🌿 Wodorotlenek wapnia w powietrzu na stanowiskach pracy — frakcja wdychalna i frakcja respirabilna aerozolu, płomieniowa absorpcyjna spektrometria atomowa (FAAS); najmniejsze oznaczalne stężenie 0,1 mg/m³ (wdychalna, 720 l) i 0,07 mg/m³ (respirabilna); nie stosuje się w obecności innych związków wapnia; NDS 2 i 1 mg/m³; PN-Z-04497:2018-09

Środowisko PN-Z-04497

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „W niniejszej normie podano metodę oznaczania wodorotlenku wapnia (nr CAS: 1305-62-0) w powietrzu na stanowiskach pracy, z zastosowaniem płomieniowej absorpcyjnej spektrometrii atomowej. Metodę stosuje się podczas kontroli warunków sanitarnohigienicznych. Metody nie stosuje się w obecności innych związków wapnia w badanym powietrzu. Najmniejsze stężenie wodorotlenu wapnia, jakie można oznaczać w warunkach pobierania próbek powietrza i wykonania oznaczania opisanych w normie, wynosi 0,1 mg/m3 we frakcji wdychalnej aerozolu (dla próbki powietrza o objętości 720 l) i 0,07 mg/m3 we frakcji respirabilnej aerozolu (dla próbki powietrza o objętości 648 l)” (pisownia „wodorotlenu” i brak kropki — jak na karcie). Tekstu normy (10 stron) nie mieliśmy.

WEDŁUG PROCEDURY CIOP (J. Surgiewicz, „Wodorotlenek wapnia. Metoda oznaczania w powietrzu na stanowiskach pracy”, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2019, nr 2(100), s. 139–150 — przeczytany w całości). Artykuł opisuje metodę opracowaną w CIOP-PIB i zapisaną w załączniku jako procedura analityczna; jej zakres stosowania pokrywa się z kartą normy, ale artykuł nie mówi, że jest tekstem normy — poniższe liczby są liczbami procedury z artykułu. Zasada: znaną objętość powietrza przepuszcza się przez filtry membranowe w separatorach frakcji (wdychalnej i respirabilnej, próbki pobiera się równocześnie, próbnik i separator obok siebie), filtry mineralizuje się na gorąco stężonym kwasem azotowym (płyta grzejna, ok. 140 °C), roztwory do analizy sporządza w rozcieńczonym kwasie azotowym z chlorkiem cezu (0,2 % Cs) i chlorkiem lantanu (1 % La) jako buforami spektralnymi, a wapń oznacza się metodą F-AAS w płomieniu powietrze–acetylen przy 422,7 nm (płomień stechiometryczny, lampa z katodą wnękową). Filtry z estrów celulozy o porach 0,80 lub 0,85 µm; przez każdy filtr do 960 l powietrza ze strumieniem zalecanym przez producenta próbnika lub separatora — dla frakcji wdychalnej najczęściej 2 l/min; krzywa wzorcowa wapnia 0,50–20,00 µg/ml; wynik dla każdej frakcji osobno: X = (C − Cs)·V1/(V·wm)·k·1,849, gdzie 1,849 to współczynnik przeliczenia wapnia na wodorotlenek wapnia, k = 8 dla frakcji wdychalnej i 5 dla respirabilnej. Zakres oznaczania: 0,10–4,11 mg/m³ we frakcji wdychalnej (720 l) i 0,07–2,70 mg/m³ we frakcji respirabilnej (684 l); LOQ wapnia 0,3 ng/ml, LOD 0,1 ng/ml; średni współczynnik wydajności mineralizacji 1,00 (wymaganie 1,00 ± 0,05); precyzja całkowita 5,45 %, niepewność rozszerzona 22,62 %; kilkakrotny nadmiar Al, Mg, Ba, Na nie wpływa na wynik, nadmiar 50–200-krotny innych pierwiastków daje błędy rzędu kilkunastu procent, a kwasy siarkowy i fosforowy znacznie zaniżają absorbancję wapnia. Wcześniejsza metoda (Kołodyńska 1997) pozwalała oznaczyć najmniej 0,5 mg/m³ i nie przewidywała rozdziału na frakcje.

WARTOŚCI NDS (wykaz w załączniku do rozporządzenia z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447). Poz. 577: „Wodorotlenek wapnia [1305-62-0]” — frakcja wdychalna: NDS 2 mg/m³, NDSCh 6 mg/m³; frakcja respirabilna: NDS 1 mg/m³, NDSCh 4 mg/m³. Najmniejsze stężenia oznaczalne według karty to 5 % NDS dla frakcji wdychalnej i 7 % NDS dla respirabilnej.

