📏 Współrzędnościowe maszyny pomiarowe (CMM) do pomiaru wymiarów liniowych — badania odbiorcze i okresowe: błąd pomiaru długości E₀ i E₁₅₀ (z odsunięciem końcówki 0 mm i 150 mm), rozstęp powtarzalności R₀, pięć wzorcowanych długości mierzonych trzy razy; PN-EN ISO 10360-2
Krótko: o co chodzi
Badania odbiorcze i okresowe kartezjańskich współrzędnościowych maszyn pomiarowych z głowicami stykowymi, pracujących w trybie próbkowania punktowego. Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 10360-2:2010 (wersja polska; wprowadza EN ISO 10360-2:2009 i ISO 10360-2:2009 [IDT]); Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 14.11.2026): 10 polskich laboratoriów wzorcujących, 13 rekordów; 5 czeskich. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Kartezjańskie CMM z głowicami stykowymi dowolnego typu w trybie próbkowania punktowego — badania odbiorcze i okresowe (ISO 10360-2:2009, rozdz. 1), CMM z dwiema pinolami — tryb simplex i duplex (3.8–3.10, 6.1.1), Za porozumieniem stron — CMM niekartezjańskie i z próbkowaniem optycznym (rozdz. 1, 6.1.2).
W skrócie
- Norma: PN-EN ISO 10360-2:2010 (wersja polska; wprowadza EN ISO 10360-2:2009 i ISO 10360-2:2009 [IDT])
- Kategoria: Metrologia
- Kroków procedury: 5
- STATUS (karta PKN, 14.11.2026): PN-EN ISO 10360-2:2010 (wersja polska, publikacja 06-12-2013); wprowadza EN ISO 10360-2:2009 i ISO 10360-2:2009; zastępuje PN-EN ISO 10360-2:2003
- Charakterystyki (rozdz. 4): E_L — błąd pomiaru długości; R₀ — rozstęp powtarzalności; E_L,MPE — błąd graniczny; R₀,MPL — granica rozstępu
- Odsunięcie końcówki (3.1, 3.4): domyślnie L = 0 mm i L = 150 mm — E₀ i E₁₅₀
Przegląd
CO TA NORMA OPISUJE. Według rozdziału 1 ISO 10360-2:2009 norma określa badania odbiorcze sprawdzające, czy współrzędnościowa maszyna pomiarowa (CMM) do pomiaru wymiarów liniowych działa tak, jak podał producent, oraz badania okresowe, którymi użytkownik okresowo sprawdza maszynę. Badania dotyczą wyłącznie kartezjańskich CMM z głowicami stykowymi dowolnego typu, pracujących w trybie próbkowania punktowego; nie dotyczą wprost maszyn niekartezjańskich ani z próbkowaniem optycznym (strony mogą je stosować za porozumieniem). Norma określa wymagania, które może przypisać producent lub użytkownik, sposób wykonania badań, zasady wykazywania zgodności i zastosowania badań.
WEDŁUG TEKSTU ISO 10360-2:2009 — CELE, DEFINICJE, WARUNKI, ZASADA BADANIA (przedmowa, wprowadzenie, rozdz. 1–6.2). Normę przygotował komitet ISO/TC 213 (Specyfikacje i sprawdzanie wymiarów i geometrii wyrobów); trzecie wydanie zastąpiło drugie (ISO 10360-2:2001) po rewizji technicznej. Wprowadzenie: norma jest ogólną normą GPS (ISO/TR 14638), dotyczy ogniwa 5 łańcuchów norm wymiaru, odległości, promienia, kąta, kształtu, kierunku, położenia, bicia i baz; badania mają trzy cele — błąd wskazania wzorcowanej długości bez odsunięcia końcówki od osi pinoli, z określonym odsunięciem i powtarzalność pomiaru wzorcowanej długości; wynik ma bezpośrednią spójność z metrem. Powołania normatywne: ISO 10360-1:2000, ISO 14253-1:1998, ISO 14660-1:1999, ISO/TS 23165:2006, ISO/IEC Guide 99 (VIM). Definicje (rozdz. 3): odsunięcie końcówki od osi pinoli L — odległość (prostopadła do osi pinoli) końcówki od punktu odniesienia (określa go producent, a gdy brak — użytkownik, blisko mocowania głowicy); współczynnik rozszerzalności cieplnej (CTE) α w 20 °C; materiał o normalnym CTE — od 8 × 10⁻⁶/°C do 13 × 10⁻⁶/°C; błąd pomiaru długości E_L — błąd wskazania wzorcowanej długości przy odsunięciu L, jeden punkt próbkowania (lub równoważny) na każdym końcu (domyślnie L = 0 mm i L = 150 mm, czyli E₀ i E₁₅₀); rozstęp powtarzalności R₀ — rozstęp trzech powtórzonych błędów pomiaru długości przy zerowym odsunięciu; E_L,MPE — graniczny błąd pomiaru długości (MPE — wymaga wzorcowanych wzorców); R₀,MPL — graniczna wartość rozstępu (MPL — nie wymaga wzorcowanych wzorców); CMM z dwiema pinolami (dual ram) i tryby pracy simplex (osobne układy) i duplex (jeden układ współrzędnych). Warunki (rozdz. 