🌿 Trimetylobenzen w powietrzu na stanowiskach pracy — węgiel aktywny i chromatografia gazowa, PN-Z-04016-4
Krótko: o co chodzi
Pary trimetylobenzenu adsorbuje się na węglu aktywnym, ekstrahuje disiarczkiem węgla i oznacza w otrzymanym roztworze chromatografią gazową. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04016-4:1998 (wersja polska); Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04016-4:1998 — wersja polska, 07-09-1998, bez adnotacji o wycofaniu; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Trimetylobenzen — mieszanina izomerów albo pojedyncze izomery 1,2,3-, 1,2,4- i 1,3,5- — w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04016-4:1998), Ocena narażenia wobec NDS 100 mg/m³ i NDSCh 170 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 553) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04016-4:1998 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04016-4:1998 — wersja polska, 07-09-1998, bez adnotacji o wycofaniu; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159
- Najmniejsze oznaczalne stężenie (karta PKN): 10 mg/m³ = 0,1 NDS
- Sorbent i ekstrakcja (karta PKN): węgiel aktywny; ekstrakcja disiarczkiem węgla; analiza chromatograficzna
Przegląd
STATUS (stan na 16.11.2026). PN-Z-04016-4:1998 — norma krajowa, wersja polska, opublikowana 07-09-1998, 6 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30. Karta PKN nie ma adnotacji o wycofaniu ani pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; wyszukiwarka PKN pod hasłem „trimetylobenzenu” pokazuje tylko tę normę. Norma należy do serii „Badania zawartości benzenu i jego homologów z nasyconym łańcuchem bocznym” (m.in. części 5 — etylotoluen, 6 — kumen, 10 — benzen).
ZAKRES Z KARTY PKN (w całości): „Metoda polega na adsorpcji par trimetylobenzenu na węglu aktywnym, wyekstrahowaniu dwusiarczkiem węgla i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Najmniejsze stężenie trimetylobenzenu, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 10 mg/m3”. „Dwusiarczek węgla” to dawna nazwa disiarczku węgla; tytuł normy mówi o chromatografii gazowej.
PRZEPISY. Załącznik nr 1 rozporządzenia w sprawie NDS i NDN w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 553 „Trimetylobenzen – mieszanina izomerów (1,2,3-; 1,2,4-; 1,3,5-) [526-73-8; 95-63-6; 108-67-8; 25551-13-7]”: NDS 100 mg/m³, NDSCh 170 mg/m³, oznakowanie „skóra” (wchłanianie przez skórę może być tak samo istotne jak przy narażeniu drogą oddechową — przypis 4). Uwaga na końcu wykazu: „Jeżeli NDS dotyczy mieszaniny izomerów, to w przypadku występowania w środowisku pracy jednego z nich należy stosować tę samą wartość NDS”. Przepisy przejściowe (§ 2) trimetylobenzenu nie wymieniają. Najmniejsze oznaczalne stężenie z karty (10 mg/m³) to 0,1 NDS. Rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949) wiąże częstotliwość pomiarów z wynikiem ostatniego pomiaru: co najmniej raz na dwa lata przy stężeniu powyżej 0,1 do 0,5 NDS i co najmniej raz w roku powyżej 0,5 NDS (§ 4); jeżeli dwa ostatnie wyniki, uzyskane w odstępie co najmniej dwóch lat, nie przekroczyły 0,1 NDS, pracodawca może od pomiarów odstąpić (§ 7). Badania wykonuje się metodami z Polskich Norm, a w ich braku metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria (§ 16).
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Przebiegu oznaczania według normy poza zakresem z karty PKN: rodzaju rurki i ilości węgla aktywnego, strumienia i objętości powietrza, objętości disiarczku węgla i czasu ekstrakcji, kolumny i warunków rozdziału izomerów, przygotowania wzorców i wzoru obliczeniowego — tekstu normy ani opublikowanej procedury tej metody nie było w dostępnych źródłach.
Zasada metody
Według karty PKN: pary trimetylobenzenu z badanego powietrza adsorbuje się na węglu aktywnym, ekstrahuje disiarczkiem węgla (na karcie: „dwusiarczkiem węgla”), a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej. Stężenie w powietrzu oblicza się z ilości trimetylobenzenu w roztworze i objętości powietrza przepuszczonego przez sorbent.
