📏 Twardościomierze Brinella — sprawdzanie bezpośrednie (siła probiercza, kulka, układ pomiaru średnicy odcisku, cykl) i pośrednie na wzorcach twardości wg ISO 6506-3: pięć odcisków, powtarzalność i błąd twardościomierza; PN-EN ISO 6506-2
Krótko: o co chodzi
Sprawdzanie twardościomierzy do pomiaru twardości sposobem Brinella według ISO 6506-1, stacjonarnych i przenośnych, metodą bezpośrednią i pośrednią. Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 6506-2:2019-10 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 6506-2:2018 i ISO 6506-2:2017 [IDT]); Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 15.11.2026): 9 polskich laboratoriów wzorcujących (9 rekordów); 5 czeskich. Procedura obejmuje 6 kroków; stosuje się je m.in. do: Twardościomierze Brinella, stacjonarne i przenośne — sprawdzanie przed pierwszym uruchomieniem, po naprawie i okresowo (ISO 6506-2:2017, rozdz. 1 i 7), Każda siła probiercza i każda średnica kulki używana przy badaniach (6.2), Twardościomierze, które nie mogą spełnić przebiegu siła–czas — zmodyfikowane sprawdzenie siły i cyklu według załącznika B (rozdz. 1).
W skrócie
- Norma: PN-EN ISO 6506-2:2019-10 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 6506-2:2018 i ISO 6506-2:2017 [IDT])
- Kategoria: Metrologia
- Kroków procedury: 6
- STATUS (karta PKN, 15.11.2026): PN-EN ISO 6506-2:2019-10 (wersja angielska, publikacja 29-10-2019); wprowadza EN ISO 6506-2:2018 i ISO 6506-2:2017; zastępuje PN-EN ISO 6506-2:2014-12
- Temperatura (5.1.1, 6.1): (23 ± 5) °C; poza tym przedziałem — zapis w sprawozdaniu
- Siła probiercza (5.2): 3 pomiary każdej siły, przy dźwigni w ≥ 3 położeniach wgłębnika; przyrząd ISO 376 kl. 1 lub masy ±0,2 %; każdy pomiar ±1,0 % siły nominalnej
Przegląd
CO TA NORMA OPISUJE. Według rozdziału 1 ISO 6506-2:2017 dokument określa metody bezpośredniego i pośredniego sprawdzania twardościomierzy stosowanych do pomiaru twardości sposobem Brinella zgodnie z ISO 6506-1 oraz to, kiedy te dwa rodzaje sprawdzania trzeba wykonać. Sprawdzanie bezpośrednie polega na sprawdzeniu, czy poszczególne parametry twardościomierza mieszczą się w określonych granicach, a pośrednie — na pomiarach twardości wzorców odniesienia wywzorcowanych według ISO 6506-3, które sprawdzają działanie twardościomierza jako całości. Twardościomierz używany także do innych metod pomiaru twardości sprawdza się niezależnie dla każdej metody. Dokument dotyczy twardościomierzy stacjonarnych i przenośnych; dla twardościomierzy, które nie mogą spełnić wymaganego przebiegu siła–czas, bezpośrednie sprawdzenie siły i cyklu można zmodyfikować według załącznika B. Ten sam zakres podaje karta PKN normy PN-EN ISO 6506-2:2019-10.
