🌿 Toluen w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa: a) bez wzbogacania próbki, b) z wzbogacaniem próbki; nie stosuje się przy substancjach o tym samym lub zbliżonym czasie retencji; NDS 100 mg/m³, NDSCh 200 mg/m³, notacja „skóra”; PN-Z-04115-01:1978 (wycofana 10-09-2015)

Środowisko PN-Z-04115-01

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Przedmiotem normy jest oznaczanie toluenu w powietrzu na stanowiskach pracy metodami: a) chromatografii gazowej bez wzbogacania próbki, b) chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki. Metody stosuje się do oznaczania stężenia par toluenu w powietrzu na stanowiskach pracy przy przeprowadzaniu kontroli warunków sanitarno-higienicznych. Metod tych nie należy stosować w przypadku obecności substancji o tym samym lub zbliżonym czasie retencji co toluen, maskujących chromatogram substancji oznaczanej.” Karta nie podaje najmniejszego oznaczalnego stężenia ani sposobu wzbogacania. Tekstu normy (4 strony) nie mieliśmy. Indeks metod CIOP z lat 2000–2017 notuje toluen w artykule zbiorczym „Benzen, cykloheksan, etylobenzen, n-heksan, metylocykloheksan, toluen – nr 1(67) 2011”; tego artykułu nie czytaliśmy i nic z niego nie podajemy.

WARTOŚCI NDS (wykaz w załączniku do rozporządzenia z 26 marca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 447). Poz. 533: „Toluen [108-88-3]” — NDS 100 mg/m³, NDSCh 200 mg/m³, notacja „skóra” (według przypisu 4 wykazu wchłanianie przez skórę „może być tak samo istotne jak przy narażeniu drogą oddechową”).

STATUS (stan kart na 04.10.2026). Karta PN-Z-04115-01:1978 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 29-11-1978, data wycofania 10-09-2015, 4 strony, grupa cenowa B, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; karta nie wskazuje normy zastępującej. Arkusz PN-Z-04115-00:1978 (postanowienia ogólne i zakres normy) też jest wycofany — karta: wycofana 23-08-2007, 1 strona, KT 280 Jakości Powietrza. Wyszukiwarka PKN pod hasłami „PN-Z-04115” i „toluenu” (04.10.2026) nie zwraca aktualnej normy dla toluenu na stanowiskach pracy; z norm aktualnych wymieniających toluen pokazuje PN-Z-04016-7:1999 dla benzenu, toluenu, etylobenzenu i ksylenów w gazach odlotowych (nie dla stanowisk pracy).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 04.10.2026). Numer 04115-01 (z łącznikiem, kropką albo ukośnikiem przed numerem arkusza, także ze spacjami) stoi w 11 rekordach u 9 laboratoriów; w aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; wydania od 29.07.2025 do 18.08.2026 — wszystkie wydane po wycofaniu normy) — w 11 wierszach u tych samych laboratoriów; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP tym samym wzorcem nie dało laboratoriów spoza kopii bazy; żadna pozycja nie jest zawieszona, a w żadnym dokumencie nie powtarzają się strony. Postać „PN-Z-04115-01:1978” — AB 340, AB 882 (obok procedury PB-10 wydanie 1 z 31.08.2022 r.), AB 1168 i AB 1197; dawna postać „PN-78/Z-04115/01” — AB 630, AB 647, AB 663 (obok instrukcji IB-2 wydanie 5 z 24.04.2025 r.) i druga pozycja AB 882 (obok procedury PB-01 wydanie 5 z 12.01.2026 r.); „PN-78/Z-04115.01” — AB 622; AB 591 — „PN-78/Z -04115/01 z wył. pkt.2.2.7 i pkt. 2.2.12” (wynik w próbce) i „PN-78/ Z -04115/01 pkt.2.2.7 i pkt.2.2.12” (stężenie z obliczeń). Zakładka „Laboratoria” szuka zapisów zaczynających się od wpisanego hasła: „PN-Z-04115-01” pokazuje 4 laboratoria, „PN-78/Z-04115/01” — 4 (AB 882 pod oboma hasłami), „PN-78/Z-04115.01” — 1, „PN-78/Z -04115/01” i „PN-78/ Z -04115/01” — po 1 (oba AB 591), razem 9, tak samo w kopii i na serwerze produkcyjnym labcoda.pl (zapytania zakładki 04.10.2026).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy). Przedmiot: środowisko pracy — powietrze, u części laboratoriów próbki powietrza pobrane na rurki (AB 591, AB 630, AB 647). Wielkość: stężenie (zawartość) toluenu. Zakresy w mg/m³: 0,15–200 (AB 663), 0,83–1346,0 (AB 340), 1,39–400 (AB 1168), 1,56–807 (AB 882, GC-MS), 1,79–1200 (AB 630), 2,0–4134 (AB 882, GC-FID), 2,4–628 (AB 622), 2,6–400 (AB 591, z obliczeń), 8,3–700 (AB 647), 10–200 (AB 1197); w próbce m.in. 0,050–5,7 mg (AB 591), 0,050–6,000 mg (AB 630), 0,15–5 mg (AB 647). Technika: chromatografia gazowa z detekcją płomieniowo-jonizacyjną (GC-FID) — wszystkie 9 laboratoriów (u AB 591 przy pozycji z obliczeń techniki nie podano); AB 882 ma obok tego drugą pozycję z chromatografią gazową z detekcją spektrometrią mas (GC-MS) według procedury PB-10.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — status: norma jest wycofana od 10-09-2015, a wyszukiwarka PKN nie pokazuje aktualnej normy dla toluenu na stanowiskach pracy; 9 laboratoriów ma ją w zakresach wydanych od lipca 2025 r. — zamawiający powinien wiedzieć, że wynik powstaje według normy wycofanej z katalogu PKN. Drugie — która z dwóch metod: norma zawiera metodę bez wzbogacania i z wzbogacaniem; AB 591 wyłącza punkty 2.2.7 i 2.2.12 przy pozycji z wynikiem w próbce, a przy stężeniu z obliczeń powołuje właśnie te punkty — co one zawierają, bez tekstu normy NIE PODAJEMY; pozostałe laboratoria nie wskazują metody. Trzecie — interferencje: według karty metod nie stosuje się, gdy w powietrzu są substancje o tym samym lub zbliżonym czasie retencji, maskujące chromatogram. Czwarte — granica oznaczalności: karta jej nie podaje, więc zakresów laboratoriów nie da się z nią porównać. Piąte — detektor: AB 882 ma dwie pozycje — GC-MS według procedury własnej PB-10 i GC-FID według PB-01, obie z normą obok. Szóste — wyszukiwanie: dawne zapisy „PN-78/Z-04115/01”, „PN-78/Z-04115.01” i zapisy ze spacjami („PN-78/Z -04115/01”) nie trafiają pod hasło „PN-Z-04115-01” — każdą postać trzeba wpisać osobno.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — nie podajemy sposobu pobierania próbek, objętości powietrza, sposobu wzbogacania, kolumny, detektora wymaganego przez normę, warunków chromatografu, granicy oznaczalności ani obliczeń. Nie twierdzimy, że inna norma zastąpiła PN-Z-04115-01:1978 — PKN takiej nie wskazuje.