Zastosowania
- Trimetylobenzen — mieszanina izomerów albo pojedyncze izomery 1,2,3-, 1,2,4- i 1,3,5- — w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04016-4:1998)
- Ocena narażenia wobec NDS 100 mg/m³ i NDSCh 170 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 553) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Status normy (karta PKN, 16.11.2026) | PN-Z-04016-4:1998 — wersja polska, 07-09-1998, bez adnotacji o wycofaniu; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159 |
| Najmniejsze oznaczalne stężenie (karta PKN) | 10 mg/m³ = 0,1 NDS |
| Sorbent i ekstrakcja (karta PKN) | węgiel aktywny; ekstrakcja disiarczkiem węgla; analiza chromatograficzna |
| NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 553) | NDS 100 mg/m³; NDSCh 170 mg/m³; oznakowanie „skóra”; ta sama wartość dla pojedynczego izomeru (uwaga na końcu wykazu) |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04016-4:1998 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości benzenu i jego homologów z nasyconym łańcuchem bocznym — Oznaczanie trimetylobenzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for content of benzene and its homologues with a saturated side chain — Determination of trimethylbenzene at workplaces by gas chromatography
Procedura krok po kroku
-
Zaplanowanie pomiaru
Ustalić stanowiska, czas i liczbę próbek; najmniejsze oznaczalne stężenie metody (10 mg/m³) to 0,1 NDS.
-
Pobranie próbki
Przepuścić badane powietrze przez rurkę z węglem aktywnym i zanotować objętość przepuszczonego powietrza.
-
Ekstrakcja
Trimetylobenzen wyekstrahować z węgla aktywnego disiarczkiem węgla (ilości i czas — według normy).
-
Analiza i obliczenie
Roztwór przeanalizować chromatografią gazową i obliczyć stężenie trimetylobenzenu w powietrzu w mg/m³ (warunki i wzór — według normy).
-
Ocena
Porównać wynik (mieszaniny albo pojedynczego izomeru) z NDS 100 mg/m³ i NDSCh 170 mg/m³; termin następnego pomiaru — według § 4 i § 7 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Chromatograf gazowy | kolumnę, detektor i warunki rozdziału podaje norma | — |
| Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza | objętość powietrza jest potrzebna do obliczenia stężenia | — |
| Rurki z węglem aktywnym | adsorpcja par trimetylobenzenu (karta PKN) | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Węgiel aktywny | — | sorbent (karta PKN) |
| Disiarczek węgla | 75-15-0 | ekstrakcja trimetylobenzenu z węgla aktywnego (karta PKN: „dwusiarczek węgla”) |
| 1,2,3-, 1,2,4- i 1,3,5-Trimetylobenzen | — | substancje wzorcowe; numery CAS z wykazu NDS: 526-73-8, 95-63-6, 108-67-8 |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Disiarczek węgla i trimetylobenzen stosować zgodnie z kartami charakterystyki.
- W wykazie NDS trimetylobenzen ma oznakowanie „skóra” — pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04016-4:1998 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości benzenu i jego homologów z nasyconym łańcuchem bocznym — Oznaczanie trimetylobenzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for content of benzene and its homologues with a saturated side chain — Determination of trimethylbenzene at workplaces by gas chromatography”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty PKN: pary trimetylobenzenu z badanego powietrza adsorbuje się na węglu aktywnym, ekstrahuje disiarczkiem węgla (na karcie: „dwusiarczkiem węgla”), a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej. Stężenie w powietrzu oblicza się z ilości trimetylobenzenu w roztworze i objętości powietrza przepuszczonego przez sorbent.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04016-4:1998 — wersja polska, 07-09-1998, bez adnotacji o wycofaniu; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159; Najmniejsze oznaczalne stężenie (karta PKN): 10 mg/m³ = 0,1 NDS; Sorbent i ekstrakcja (karta PKN): węgiel aktywny; ekstrakcja disiarczkiem węgla; analiza chromatograficzna; NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 553): NDS 100 mg/m³; NDSCh 170 mg/m³; oznakowanie „skóra”; ta sama wartość dla pojedynczego izomeru (uwaga na końcu wykazu).
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Chromatograf gazowy, Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza, Rurki z węglem aktywnym.
Gdzie stosuje się to badanie?
Trimetylobenzen — mieszanina izomerów albo pojedyncze izomery 1,2,3-, 1,2,4- i 1,3,5- — w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04016-4:1998); Ocena narażenia wobec NDS 100 mg/m³ i NDSCh 170 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 553) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Disiarczek węgla i trimetylobenzen stosować zgodnie z kartami charakterystyki.; W wykazie NDS trimetylobenzen ma oznakowanie „skóra” — pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04016-4.