem i oznacza każdy z dziewięciu związków osobno techniką HPLC z detekcją spektrofotometryczną lub spektrofluorymetryczną. Najmniejsze stężenia oznaczalne według karty wynoszą od 0,0625 µg/m³ (antracen) do 0,5 µg/m³ (dibenzo(a,h)antracen). Ocena narażenia: suma iloczynów stężeń dziewięciu WWA i ich współczynników rakotwórczości porównywana z NDS 2 µg/m³; osobno benzo(a)piren wobec 2 µg/m³. Parametrów pobierania i chromatografii NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Ocena narażenia na WWA na stanowiskach pracy — wskaźnik jako suma iloczynów stężeń dziewięciu WWA i współczynników rakotwórczości wobec NDS 0,002 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 569)
• Benzo(a)piren osobno — NDS 0,002 mg/m³ (poz. 43)
• Próbki pobierane jednocześnie na filtr z włókna szklanego i na żywicę Amberlite XAD-2 — dwa nośniki według karty

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04240-5:2006 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych — Część 5: Oznaczanie antracenu, benzo/a/antracenu, chryzenu, benzo/b/fluorantenu, benzo/k/fluorantenu, benzo/a/pirenu, dibenzo/ah/antracenu, benzo/ghi/perylenu i indeno/123 cd/pirenu na stanowiskach pracy metodą wysokosprawnej chromatografii cieczowej

Title (EN)

Air purity protection — Tests for polycyclic aromatic hydrocarbon content — Part 5: Determination of anthracene, benzo(a)anthracene, chrysene, benzo(b)fluoranthene, benzo(k)fluoranthene, benzo(a)pyrene, dibenzo(ah)anthracene, benzo(ghi)perylene and indeno(123cd)pyrene at workplaces by high performance liquid chromatography

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu i rachunek granic

   Karta PKN: norma aktualna (stan karty na 28.09.2026). Przed pomiarem pomnóż granice oznaczalności laboratorium przez współczynniki rakotwórczości — przy granicach z karty sam dibenzo(a,h)antracen daje 2,5 µg/m³, więcej niż NDS.

2. Pobranie próbki

   Powietrze przepuszcza się przez filtr z włókna szklanego i żywicę Amberlite XAD-2. Objętości i strumienia NIE PODAJEMY.

3. Ekstrakcja

   WWA ekstrahuje się z filtra i żywicy acetonitrylem.

4. Oznaczenie

   Każdy z dziewięciu WWA oznacza się techniką HPLC z detekcją spektrofotometryczną lub fluorymetryczną. Warunków NIE PODAJEMY.

5. Wskaźnik i ocena

   Stężenie każdego WWA mnoży się przez jego współczynnik rakotwórczości z wykazu NDS, iloczyny sumuje i porównuje z 2 µg/m³; benzo(a)piren ocenia się także osobno. W sprawozdaniu podaj, jak policzono składniki poniżej granicy oznaczalności.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Wzorce WWA — m.in. benzo(a)piren i dibenzo(a,h)antracen — są substancjami rakotwórczymi; obchodzi się z nimi jak z czynnikami rakotwórczymi, według kart charakterystyki
• Acetonitryl jest łatwopalny i toksyczny — ekstrakcję prowadzi się pod wyciągiem
• UWAGA MERYTORYCZNA: granice oznaczalności z karty nie pozwalają wykazać zgodności z NDS dla WWA, jeśli dibenzo(a,h)antracen jest poniżej granicy i do sumy wchodzi jej wartość

Najczęstsze pytania