🌿 Dziewięć rakotwórczych WWA w powietrzu na stanowiskach pracy — filtr, Amberlite XAD-2 i HPLC, PN-Z-04240-5
Krótko: o co chodzi
Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne z badanego powietrza osadza się na filtrze z włókna szklanego i na żywicy Amberlite XAD-2, ekstrahuje acetonitrylem i oznacza każdy z dziewięciu związków techniką HPLC z detekcją spektrofotometryczną lub spektrofluorymetryczną. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04240-5:2006 (wersja polska); Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04240-5:2006 — wersja polska, 24-03-2006, bez adnotacji o wycofaniu; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Dziewięć WWA — antracen, benzo(a)antracen, chryzen, benzo(b)fluoranten, benzo(k)fluoranten, benzo(a)piren, dibenzo(a,h)antracen, benzo(ghi)perylen, indeno(1,2,3-cd)piren — w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04240-5:2006), Ocena narażenia na WWA wobec NDS 0,002 mg/m³ dla sumy iloczynów stężeń i współczynników rakotwórczości (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 569) oraz benzo(a)pirenu wobec NDS 0,002 mg/m³ (poz. 43), Pomiary czynników rakotwórczych w terminach z § 6 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04240-5:2006 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04240-5:2006 — wersja polska, 24-03-2006, bez adnotacji o wycofaniu; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159
- Najmniejsze oznaczalne stężenia, µg/m³ (karta PKN): antracen 0,0625; benzo(a)antracen 0,125; chryzen 0,25; benzo(b)fluoranten 0,125; benzo(k)fluoranten 0,125; benzo(a)piren 0,25; dibenzo(a,h)antracen 0,5; benzo(ghi)perylen 0,25; indeno(1,2,3-cd)piren 0,25
- Próbka, ekstrakcja i pomiar (karta PKN): filtr z włókna szklanego i Amberlite XAD-2; acetonitryl; HPLC z detekcją spektrofotometryczną lub spektrofluorymetryczną
Przegląd
STATUS (stan na 16.11.2026). PN-Z-04240-5:2006 — norma krajowa, wersja polska, opublikowana 24-03-2006, 9 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30. Karta PKN nie ma adnotacji o wycofaniu ani pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”. Seria PN-Z-04240 ma też części 1–4 (z lat 1996–1999).
ZAKRES Z KARTY PKN (w całości): „Podano metodę polegającą na osadzeniu wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych na filtrze z włókna szklanego i Amberlicie XAD-2, ekstrakcji acetonitrylem i oznaczaniu poszczególnych WWA techniką HPLC z detekcją spektrofotometryczną lub spektrofluorymetryczną. Najmniejsze stężenie antracenu, benzo(a)antracenu, chryzenu, benzo(b)fluorantenu, benzo(k)fluorantenu, benzo(a)pirenu, dibenzo(ah)antracenu, benzo(ghi)perylenu i indeno(123 cd)pirenu, jakie można oznaczyć tą metodą, wynoszą odpowiednio, w mikrogramach na metr sześcienny: 0,0625; 0,125; 0,25; 0,125; 0,125, 0,25; 0,5; 0,25; 0,25”.
PRZEPISY. Załącznik nr 1 rozporządzenia w sprawie NDS i NDN w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 569 „Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) – jako suma iloczynów stężeń i współczynników rakotwórczości 9 rakotwórczych WWA”: NDS 0,002 mg/m³ (2 µg/m³), oznakowanie „skóra” — według przypisu 26 dotyczy ono wszystkich WWA sklasyfikowanych jako rakotwórcze zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1272/2008. Współczynniki rakotwórczości (przypis 25): dibenzo[a,h]antracen 5; benzo[a]piren 1; benzo[a]antracen, benzo[b]fluoranten, benzo[k]fluoranten i indeno[1,2,3-c,d]piren po 0,1; antracen, benzo[g,h,i]perylen i chryzen po 0,01 — to dokładnie dziewięć związków z karty normy. Osobno poz. 43 „Benzo[a]piren [50-32-8]”: NDS 0,002 mg/m³, „skóra”. Iloczyn najmniejszego oznaczalnego stężenia dibenzo(a,h)antracenu z karty (0,5 µg/m³) i jego współczynnika (5) wynosi 2,5 µg/m³, czyli więcej niż NDS — sposób uwzględnienia w sumie wyników poniżej granicy oznaczalności decyduje więc o ocenie. Prace z narażeniem na WWA obecne w sadzy węglowej, smołach węglowych i pakach węglowych są w wykazie procesów o działaniu rakotwórczym (Dz.U. 2024 poz. 1126, załącznik cz. II pkt 2). Dla czynników o działaniu rakotwórczym rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949) wymaga pomiarów co najmniej raz na sześć miesięcy przy stężeniu powyżej 0,1 do 0,5 NDS i co najmniej raz na trzy miesiące powyżej 0,5 NDS (§ 6); odstąpić od pomiarów można po dwóch kolejnych wynikach nieprzekraczających 0,1 NDS, uzyskanych w odstępie co najmniej sześciu miesięcy (§ 7). Badania wykonuje się metodami z Polskich Norm (§ 16).