WEDŁUG TEKSTU ISO 6506-2:2017 (próbka wydawcy w wersji angielskiej: przedmowa, rozdziały 1–8). Normę przygotował komitet ISO/TC 164 (Badania mechaniczne metali), podkomitet SC 3 (Pomiary twardości); czwarte wydanie zastąpiło trzecie (ISO 6506-2:2014) po rewizji technicznej — dodano rozdział 3 i zmieniono tablicę 3. Powołania normatywne: ISO 376, ISO 6506-1:2014, ISO 6506-3 i ISO 6507-1. Warunki ogólne (rozdz. 4): przed sprawdzeniem twardościomierz musi być ustawiony według instrukcji producenta, w szczególności oprawa uchwytu kulki ma się poprawnie przesuwać w prowadnicy, każdy uchwyt z kulką ma być pewnie osadzony, siła ma być przykładana i zdejmowana bez uderzeń, drgań i przeregulowania, a przy wbudowanym układzie pomiaru średnicy przejście do pomiaru i oświetlenie nie mogą wpływać na wynik. Sprawdzanie bezpośrednie (rozdz. 5) zaleca się w temperaturze (23 ± 5) °C — poza tym przedziałem zapisuje się to w sprawozdaniu — przyrządami ze spójnością pomiarową z SI. Siły probiercze (5.2): każdą siłę mierzy się w zakresie roboczym; przy sile przykładanej w układzie otwartym dźwignią — w co najmniej trzech położeniach wgłębnika równomiernie rozłożonych na drodze ruchu; po trzy pomiary każdej siły w każdym położeniu, przed każdym pomiarem wgłębnik przesuwa się w tym samym kierunku co przy badaniu; pomiar przyrządem wg ISO 376 klasy 1 lub lepszej albo przez równoważenie siłą o dokładności ±0,2 % (masy wzorcowane); każdy pomiar w granicach ±1,0 % nominalnej siły probierczej. Kulka (5.3): sprawdza się tylko kulkę; z partii losuje się co najmniej dwie kulki, każdą sprawdza co do wymiaru i twardości, po czym odrzuca; kulki polerowane, bez wad; średnica — średnia z co najmniej trzech pomiarów w różnych miejscach, żaden nie może odbiegać od nominalnej o więcej niż tolerancja z tablicy 1 (10 mm: ±0,005 mm; 5 mm: ±0,004 mm; 2,5 mm: ±0,003 mm; 1 mm: ±0,003 mm); kulki z węglika spiekanego: twardość co najmniej 1 500 HV wg ISO 6507-1, gęstość (14,8 ± 0,2) g/cm³; zalecany skład: węglik wolframu — reszta, inne węgliki łącznie 2,0 %, kobalt 5,0 % do 7,0 %; użytkownik mierzy kulki sam albo kupuje je od dostawcy, który poświadcza spełnienie wymagań. Układ pomiaru średnicy odcisku (5.4): przy pomiarze bezpośrednim podziałka ma pozwalać na oszacowanie średnicy z dokładnością ±0,5 %; wzorcowanie dla każdego obiektywu i każdej skali, w dwóch prostopadłych osiach, na wzorcu podziałki w co najmniej czterech odcinkach w środku pola widzenia, różnica ≤ 0,5 %; przy średnicy liczonej z pola powierzchni rzutu — co najmniej cztery wzorcowe obrazy kołowe, błąd ≤ 1 % pola; każdy układ sprawdza się też na certyfikowanych odciskach odniesienia (np. na wzorcach wg ISO 6506-3) — co najmniej cztery odciski dla każdej średnicy kulki i każdego obiektywu, średnia ≤ 0,5 % od certyfikowanej średnicy. Cykl pomiarowy (5.5) sprawdza producent przy wytworzeniu i po naprawie, która mogła na niego wpłynąć, a w innych przypadkach — według tablicy 4; cykl ma odpowiadać ISO 6506-1 z uwzględnieniem niepewności pomiaru czasu.
