🌿 Trimetylobenzen w powietrzu na stanowiskach pracy — węgiel aktywny i chromatografia gazowa, PN-Z-04016-4

Środowisko PN-Z-04016-4

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Metoda polega na adsorpcji par trimetylobenzenu na węglu aktywnym, wyekstrahowaniu dwusiarczkiem węgla i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Najmniejsze stężenie trimetylobenzenu, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 10 mg/m3". Tytuł mówi o chromatografii gazowej i umieszcza normę w serii o „benzenie i jego homologach z nasyconym łańcuchem bocznym" — ta sama seria PN-Z-04016 obejmuje m.in. arkusz 10 o benzenie, który ma w tej bazie wiedzy osobny wpis.

STATUS (stan karty na 28.09.2026). Karta nie ma adnotacji o wycofaniu ani pola „Zastąpiona przez" — norma jest AKTUALNA. Pola „Zastępuje" karta nie ma. Wydanie: publikacja 07-09-1998, 6 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30.

WARTOŚĆ DOPUSZCZALNA — JEDNA DLA MIESZANINY I DLA KAŻDEGO IZOMERU. Wykaz NDS w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 553 „Trimetylobenzen – mieszanina izomerów (1,2,3-; 1,2,4-; 1,3,5-)" [526-73-8; 95-63-6; 108-67-8; 25551-13-7]: NDS 100 mg/m³, NDSCh 170 mg/m³, oznakowanie „skóra". Uwaga na końcu wykazu rozstrzyga pytanie, które pada przy tej substancji najczęściej: „Jeżeli NDS dotyczy mieszaniny izomerów, to w przypadku występowania w środowisku pracy jednego z nich należy stosować tę samą wartość NDS". Najmniejsze stężenie oznaczalne według karty — 10 mg/m³ — to jedna dziesiąta NDS. Oznakowanie „skóra" znaczy według przypisu wykazu, że wchłanianie przez skórę może być tak samo istotne jak droga oddechowa — pomiar w powietrzu tej drogi nie obejmuje.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 28.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04016 z arkuszem 4: 28 pozycji u 15 laboratoriów, wszystkie w jednej postaci „PN-Z-04016-4:1998". Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-Z-04016-4" i pokaże wszystkie 15 laboratoriów w 28 pozycjach — przy tej normie zakładka i pomiar mówią to samo. W tych 28 pozycjach jeden wiersz zakresu AB 886 (trzy izomery i mieszanina) jest w bazie rozbity na cztery pozycje, a jeden wiersz AB 1144 — na dwie. ZAWIESZENIE: w aktualnym zakresie PCA AB 522 (wyd. nr 26 z 18.08.2026) obie pozycje tej normy są zawieszone na wniosek laboratorium od 18.08.2026 do 14.02.2027 (przypis „*)" przy pozycjach złożonych pogrubioną kursywą; odczyt 29.09.2026). Liczby wyżej je obejmują.

MIESZANINA CZY IZOMERY — TAK ZAPISUJĄ LABORATORIA. Dwanaście laboratoriów wymienia wszystkie trzy izomery (1,2,3-, 1,2,4- i 1,3,5-trimetylobenzen): siedem jako osobne oznaczenia (AB 632, AB 869, AB 886, AB 1144, AB 1207, AB 1642, AB 1854; AB 1642 i AB 1854 podają też sumę), pięć w nazwie mieszaniny (AB 300, AB 522, AB 562, AB 581, AB 882). AB 340 pisze „trimetylobenzenu (izomery)", AB 746 — „trimetylobenzenu", a AB 622 — „mieszanina izomerów (1,2,4-)", czyli z jednym izomerem. Technika: chromatografia gazowa z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym (GC-FID) — 14 laboratoriów; ze spektrometrią mas (GC-MS) — AB 882 (obok GC-FID) i AB 1207 (wyłącznie, w pozycji o lotnych związkach organicznych).