INNA OPUBLIKOWANA METODA O TEJ SAMEJ ZASADZIE. Metoda NIOSH 5506 „Polynuclear aromatic hydrocarbons by HPLC” (wydanie 3 z 15 stycznia 1998 r.) pobiera WWA na filtr z PTFE i rurkę z oczyszczoną żywicą XAD-2 (100 mg i 50 mg) przy strumieniu 2 l/min (200–1000 l powietrza), ekstrahuje je 5 ml acetonitrylu w łaźni ultradźwiękowej i oznacza HPLC na kolumnie z fazą odwróconą C18 (gradient acetonitryl–woda) z detektorem UV (254 nm) i fluorescencyjnym (wzbudzenie 340 nm, emisja 425 nm). Metoda zaleca chronić próbki przed ciepłem i światłem UV i zastrzega, że przeszkadza każdy związek o tym samym czasie retencji. Materiał filtra i liczby są inne niż w normie PN.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Przebiegu oznaczania według normy poza zakresem z karty PKN: budowy próbnika i ilości żywicy, strumienia i objętości powietrza, objętości acetonitrylu i sposobu ekstrakcji, kolumny, fazy ruchomej i długości fal detekcji, przygotowania wzorców i wzoru obliczeniowego — tekstu normy nie było w dostępnych źródłach.
Zasada metody
Według karty PKN: WWA z badanego powietrza osadza się na filtrze z włókna szklanego i na żywicy Amberlite XAD-2, ekstrahuje acetonitrylem i oznacza każdy z dziewięciu związków osobno techniką HPLC z detekcją spektrofotometryczną lub spektrofluorymetryczną. Wskaźnik narażenia oblicza się jako sumę iloczynów stężeń dziewięciu WWA i ich współczynników rakotwórczości z wykazu NDS.
Zastosowania
- Dziewięć WWA — antracen, benzo(a)antracen, chryzen, benzo(b)fluoranten, benzo(k)fluoranten, benzo(a)piren, dibenzo(a,h)antracen, benzo(ghi)perylen, indeno(1,2,3-cd)piren — w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04240-5:2006)
- Ocena narażenia na WWA wobec NDS 0,002 mg/m³ dla sumy iloczynów stężeń i współczynników rakotwórczości (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 569) oraz benzo(a)pirenu wobec NDS 0,002 mg/m³ (poz. 43)
- Pomiary czynników rakotwórczych w terminach z § 6 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Status normy (karta PKN, 16.11.2026) | PN-Z-04240-5:2006 — wersja polska, 24-03-2006, bez adnotacji o wycofaniu; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159 |
| Najmniejsze oznaczalne stężenia, µg/m³ (karta PKN) | antracen 0,0625; benzo(a)antracen 0,125; chryzen 0,25; benzo(b)fluoranten 0,125; benzo(k)fluoranten 0,125; benzo(a)piren 0,25; dibenzo(a,h)antracen 0,5; benzo(ghi)perylen 0,25; indeno(1,2,3-cd)piren 0,25 |
| Próbka, ekstrakcja i pomiar (karta PKN) | filtr z włókna szklanego i Amberlite XAD-2; acetonitryl; HPLC z detekcją spektrofotometryczną lub spektrofluorymetryczną |
| NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 569 i 43) | WWA — suma iloczynów stężeń i współczynników rakotwórczości 9 WWA: NDS 0,002 mg/m³, „skóra”; benzo[a]piren: NDS 0,002 mg/m³, „skóra” |
| Współczynniki rakotwórczości (przypis 25 wykazu NDS) | dibenzo[a,h]antracen 5; benzo[a]piren 1; benzo[a]antracen, benzo[b]fluoranten, benzo[k]fluoranten, indeno[1,2,3-c,d]piren 0,1; antracen, benzo[g,h,i]perylen, chryzen 0,01 |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04240-5:2006 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych — Część 5: Oznaczanie antracenu, benzo/a/antracenu, chryzenu, benzo/b/fluorantenu, benzo/k/fluorantenu, benzo/a/pirenu, dibenzo/ah/antracenu, benzo/ghi/perylenu i indeno/123 cd/pirenu na stanowiskach pracy metodą wysokosprawnej chromatografii cieczowej
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for polycyclic aromatic hydrocarbon content — Part 5: Determination of anthracene, benzo(a)anthracene, chrysene, benzo(b)fluoranthene, benzo(k)fluoranthene, benzo(a)pyrene, dibenzo(ah)anthracene, benzo(ghi)perylene and indeno(123cd)pyrene at workplaces by high performance liquid chromatography
Procedura krok po kroku
-
Zaplanowanie pomiaru
Ustalić stanowiska, czas i liczbę próbek; przy granicy oznaczalności dibenzo(a,h)antracenu z karty (0,5 µg/m³) jego iloczyn ze współczynnikiem 5 przekracza NDS — ustalić z góry sposób liczenia wyników poniżej granicy oznaczalności.