SPRAWDZANIE POŚREDNIE (rozdz. 6) zaleca się w temperaturze (23 ± 5) °C na wzorcach twardości wywzorcowanych według ISO 6506-3; powierzchnie wzorców i wgłębników bez dodatków i produktów korozji. Twardościomierz sprawdza się dla każdej siły i każdej średnicy kulki — dla każdej siły co najmniej dwa wzorce z zakresów twardości z tablicy 2 (wskaźnik siła–średnica 0,102 × F/D² = 30) albo tablicy 3 (inne wskaźniki), w miarę możliwości z różnych zakresów. Jeżeli sprawdzenie pośrednie nie następuje bezpośrednio po bezpośrednim, mierzy się odcisk odniesienia na każdym wzorcu przy tym samym oświetleniu co przy ostatnim sprawdzeniu bezpośrednim — różnica ≤ 0,5 % certyfikowanej średnicy. Na każdym wzorcu wykonuje się pięć odcisków równomiernie rozłożonych na powierzchni. Powtarzalność: r = d₅ − d₁, względna r_rel = 100 × (d₅ − d₁)/d̄; błąd: E = H̄ − H_C, względny E_rel = 100 × (H̄ − H_C)/H_C, gdzie H_C — certyfikowana twardość wzorca. Wartości dopuszczalne (tablica 2, wskaźnik 30): H_C < 250 HBW — r_rel 3,0 %, E_rel ±3,0 %; od 250 HBW do 450 HBW — 2,5 % i ±2,5 %; > 450 HBW — 2,0 % i ±2,0 %; tablica 3 (wskaźniki 15, 10, 5, ≤ 2,5) — 3,0 % i ±3,0 % we wszystkich zakresach. Niepewność wyników — załącznik A.
ODSTĘPY I SPRAWOZDANIE (rozdz. 7–8). Sprawdzenie pośrednie co najmniej raz na 12 miesięcy i po każdym sprawdzeniu bezpośrednim. Sprawdzenie bezpośrednie (tablica 4): przed pierwszym uruchomieniem — siła, układ pomiaru średnicy, cykl i wgłębnik; po demontażu i ponownym montażu, gdy zmiana dotyczy siły, układu pomiaru średnicy lub cyklu, po niezaliczonym sprawdzeniu pośrednim i gdy ostatnie sprawdzenie pośrednie było ponad 13 miesięcy temu — siła, układ pomiaru średnicy i cykl; wgłębnik zaleca się sprawdzić bezpośrednio albo wymienić po 2 latach używania. Sprawozdanie ze sprawdzenia / świadectwo wzorcowania podaje m.in.: powołanie ISO 6506-2, metodę sprawdzenia, dane twardościomierza, środki sprawdzenia, średnicę kulki i siłę, temperaturę, wynik, datę i instytucję oraz niepewność wyników.
STATUS (karta PKN, odczyt 15.11.2026). PN-EN ISO 6506-2:2019-10 — wersja angielska, tytuł polski „Metale -- Pomiar twardości sposobem Brinella -- Część 2: Sprawdzanie i wzorcowanie twardościomierzy”, publikacja 29-10-2019, 28 stron, KT 123 Badań Własności Metali, wprowadza EN ISO 6506-2:2018 i ISO 6506-2:2017 [IDT], zastępuje PN-EN ISO 6506-2:2014-12 (wersje angielska i polska); karta nie podaje daty wycofania. Katalog iTeh (15.11.2026): ISO 6506-2:2017 ma etap „norma do rewizji” (90.92), a projekt europejski prEN ISO 6506-2 ma etap „decyzja o zaniechaniu — ankieta” (40.98).
W ZAKRESACH AKREDYTACJI (baza zakresów serwisu, odczyt 15.11.2026, po wczytaniu zakresów porcji). Zapis PN-EN ISO 6506-2 ma 9 polskich laboratoriów wzorcujących (po 1 rekordzie) — zwykle w wydaniu 2019-10 (u trzech zapisanym jako „2019”), u czterech obok ASTM E10-23, u dwóch jako podstawa procedury wewnętrznej — oraz 5 laboratoriów czeskich.
Zasada metody
Twardościomierz sprawdza się dwiema drogami. Bezpośrednio — mierząc jego elementy: siły probiercze przyrządem wg ISO 376 klasy 1 lub lepszej (każdy pomiar w granicach ±1,0 % siły nominalnej), kulki wgłębnika (średnica, twardość ≥ 1 500 HV, gęstość (14,8 ± 0,2) g/cm³), układ pomiaru średnicy odcisku (różnica ≤ 0,5 %) i cykl pomiarowy. Pośrednio — wykonując po pięć odcisków na co najmniej dwóch wzorcach twardości wywzorcowanych według ISO 6506-3 i porównując powtarzalność r_rel i błąd E_rel z wartościami dopuszczalnymi tablic 2 i 3.
