🌿 Stężenie liczbowe respirabilnych włókien azbestu na stanowiskach pracy — sączki membranowe, uprzezroczystnianie i zliczanie włókien pod mikroskopem z kontrastem fazowym, bez identyfikacji azbestu, PN-Z-04202-02 (wycofana)

Środowisko PN-88/Z-04202/02

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Ustalono metodę oznaczania włókien respirabilnych bez identyfikacji azbestu. Próbki pobiera się na sączki membranowe i po ich uprzezroczystnieniu bada się pod mikroskopem fazowo-kontrastowym. Podano zasady zliczania włókien oraz przykłady włókien na rysunkach". Tytuł mówi o stężeniu liczbowym respirabilnych włókien azbestu na stanowiskach pracy metodą mikroskopii optycznej. Tekstu normy (4 strony) nie mieliśmy: nie znamy zasad zliczania, pola widzenia, objętości powietrza ani rodzaju sączka.

STATUS (stan kart na 29.09.2026). Karta PN-Z-04202-02:1988 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana": publikacja 23-12-1988, „Data wycofania: 15-08-2014", 4 strony, grupa cenowa B, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; karta nie ma pola „Zastąpiona przez" — normy nie zastąpiono. Arkusz ogólny serii, PN-Z-04202-01:1988 („Postanowienia ogólne i zakres normy"), wycofano 29-11-2007. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-Z-04202" (29.09.2026) pokazuje tylko te dwa arkusze. W zbiorze PN nie ma dziś normy na to oznaczenie.

WARTOŚĆ DOPUSZCZALNA — NOWE BRZMIENIE. Wykaz NDS w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447, załącznik, poz. 32 „Azbest (jeden lub więcej rodzajów azbestu wymienionych poniżej) – włókna respirabilne": aktynolitowy, antofilitowy, chryzotylowy, amozytowy, krokidolitowy, tremolitowy) podaje w kolumnie „NDS (jako liczba włókien w cm3)" wartość „0,01 albo 0,002". Przypis 11: włókna respirabilne to włókna o długości powyżej 5 µm, szerokości poniżej 3 µm i stosunku długości do szerokości co najmniej 3:1. Przypis 12: obowiązuje jedna z tych wartości, zależnie od szerokości uwzględnianych włókien — przy NDS 0,002 włókna/cm³ liczy się włókna o szerokości od 0,2 do 3 µm, a przy NDS 0,01 włókna/cm³ uwzględnia się również włókna węższe niż 0,2 µm. § 2 ust. 6 rozporządzenia zmieniającego: do 20 grudnia 2029 r. NDS dla azbestu wynosi 0,01 włókna w cm³. Rozporządzenie wdraża dyrektywę (UE) 2023/2668 zmieniającą dyrektywę 2009/148/WE o azbeście (odnośnik 2). Karta normy nie mówi, jakie szerokości włókien widzi opisana w niej metoda.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 29.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04202 z arkuszem 02: 20 pozycji u 11 laboratoriów. „PN-88/Z-04202/02" — AB 327, AB 343, AB 632, AB 719, AB 865 („pkt 7") i AB 1169; „PN-Z-04202-02:1988" — AB 418, AB 934 i AB 1695; „PN-88/ Z-04202.02" — AB 435; „PN-88/ Z-04202/02" — AB 537. Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-88/Z-04202/02" i pokaże 6 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 29.09.2026: 6; pod „PN-Z-04202-02" są 3 (AB 418, AB 934, AB 1695), a AB 435 i AB 537 — tylko pod swoimi zapisami ze spacją. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 29.09.2026, wydania od 29.10.2025 do 10.08.2026): wszystkie pozycje stoją w obowiązujących wydaniach, każda para liczb zakresu z kopii występuje w aktualnym dokumencie i żadna pozycja nie jest zawieszona.

POMIAR ALBO POBIERANIE — DWA RÓŻNE UŻYCIA. Pomiar metodą mikroskopii optycznej w kontraście fazowym — 6 laboratoriów: AB 327 ((0,0012 – 2,1) włókna/cm³ oraz (882 – 720000) włókien w próbce), AB 343 ((0,01 – 2,1) włókna/cm³), AB 435 ((0,007 – 4,042) włókna/cm³ oraz (6 – 550) włókien na 100 pól), AB 537 ((0,001 – 0,07) włókna/cm³), AB 632 ((0,00094 – 0,47) włókna/cm³ i (441 – 220500) włókien w próbce; razem z procedurą PB-44 wyd. 3 z 10.04.2026) i AB 719 ((220,5 – 220 500) włókien w próbce; poza stanowiskami pracy także powietrze ogólne i pomieszczenia — z procedurą PA-13 wyd. 9 z 01.12.2025). Pobieranie próbek do oceny narażenia i „wskaźnik narażenia (z obliczeń)" razem z PN-Z-04008-7:2002 — 5 laboratoriów: AB 418, AB 865 (tylko „pkt 7"), AB 934, AB 1169 i AB 1695. Tę samą normę stosują też do innych włókien: AB 343 — do sztucznych włókien mineralnych (z wyjątkiem ogniotrwałych włókien ceramicznych), AB 632 — do sztucznych włókien mineralnych i włóknistego węglika krzemu ((0,0025 – 2,0) włókna/cm³).