GRANICA METODY A ZAKRESY LABORATORIÓW. Zakres w mg/m³ podaje 13 laboratoriów. Dolne granice: od 0,067 mg/m³ (AB 1642), 0,17 mg/m³ (AB 886, AB 1207) i 0,52 mg/m³ (AB 522 — pozycja zawieszona do 14.02.2027) do 10 mg/m³ (AB 632) — dwanaście z trzynastu poniżej 10 mg/m³ z karty; tylko AB 632 deklaruje granicę równą karcie. Górne granice: od 314 mg/m³ (AB 622) do 4666 mg/m³ (AB 340). Sześć laboratoriów powołuje normę razem z własną procedurą lub instrukcją (AB 300, AB 522, AB 562, AB 882, AB 1207, AB 1854). Z czego wynikają granice niższe od karty — NIE USTALILIŚMY.

INNE DOKUMENTY PRZY TYM SAMYM OZNACZENIU. Przy trimetylobenzenach w powietrzu stanowisk pracy zakresy powołują też metodę z kwartalnika „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy" 2007, nr 1(51), s. 141–147: AB 565 — w pozycji zbiorczej związków organicznych, trzy izomery (0,02–10 mg w próbce, a stężenie 0,023–450 mg/m³ „z obliczeń"; zakres PCA wyd. nr 28 z 03.11.2025), i AB 1226 — w jednej pozycji ze styrenem, cykloheksanem, cykloheksanonem i butan-2-onem (1,2,3-trimetylobenzen 9–4330 mg/m³, izomery 1,2,4- i 1,3,5- 10–4767 mg/m³; wyd. nr 26 z 17.09.2026, s. 10/18 — pozycja zawieszona na wniosek laboratorium od 10.06.2026 do 07.12.2026). Poza nimi kopia ma przy trimetylobenzenach tylko tę normę, procedury własne laboratoriów i zapis ogólny „Normy, Procedury badawcze" (AB 934; zakres PCA wyd. nr 32 z 03.07.2026, s. 28/41). Treści metody z kwartalnika nie porównywaliśmy z normą.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie (6 stron). Nie podajemy objętości powietrza, ilości węgla aktywnego, warunków ekstrakcji i chromatografii, sposobu rozdzielenia izomerów, wzoru ani precyzji.

Zasada metody

Według karty normy: pary trimetylobenzenu z powietrza stanowiska pracy adsorbuje się na węglu aktywnym, ekstrahuje disiarczkiem węgla (na karcie: „dwusiarczkiem węgla"), a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej. Najmniejsze stężenie oznaczalne według karty: 10 mg/m³. Wynik ocenia się wobec NDS 100 mg/m³ i NDSCh 170 mg/m³ — tych samych dla mieszaniny izomerów i dla każdego izomeru osobno. Warunków pobierania i chromatografii NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Pomiary trimetylobenzenu w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 100 mg/m³ i NDSCh 170 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 553)
• Mieszanina izomerów albo pojedyncze izomery 1,2,3-, 1,2,4- i 1,3,5-trimetylobenzen — wykaz stosuje do nich tę samą wartość NDS

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04016-4:1998 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości benzenu i jego homologów z nasyconym łańcuchem bocznym — Oznaczanie trimetylobenzenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej

Title (EN)

Air purity protection — Tests for content of benzene and its homologues with a saturated side chain — Determination of trimethylbenzene at workplaces by gas chromatography

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: norma aktualna (stan karty na 28.09.2026). W sprawozdaniu podaje się pełne oznaczenie: PN-Z-04016-4:1998.

2. Pobranie próbki powietrza

   Pary trimetylobenzenu adsorbuje się na węglu aktywnym. Objętości i strumienia NIE PODAJEMY.

3. Ekstrakcja

   Trimetylobenzen ekstrahuje się z węgla aktywnego disiarczkiem węgla.

4. Oznaczenie chromatograficzne

   Roztwór analizuje się chromatografią gazową. Warunków NIE PODAJEMY.

5. Wynik i ocena

   Stężenie mieszaniny albo pojedynczego izomeru porównuje się z NDS 100 mg/m³ i NDSCh 170 mg/m³. W sprawozdaniu warto zapisać, czy wynik dotyczy mieszaniny, czy izomeru.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Disiarczek węgla jest skrajnie łatwopalny i szkodliwy — pracuje się z nim pod wyciągiem, z dala od źródeł zapłonu; obowiązuje karta charakterystyki
• Trimetylobenzen ma w wykazie NDS oznakowanie „skóra" — pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę

Najczęstsze pytania