STATUS (stan karty na 04.10.2026). Karta PN-Z-04497:2018-09 (wersja polska) nie ma nagłówka „Wycofana” — norma jest AKTUALNA: publikacja 12-09-2018, 10 stron, grupa cenowa E, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; norma krajowa, bez pól „Wprowadza” i „Zastępuje”. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-Z-04497” (04.10.2026) zwraca tylko tę normę.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 04.10.2026). Numer 04497 stoi w 8 rekordach u 8 laboratoriów; w aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; wydania od 26.11.2025 do 23.07.2026) — w 8 wierszach u tych samych laboratoriów; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP nie dało laboratoriów spoza kopii bazy; żadna pozycja nie jest zawieszona, a w żadnym dokumencie nie powtarzają się strony. Wszystkie zapisy mają postać „PN-Z-04497:2018-09”; AB 632 powołuje ją obok instrukcji IB-13 wydanie 7 z 01.10.2023 r., a AB 719 — „PN-Z-04497:2018-09 pkt 7” obok procedury PA-29 wydanie 18 z 30.01.2026 r. „z wyłączeniem pkt. 3.6”. Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-Z-04497”) pokazuje wszystkie 8 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 04.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy). Przedmiot: środowisko pracy — powietrze, próbki powietrza pobrane na filtry. Wielkość: stężenie (zawartość) wodorotlenku wapnia — frakcja wdychalna i respirabilna. Zakresy w mg/m³: 0,012–12 (AB 849), 0,02–7,4 (AB 481), 0,03–12,00 (AB 1257), 0,03–32,5 dla frakcji wdychalnej i 0,03–23,3 dla respirabilnej (AB 882), 0,058–12,0 (AB 632), 0,06–12 (AB 647), 0,065–19,2 (AB 418); AB 719 — 0,00010–5,00 mg w próbce dla frakcji wdychalnej i 0,00010–2,50 mg dla respirabilnej. Technika: płomieniowa absorpcyjna spektrometria atomowa (FAAS) — 7 laboratoriów; AB 719 — emisyjna spektrometria atomowa z plazmą indukcyjnie sprzężoną (ICP-OES).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — inne związki wapnia: według karty metody nie stosuje się, gdy w badanym powietrzu są inne związki wapnia, a oznacza się wapń, który przelicza się na wodorotlenek (w procedurze CIOP współczynnikiem 1,849); karta nie podaje, jak sprawdzić obecność innych związków wapnia, i tego NIE PODAJEMY. Drugie — granica oznaczalności: według karty najmniejsze oznaczalne stężenia to 0,1 mg/m³ (wdychalna) i 0,07 mg/m³ (respirabilna); wszystkie siedem laboratoriów FAAS podaje dolną granicę niższą niż 0,07 mg/m³ (od 0,012 do 0,065 mg/m³) — to wymaga warunków innych niż w normie, które sprawozdanie powinno nazwać. Trzecie — dwie frakcje, dwie wartości: NDS dla frakcji wdychalnej (2 mg/m³) i respirabilnej (1 mg/m³) są różne; wynik oblicza się osobno dla każdej frakcji z osobnej, równocześnie pobranej próbki. Czwarte — objętość dla frakcji respirabilnej: karta podaje 648 l, artykuł CIOP — 684 l; wartości 0,07 mg/m³ nie da się więc przypisać jednej objętości bez tekstu normy. Piąte — technika: AB 719 oznacza wodorotlenek wapnia techniką ICP-OES i z normy powołuje tylko punkt 7.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — liczby procedury podajemy z artykułu CIOP i tak je oznaczamy; nie przypisujemy ich normie. Nie podajemy treści punktu 7, który powołuje AB 719.

Zasada metody

Aerozol wodorotlenku wapnia z powietrza stanowiska pracy pobiera się równocześnie na dwa filtry membranowe w separatorach frakcji wdychalnej i respirabilnej. Filtry mineralizuje się na gorąco stężonym kwasem azotowym, roztwory sporządza w rozcieńczonym kwasie azotowym z buforami cezu i lantanu i oznacza wapń płomieniową absorpcyjną spektrometrią atomową (w procedurze CIOP przy 422,7 nm, płomień powietrze–acetylen); wynik przelicza się na wodorotlenek wapnia osobno dla każdej frakcji i porównuje z NDS 2 mg/m³ (wdychalna) i 1 mg/m³ (respirabilna). Metody nie stosuje się, gdy w powietrzu są inne związki wapnia.

Zastosowania

• Powietrze na stanowiskach pracy — wodorotlenek wapnia, frakcja wdychalna i respirabilna — w zakresach 8 laboratoriów
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS 2 i 1 mg/m³ oraz NDSCh 6 i 4 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 577 wykazu)
• Pył wodorotlenku wapnia bez innych związków wapnia w powietrzu (karta PKN)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04497:2018-09

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie wodorotlenku wapnia na stanowiskach pracy metodą płomieniowej absorpcyjnej spektrometrii atomowej

Title (EN)

Air purity protection — Determination of calcium hydroxide at workplaces by flame atomic absorption spectrometry

Procedura krok po kroku

1. Status i warunek stosowania

   PN-Z-04497:2018-09 aktualna (stan karty na 04.10.2026); nie stosuje się w obecności innych związków wapnia.

2. Pobieranie

   Frakcja wdychalna i respirabilna równocześnie na filtry w separatorach frakcji (procedura CIOP).

3. Mineralizacja

   Stężony kwas azotowy na gorąco do suchej pozostałości (dwukrotnie), roztwór w rozcieńczonym kwasie z Cs i La; równolegle ślepa próba z czystego filtra (procedura CIOP).

4. Pomiar

   F-AAS, 422,7 nm, płomień powietrze–acetylen; krzywa wzorcowa wapnia 0,50–20,00 µg/ml (procedura CIOP).

5. Wynik

   Osobno dla każdej frakcji, przeliczenie wapnia na wodorotlenek wapnia (1,849) i porównanie z NDS 2 i 1 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Czynności ze stężonymi kwasami — w odzieży ochronnej i pod wyciągiem (procedura CIOP); płomień acetylenowy spektrometru
• UWAGA MERYTORYCZNA: przy innych związkach wapnia w powietrzu wynik metody nie jest wynikiem dla wodorotlenku wapnia (karta PKN)

Najczęstsze pytania