OBOK TEJ NORMY. Zliczanie włókien azbestu bez tej normy: AB 005 (procedura KD-2.2/ZLGIG/PB-2205-2 edycja 3 z 25.08.2023, (0,5 – 200) włókien na 100 pól), AB 409 (metoda NIOSH 7400, Issue 3 — azbest, ogniotrwałe włókna ceramiczne i sztuczne włókna mineralne) i AB 861 (procedura PA/10 z 01.08.2024 — mikroskopia w kontraście fazowym i w świetle spolaryzowanym, także identyfikacja rodzaju włókien). Sztuczne włókna mineralne według procedur: AB 327 (ZSA-PB-2 wyd. 5 z 15.01.2021), AB 537 (PB/HPL-03 wyd. 5 z 11.05.2026), AB 719 (PA-13). Pobieranie próbek do oceny narażenia z azbestem w wykazie czynników, według PN-Z-04008-7 i bez tej normy w pozycji, ma w zakresie 57 laboratoriów (pozycje „pobieranie" ze słowem „azbest", przedmiot: środowisko pracy). Wiersze AB 005, AB 409 i AB 861 stoją w aktualnych zakresach PCA bez zawieszenia (odczyt 29.09.2026).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Według karty metoda liczy włókna respirabilne BEZ identyfikacji azbestu — wynik „włókien azbestu" obejmuje każde włókno spełniające kryteria wymiarowe, także inne włókna mineralne obecne w powietrzu. Po drugie, porównanie z NDS wymaga podania, które szerokości włókien policzono: wykaz łączy wartość 0,002 z włóknami 0,2–3 µm, a wartość 0,01 — z włóknami także węższymi niż 0,2 µm. Po trzecie, dolny koniec zakresu: AB 343 zaczyna zakres od 0,01 włókna/cm³, czyli od wartości obecnego NDS, a pozostałe laboratoria — od 0,00094 do 0,007 włókna/cm³.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (4 strony). Nie podajemy sposobu pobierania i uprzezroczystniania sączków, zasad zliczania włókien, kryteriów liczenia, wzorów ani precyzji; nie wiemy też, czego dotyczy „pkt 7", powołany osobno przez AB 865.

Zasada metody

Według karty PKN próbkę powietrza ze stanowiska pracy pobiera się na sączek membranowy, sączek uprzezroczystnia, a włókna respirabilne zlicza się pod mikroskopem optycznym z kontrastem fazowym, według zasad zliczania podanych w normie (z przykładami włókien na rysunkach); metoda nie identyfikuje azbestu. Stężenie liczbowe podaje się jako liczbę włókien w cm³ powietrza. Warunków pobierania, pola zliczania i obliczeń NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Pomiary narażenia na respirabilne włókna azbestu na stanowiskach pracy — 6 laboratoriów mierzy, 5 powołuje normę przy pobieraniu próbek
• Porównanie z NDS 0,01 włókna/cm³ (do 20.12.2029) albo 0,002 włókna/cm³ przy liczeniu włókien 0,2–3 µm (Dz.U. 2026 poz. 447)
• U części laboratoriów także sztuczne włókna mineralne i włóknisty węglik krzemu (AB 343, AB 632) oraz powietrze w pomieszczeniach (AB 719)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04202-02:1988 (wersja polska) — wycofana 15-08-2014 bez następcy

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości azbestu — Oznaczanie stężenia liczbowego respirabilnych włókien azbestu na stanowiskach pracy metodą mikroskopii optycznej

Title (EN)

Air purity protection — Asbestos content testing — Determination of the number concentration of respirable asbestos fibres at workplaces by optical microscopy

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   PN-Z-04202-02:1988 wycofana 15-08-2014 bez następcy (karta PKN, stan na 29.09.2026); laboratorium stosuje ją jako dokument wycofany.

2. Pobranie próbki

   Na sączek membranowy; strategię pobierania w zakresach laboratoriów opisuje PN-Z-04008-7; objętości i strumienia NIE PODAJEMY.

3. Przygotowanie preparatu

   Uprzezroczystnienie sączka (karta PKN); sposobu NIE PODAJEMY.

4. Zliczanie włókien

   Pod mikroskopem z kontrastem fazowym, według zasad zliczania i rysunków z normy — włókna respirabilne, bez identyfikacji azbestu.

5. Wynik

   Stężenie liczbowe w włóknach/cm³; przy porównaniu z NDS podaje się, które szerokości włókien liczono (0,2–3 µm czy także węższe).

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Azbest jest rakotwórczy — pobieranie próbek i praca z sączkami w warunkach ograniczających wtórne pylenie; odpady z próbek jak odpady zawierające azbest
• UWAGA MERYTORYCZNA: metoda liczy włókna respirabilne bez identyfikacji azbestu — inne włókna w powietrzu zawyżają wynik „azbestu"

Najczęstsze pytania