Zastosowania
- Twardościomierze Brinella, stacjonarne i przenośne — sprawdzanie przed pierwszym uruchomieniem, po naprawie i okresowo (ISO 6506-2:2017, rozdz. 1 i 7)
- Każda siła probiercza i każda średnica kulki używana przy badaniach (6.2)
- Twardościomierze, które nie mogą spełnić przebiegu siła–czas — zmodyfikowane sprawdzenie siły i cyklu według załącznika B (rozdz. 1)
- W zakresach akredytacji: 9 polskich laboratoriów wzorcujących i 5 czeskich
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (karta PKN, 15.11.2026) | PN-EN ISO 6506-2:2019-10 (wersja angielska, publikacja 29-10-2019); wprowadza EN ISO 6506-2:2018 i ISO 6506-2:2017; zastępuje PN-EN ISO 6506-2:2014-12 |
| Temperatura (5.1.1, 6.1) | (23 ± 5) °C; poza tym przedziałem — zapis w sprawozdaniu |
| Siła probiercza (5.2) | 3 pomiary każdej siły, przy dźwigni w ≥ 3 położeniach wgłębnika; przyrząd ISO 376 kl. 1 lub masy ±0,2 %; każdy pomiar ±1,0 % siły nominalnej |
| Kulka (5.3) | tolerancja średnicy: 10 mm ±0,005 mm, 5 mm ±0,004 mm, 2,5 mm ±0,003 mm, 1 mm ±0,003 mm; ≥ 1 500 HV; gęstość (14,8 ± 0,2) g/cm³ |
| Układ pomiaru średnicy (5.4) | odczyt z dokładnością ±0,5 %; ≥ 4 odcinki wzorca podziałki, różnica ≤ 0,5 %; pole rzutu — błąd ≤ 1 %; ≥ 4 odciski odniesienia, ≤ 0,5 % |
| Sprawdzenie pośrednie (6.2–6.4) | każda siła i kulka; ≥ 2 wzorce wg ISO 6506-3 z różnych zakresów; 5 odcisków na wzorcu |
| Wartości dopuszczalne, wskaźnik 30 (tablica 2) | < 250 HBW: r_rel 3,0 %, E_rel ±3,0 %; 250–450 HBW: 2,5 %, ±2,5 %; > 450 HBW: 2,0 %, ±2,0 % |
| Inne wskaźniki 15, 10, 5, ≤ 2,5 (tablica 3) | r_rel 3,0 %, E_rel ±3,0 % |
| Odstępy (rozdz. 7, tablica 4) | pośrednie ≥ raz na 12 miesięcy i po bezpośrednim; bezpośrednie m.in. po niezaliczonym pośrednim i gdy pośrednie > 13 miesięcy temu |
| Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 15.11.2026) | 9 polskich laboratoriów wzorcujących (9 rekordów); 5 czeskich |
Norma
- Numer normy
- PN-EN ISO 6506-2:2019-10 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 6506-2:2018 i ISO 6506-2:2017 [IDT])
- Tytuł (PL)
- Metale — Pomiar twardości sposobem Brinella — Część 2: Sprawdzanie i wzorcowanie twardościomierzy
- Title (EN)
- Metallic materials — Brinell hardness test — Part 2: Verification and calibration of testing machines
Procedura krok po kroku
-
Warunki ogólne
Sprawdzenie ustawienia twardościomierza według instrukcji producenta: prowadnica, osadzenie uchwytu z kulką, przykładanie siły bez uderzeń i drgań, wpływ oświetlenia na pomiar średnicy (rozdz. 4).
-
Siły probiercze
Po trzy pomiary każdej siły w zakresie roboczym (przy dźwigni w co najmniej trzech położeniach wgłębnika); każdy pomiar w granicach ±1,0 % siły nominalnej (5.2).
-
Kulki i układ pomiaru średnicy
Co najmniej dwie kulki z partii — średnica, twardość, gęstość; wzorcowanie układu pomiaru średnicy na wzorcu podziałki i sprawdzenie na odciskach odniesienia (5.3–5.4).