-
Pobranie próbki
Przepuścić badane powietrze przez filtr z włókna szklanego i żywicę Amberlite XAD-2 i zanotować objętość przepuszczonego powietrza (strumień i objętość — według normy).
-
Ekstrakcja
WWA wyekstrahować z filtra i żywicy acetonitrylem.
-
Analiza i obliczenie
Każdy z dziewięciu WWA oznaczyć techniką HPLC i obliczyć jego stężenie w powietrzu; pomnożyć stężenia przez współczynniki rakotwórczości z wykazu NDS i zsumować iloczyny.
-
Ocena
Porównać sumę z NDS 0,002 mg/m³, a stężenie benzo(a)pirenu z NDS 0,002 mg/m³; termin następnego pomiaru — według § 6 i § 7 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Próbnik z filtrem z włókna szklanego i żywicą Amberlite XAD-2 | osadzanie WWA (karta PKN); budowę podaje norma | — |
| Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza | objętość powietrza jest potrzebna do obliczenia stężeń | — |
| Chromatograf cieczowy (HPLC) z detektorem spektrofotometrycznym lub spektrofluorymetrycznym | oznaczanie poszczególnych WWA (karta PKN); warunki podaje norma | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Acetonitryl | 75-05-8 | ekstrakcja WWA z filtra i żywicy (karta PKN) |
| Wzorce dziewięciu WWA | — | antracen, benzo(a)antracen, chryzen, benzo(b)fluoranten, benzo(k)fluoranten, benzo(a)piren, dibenzo(a,h)antracen, benzo(ghi)perylen, indeno(1,2,3-cd)piren |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Wzorce WWA i acetonitryl stosować zgodnie z kartami charakterystyki.
- Oznakowanie „skóra” w wykazie NDS dotyczy wszystkich WWA sklasyfikowanych jako rakotwórcze zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1272/2008 (przypis 26).
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04240-5:2006 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych — Część 5: Oznaczanie antracenu, benzo/a/antracenu, chryzenu, benzo/b/fluorantenu, benzo/k/fluorantenu, benzo/a/pirenu, dibenzo/ah/antracenu, benzo/ghi/perylenu i indeno/123 cd/pirenu na stanowiskach pracy metodą wysokosprawnej chromatografii cieczowej”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for polycyclic aromatic hydrocarbon content — Part 5: Determination of anthracene, benzo(a)anthracene, chrysene, benzo(b)fluoranthene, benzo(k)fluoranthene, benzo(a)pyrene, dibenzo(ah)anthracene, benzo(ghi)perylene and indeno(123cd)pyrene at workplaces by high performance liquid chromatography”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty PKN: WWA z badanego powietrza osadza się na filtrze z włókna szklanego i na żywicy Amberlite XAD-2, ekstrahuje acetonitrylem i oznacza każdy z dziewięciu związków osobno techniką HPLC z detekcją spektrofotometryczną lub spektrofluorymetryczną. Wskaźnik narażenia oblicza się jako sumę iloczynów stężeń dziewięciu WWA i ich współczynników rakotwórczości z wykazu NDS.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04240-5:2006 — wersja polska, 24-03-2006, bez adnotacji o wycofaniu; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159; Najmniejsze oznaczalne stężenia, µg/m³ (karta PKN): antracen 0,0625; benzo(a)antracen 0,125; chryzen 0,25; benzo(b)fluoranten 0,125; benzo(k)fluoranten 0,125; benzo(a)piren 0,25; dibenzo(a,h)antracen 0,5; benzo(ghi)perylen 0,25; indeno(1,2,3-cd)piren 0,25; Próbka, ekstrakcja i pomiar (karta PKN): filtr z włókna szklanego i Amberlite XAD-2; acetonitryl; HPLC z detekcją spektrofotometryczną lub spektrofluorymetryczną; NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 569 i 43): WWA — suma iloczynów stężeń i współczynników rakotwórczości 9 WWA: NDS 0,002 mg/m³, „skóra”; benzo[a]piren: NDS 0,002 mg/m³, „skóra”.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Próbnik z filtrem z włókna szklanego i żywicą Amberlite XAD-2, Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza, Chromatograf cieczowy (HPLC) z detektorem spektrofotometrycznym lub spektrofluorymetrycznym.
Gdzie stosuje się to badanie?
Dziewięć WWA — antracen, benzo(a)antracen, chryzen, benzo(b)fluoranten, benzo(k)fluoranten, benzo(a)piren, dibenzo(a,h)antracen, benzo(ghi)perylen, indeno(1,2,3-cd)piren — w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04240-5:2006); Ocena narażenia na WWA wobec NDS 0,002 mg/m³ dla sumy iloczynów stężeń i współczynników rakotwórczości (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 569) oraz benzo(a)pirenu wobec NDS 0,002 mg/m³ (poz. 43); Pomiary czynników rakotwórczych w terminach z § 6 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Wzorce WWA i acetonitryl stosować zgodnie z kartami charakterystyki.; Oznakowanie „skóra” w wykazie NDS dotyczy wszystkich WWA sklasyfikowanych jako rakotwórcze zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1272/2008 (przypis 26).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04240-5.