Zasada metody

Pary toluenu w powietrzu stanowiska pracy oznacza się chromatografią gazową — według karty normy metodą bez wzbogacania próbki albo z wzbogacaniem; metod nie stosuje się, gdy obecne są substancje o tym samym lub zbliżonym czasie retencji, maskujące chromatogram. Wynik w mg/m³ porównuje się z NDS 100 mg/m³ i NDSCh 200 mg/m³. Norma jest wycofana (10-09-2015); szczegółów NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Powietrze na stanowiskach pracy — toluen — w aktualnych zakresach 9 laboratoriów, mimo wycofania normy
• Ocena narażenia zawodowego wobec NDS 100 mg/m³ i NDSCh 200 mg/m³, notacja „skóra” (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 533 wykazu)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04115-01:1978

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości toluenu — Oznaczanie toluenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej

Title (EN)

Air purity protection — Tests for toluene content — Determination of toluene at workplaces by gas chromatography

Procedura krok po kroku

1. Status

   PN-Z-04115-01:1978 wycofana 10-09-2015, bez wskazanej następczyni (stan karty na 04.10.2026).

2. Wybór metody

   Metoda a) bez wzbogacania albo b) z wzbogacaniem próbki; szczegółów NIE PODAJEMY.

3. Analiza

   Chromatografia gazowa; nie przy substancjach o tym samym lub zbliżonym czasie retencji (karta PKN).

4. Wynik i ocena

   Stężenie w mg/m³; porównanie z NDS 100 mg/m³ i NDSCh 200 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447).

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• UWAGA MERYTORYCZNA: norma wycofana 10-09-2015; karta nie podaje granicy oznaczalności; nie przy substancjach o zbliżonym czasie retencji

Najczęstsze pytania