-
Cykl pomiarowy
Zgodność z cyklem ISO 6506-1 — przy wytworzeniu, po naprawie i w przypadkach z tablicy 4 (5.5).
-
Sprawdzenie pośrednie
Dla każdej siły i kulki co najmniej dwa wzorce; pomiar odcisku odniesienia (gdy nie bezpośrednio po sprawdzeniu bezpośrednim); po pięć odcisków; r_rel i E_rel wobec tablic 2 i 3 (rozdz. 6).
-
Sprawozdanie
Powołanie ISO 6506-2, metoda, dane twardościomierza, środki sprawdzenia, kulka i siła, temperatura, wynik, data, instytucja, niepewność (rozdz. 8; niepewność — załącznik A).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Przyrząd do pomiaru siły (5.2.3) | Wg ISO 376, klasy 1 lub lepszej; albo równoważenie siłą o dokładności ±0,2 % (masy wzorcowane) | — |
| Wzorzec podziałki i wzorcowe obrazy kołowe (5.4) | Wzorcowanie układu pomiaru średnicy odcisku — co najmniej cztery odcinki albo cztery obrazy dla każdego obiektywu | — |
| Wzorce twardości (6.1) | Wywzorcowane według ISO 6506-3, z certyfikowaną twardością H_C i odciskiem odniesienia | — |
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 6506-2:2019-10 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 6506-2:2018 i ISO 6506-2:2017 [IDT]) — „Metale — Pomiar twardości sposobem Brinella — Część 2: Sprawdzanie i wzorcowanie twardościomierzy”. Tytuł angielski: „Metallic materials — Brinell hardness test — Part 2: Verification and calibration of testing machines”.
Na czym polega ta metoda?
Twardościomierz sprawdza się dwiema drogami. Bezpośrednio — mierząc jego elementy: siły probiercze przyrządem wg ISO 376 klasy 1 lub lepszej (każdy pomiar w granicach ±1,0 % siły nominalnej), kulki wgłębnika (średnica, twardość ≥ 1 500 HV, gęstość (14,8 ± 0,2) g/cm³), układ pomiaru średnicy odcisku (różnica ≤ 0,5 %) i cykl pomiarowy.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (karta PKN, 15.11.2026): PN-EN ISO 6506-2:2019-10 (wersja angielska, publikacja 29-10-2019); wprowadza EN ISO 6506-2:2018 i ISO 6506-2:2017; zastępuje PN-EN ISO 6506-2:2014-12; Temperatura (5.1.1, 6.1): (23 ± 5) °C; poza tym przedziałem — zapis w sprawozdaniu; Siła probiercza (5.2): 3 pomiary każdej siły, przy dźwigni w ≥ 3 położeniach wgłębnika; przyrząd ISO 376 kl. 1 lub masy ±0,2 %; każdy pomiar ±1,0 % siły nominalnej; Kulka (5.3): tolerancja średnicy: 10 mm ±0,005 mm, 5 mm ±0,004 mm, 2,5 mm ±0,003 mm, 1 mm ±0,003 mm; ≥ 1 500 HV; gęstość (14,8 ± 0,2) g/cm³.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 6 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Przyrząd do pomiaru siły (5.2.3), Wzorzec podziałki i wzorcowe obrazy kołowe (5.4), Wzorce twardości (6.1).
Gdzie stosuje się to badanie?
Twardościomierze Brinella, stacjonarne i przenośne — sprawdzanie przed pierwszym uruchomieniem, po naprawie i okresowo (ISO 6506-2:2017, rozdz. 1 i 7); Każda siła probiercza i każda średnica kulki używana przy badaniach (6.2); Twardościomierze, które nie mogą spełnić przebiegu siła–czas — zmodyfikowane sprawdzenie siły i cyklu według załącznika B (rozdz. 1); W zakresach akredytacji: 9 polskich laboratoriów wzorcujących i 5 czeskich.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-EN ISO 6506-2.