5): granice warunków środowiska (temperatura, wilgotność, drgania) podaje producent przy badaniu odbiorczym, a użytkownik przy okresowym; użytkownik wybiera warunki w tych granicach i zapewnia otoczenie maszyny; poza nimi nie można żądać sprawdzenia E₀,MPE, E_L,MPE i R₀,MPL. Maszynę obsługuje się wg instrukcji producenta (rozgrzewanie, konfiguracja trzpieni, czyszczenie końcówki, kwalifikacja głowicy, stabilność cieplna, masa układu trzpieni, czujniki temperatury). Wartości E_L i R₀ w mikrometrach nie mogą przekroczyć E_L,MPE i R₀,MPL. Obciążenie stołu (5.5): E₀ nie może przekroczyć E₀,MPE przy obciążeniu do największej masy przedmiotu, dla której podano parametry maszyny; obciążenie wybiera użytkownik (od zera do znamionowego), mieszczące się w przestrzeni pomiarowej i wolnostojące, zwykle mniej więcej centralnie i symetrycznie; producent może ograniczyć nacisk na jednostkę powierzchni (kg/m²) i nacisk punktowy (kg/cm²), przy czym obciążenie w żadnym punkcie podparcia nie może być większe niż dwukrotność w innym. Badania (6.1): odbiorcze wg specyfikacji i procedur producenta — gdy użytkownik nie dostarcza wzorca, producent wybiera wzorzec wzorcowanej długości z załączników B i D; okresowe wg specyfikacji użytkownika i procedur producenta; przy próbkowaniu optycznym za porozumieniem — m.in. indeks 2D (np. E₀-2D), powiększenie i oświetlenie, materiał i wykończenie wzorca. Zasada (6.2): porównanie wskazań pięciu różnych wzorcowanych długości, każdej mierzonej trzy razy, z ich wartościami wzorcowanymi; wskazania z pomiaru punkt–punkt rzutowanego na kierunek ustawienia (załącznik C); kolejność punktów końców A i B: A1 B1, A2 B2, A3 B3 albo A1 B1, B2 A2, A3 B3 (niedozwolone np. A1 A2 A3, B1 B2 B3); każdy z trzech pomiarów ma własne, odrębne punkty.
STATUS (stan karty PKN i katalogu iTeh na 14.11.2026). Karta PN-EN ISO 10360-2:2010 (wersja polska): tytuł „Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) -- Badania odbiorcze i okresowe współrzędnościowych maszyn pomiarowych (CMM) -- Część 2: CMM stosowane do pomiaru wymiarów liniowych”, publikacja 06-12-2013, 36 stron, KT 48 Podstaw Budowy Maszyn, „Wprowadza: EN ISO 10360-2:2009 [IDT], ISO 10360-2:2009 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 10360-2:2003 - wersja polska”, ICS 17.040.30. ISO 10360-2:2009 w katalogu iTeh — opublikowana, etap 90.93 (norma potwierdzona); SIST EN ISO 10360-2:2011 zastąpiła SIST EN ISO 10360-2:2002.
ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (baza zakresów akredytacji serwisu, odczyt 14.11.2026). Zapis ISO 10360-2 stoi w 13 rekordach u 10 polskich laboratoriów wzorcujących, zawsze jako „PN-EN ISO 10360-2:2010”: AP 099, AP 132, AP 141, AP 186, AP 197, AP 206, AP 214, AP 220, AP 236, AP 239; w AP 186 razem z PN-EN ISO 10360-3:2002. Poza Polską — 5 laboratoriów czeskich (6 rekordów).
CO WZORCUJĄ LABORATORIA (baza zakresów, całe pozycje). Współrzędnościowe maszyny pomiarowe z głowicą stykową — sterowane numerycznie CNC i manualne, z korekcją temperaturową lub bez (AP 099); współrzędnościowe systemy pomiarowe z głowicą stykową, w tym ramiona pomiarowe i systemy nadążne (Lasertracker) (AP 132). Zakresy do 5000 mm (AP 197 — interferometrem laserowym), 6000 mm i 24 m (AP 132); CMC zapisane wzorem zależnym od długości L, np. (0,1 + 0,5 · L) μm (AP 186), (0,1 + 0,3 · L) µm (AP 197), Q[0,08; 1,47 · L] μm (AP 099).
GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Badanie w warunkach poza granicami ze specyfikacji — wtedy nie można żądać sprawdzenia E_L,MPE i R₀,MPL (5.1). Pomiar wszystkich punktów jednego końca, potem drugiego (A1 A2 A3, B1 B2 B3) albo powtarzanie tych samych punktów — niedozwolone (6.2). Badanie tylko przy zerowym odsunięciu końcówki, gdy specyfikacja podaje E₁₅₀ (3.4). Obciążenie stołu niezgodne z ograniczeniami producenta (5.5).
CZEGO NIE PODAJEMY. Przeczytane fragmenty: próbka iTeh ISO 10360-2:2009 po angielsku i francusku (przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–6.2) i próbka SIST EN ISO 10360-2:2011. Nie podajemy dalszej części rozdziału 6 (położenia i kierunki pomiaru, przebieg badania, obliczanie wyników), rozdziałów 7–9 (zgodność ze specyfikacją, zastosowania, oznaczanie w dokumentacji) ani załączników A–F — są poza próbką. Polskiego tekstu PN-EN ISO 10360-2:2010 nie czytaliśmy.
Zasada metody
Maszyna mierzy pięć różnych wzorcowanych długości (wzorców spójnych z metrem), każdą trzy razy, pomiarem punkt–punkt rzutowanym na kierunek ustawienia wzorca, z naprzemienną kolejnością końców (A1 B1, A2 B2, A3 B3) i nowymi punktami w każdym powtórzeniu. Z różnic wskazań i wartości wzorcowanych wyznacza się błędy pomiaru długości E₀ i E₁₅₀ (odsunięcie końcówki 0 mm i 150 mm) oraz rozstęp powtarzalności R₀ i porównuje je z E_L,MPE i R₀,MPL producenta albo użytkownika.
Zastosowania
- Kartezjańskie CMM z głowicami stykowymi dowolnego typu w trybie próbkowania punktowego — badania odbiorcze i okresowe (ISO 10360-2:2009, rozdz. 1)
- CMM z dwiema pinolami — tryb simplex i duplex (3.8–3.10, 6.1.1)
- Za porozumieniem stron — CMM niekartezjańskie i z próbkowaniem optycznym (rozdz. 1, 6.1.2)
- W zakresach akredytacji: 10 polskich laboratoriów wzorcujących — CMM CNC i manualne, systemy i ramiona pomiarowe; 5 czeskich
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (karta PKN, 14.11.2026) | PN-EN ISO 10360-2:2010 (wersja polska, publikacja 06-12-2013); wprowadza EN ISO 10360-2:2009 i ISO 10360-2:2009; zastępuje PN-EN ISO 10360-2:2003 |
| Charakterystyki (rozdz. 4) | E_L — błąd pomiaru długości; R₀ — rozstęp powtarzalności; E_L,MPE — błąd graniczny; R₀,MPL — granica rozstępu |
| Odsunięcie końcówki (3.1, 3.4) | domyślnie L = 0 mm i L = 150 mm — E₀ i E₁₅₀ |
| Zasada badania (6.2) | 5 różnych wzorcowanych długości × 3 pomiary; kolejność A1 B1, A2 B2, A3 B3 lub A1 B1, B2 A2, A3 B3; nowe punkty w każdym pomiarze |
| Materiał o normalnym CTE (3.3) | α od 8 × 10⁻⁶/°C do 13 × 10⁻⁶/°C (w 20 °C) |
| Kto podaje granice (5.1, 5.3, 5.4) | producent — badanie odbiorcze; użytkownik — badanie okresowe; wartości w µm |
| Obciążenie stołu (5.5) | E₀ ≤ E₀,MPE przy obciążeniu do największej masy przedmiotu; nacisk w punkcie ≤ 2× nacisku w innym punkcie |
| Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 14.11.2026) | 10 polskich laboratoriów wzorcujących, 13 rekordów; 5 czeskich |
Norma
- Numer normy
- PN-EN ISO 10360-2:2010 (wersja polska; wprowadza EN ISO 10360-2:2009 i ISO 10360-2:2009 [IDT])
- Tytuł (PL)
- Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) — Badania odbiorcze i okresowe współrzędnościowych maszyn pomiarowych (CMM) — Część 2: CMM stosowane do pomiaru wymiarów liniowych
- Title (EN)
- Geometrical product specifications (GPS) — Acceptance and reverification tests for coordinate measuring machines (CMM) — Part 2: CMMs used for measuring linear dimensions
Procedura krok po kroku
-
Warunki i specyfikacja
Ustalenie E_L,MPE i R₀,MPL (producent albo użytkownik) i granic warunków środowiska; sprawdzenie, że otoczenie je spełnia (5.1–5.4).
-
Przygotowanie maszyny
Rozgrzewanie, konfiguracja trzpieni, czyszczenie końcówki, kwalifikacja głowicy, stabilność cieplna wg instrukcji producenta; obciążenie stołu, gdy jest częścią badania (5.2, 5.5).
-
Pomiary długości
5 wzorcowanych długości × 3 pomiary, pomiar punkt–punkt rzutowany na kierunek ustawienia; naprzemienna kolejność końców, nowe punkty w każdym pomiarze (6.2).
-
Odsunięcie 150 mm
Powtórzenie z określonym odsunięciem końcówki od osi pinoli, gdy specyfikacja podaje E₁₅₀ (3.1, 3.4).
-
Ocena
E_L z różnic wskazań i wartości wzorcowanych, R₀ z rozstępu trzech powtórzeń przy L = 0; porównanie z MPE i MPL — zasady zgodności w rozdz. 7 (poza przeczytaną próbką).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Wzorce wzorcowanej długości (6.1.1, 6.2) | Wzorcowane, spójne z metrem; wybór wzorców — załączniki B i D (poza przeczytaną próbką) | — |
| Obciążenie stołu (5.5) | Wolnostojące, w przestrzeni pomiarowej, zwykle centralnie i symetrycznie; w granicach nacisku podanych przez producenta | — |
| Czujniki temperatury maszyny (5.2) | Położenie, typ i liczba wg instrukcji producenta | — |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Norma nie zawiera ostrzeżenia BHP w przeczytanym tekście
- UWAGA MERYTORYCZNA: przy warunkach środowiska spoza specyfikacji sprawdzenia E₀,MPE, E_L,MPE i R₀,MPL nie można wymagać (5.1)
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 10360-2:2010 (wersja polska; wprowadza EN ISO 10360-2:2009 i ISO 10360-2:2009 [IDT]) — „Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) — Badania odbiorcze i okresowe współrzędnościowych maszyn pomiarowych (CMM) — Część 2: CMM stosowane do pomiaru wymiarów liniowych”. Tytuł angielski: „Geometrical product specifications (GPS) — Acceptance and reverification tests for coordinate measuring machines (CMM) — Part 2: CMMs used for measuring linear dimensions”.
Na czym polega ta metoda?
Maszyna mierzy pięć różnych wzorcowanych długości (wzorców spójnych z metrem), każdą trzy razy, pomiarem punkt–punkt rzutowanym na kierunek ustawienia wzorca, z naprzemienną kolejnością końców (A1 B1, A2 B2, A3 B3) i nowymi punktami w każdym powtórzeniu. Z różnic wskazań i wartości wzorcowanych wyznacza się błędy pomiaru długości E₀ i E₁₅₀ (odsunięcie końcówki 0 mm i 150 mm) oraz rozstęp powtarzalności R₀ i porównuje je z E_L,MPE i R₀,MPL producenta albo użytkownika.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (karta PKN, 14.11.2026): PN-EN ISO 10360-2:2010 (wersja polska, publikacja 06-12-2013); wprowadza EN ISO 10360-2:2009 i ISO 10360-2:2009; zastępuje PN-EN ISO 10360-2:2003; Charakterystyki (rozdz. 4): E_L — błąd pomiaru długości; R₀ — rozstęp powtarzalności; E_L,MPE — błąd graniczny; R₀,MPL — granica rozstępu; Odsunięcie końcówki (3.1, 3.4): domyślnie L = 0 mm i L = 150 mm — E₀ i E₁₅₀; Zasada badania (6.2): 5 różnych wzorcowanych długości × 3 pomiary; kolejność A1 B1, A2 B2, A3 B3 lub A1 B1, B2 A2, A3 B3; nowe punkty w każdym pomiarze.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Wzorce wzorcowanej długości (6.1.1, 6.2), Obciążenie stołu (5.5), Czujniki temperatury maszyny (5.2).
Gdzie stosuje się to badanie?
Kartezjańskie CMM z głowicami stykowymi dowolnego typu w trybie próbkowania punktowego — badania odbiorcze i okresowe (ISO 10360-2:2009, rozdz. 1); CMM z dwiema pinolami — tryb simplex i duplex (3.8–3.10, 6.1.1); Za porozumieniem stron — CMM niekartezjańskie i z próbkowaniem optycznym (rozdz. 1, 6.1.2); W zakresach akredytacji: 10 polskich laboratoriów wzorcujących — CMM CNC i manualne, systemy i ramiona pomiarowe; 5 czeskich.
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Norma nie zawiera ostrzeżenia BHP w przeczytanym tekście; UWAGA MERYTORYCZNA: przy warunkach środowiska spoza specyfikacji sprawdzenia E₀,MPE, E_L,MPE i R₀,MPL nie można wymagać (5.1).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-EN ISO 10360-2.