🌿 Tlenek wapnia w powietrzu na stanowiskach pracy — frakcja wdychalna i respirabilna, płomieniowa absorpcyjna spektrometria atomowa (FAAS), PN-Z-04442

Środowisko PN-Z-04442

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN wydania 2023-05, w całości: „W niniejszej normie podano metodę oznaczania tlenku wapnia (nr CAS: 1305-78-8) w powietrzu na stanowiskach pracy, z zastosowaniem płomieniowej absorpcyjnej spektrometrii atomowej. Metodę stosuje się podczas kontroli warunków sanitarnohigienicznych. Metody nie stosuje się w obecności innych związków wapnia w badanym powietrzu. Najmniejsze stężenie tlenku wapnia, jakie można oznaczać w warunkach pobierania próbek powietrza i wykonywania oznaczania opisanych w normie, wynosi 0,097 mg/m3 (dla próbki powietrza o objętości 720 l)". Tekstu normy nie mieliśmy; karta nie podaje sposobu pobierania próbek, roztwarzania, długości fali ani wzorów.

CO ZMIENIŁO SIĘ WOBEC WYDANIA 2013 — WEDŁUG DWÓCH KART. Zakres wycofanego wydania 2013-10 mówił to samo o przedmiocie i zastosowaniu, ale (1) zdanie o innych związkach wapnia kończył uzasadnieniem: ich obecność „powoduje zawyżenie wyniku oznaczania", oraz (2) podawał najmniejsze oznaczalne stężenie 0,12 mg/m³ dla objętości powietrza 720 l. W wydaniu 2023-05 ta granica wynosi 0,097 mg/m³ przy tej samej objętości. Innych różnic karty nie pokazują.

STATUS (stan kart na 29.09.2026). Karta PN-Z-04442:2023-05 (wersja polska) nie ma nagłówka „Wycofana" — norma jest AKTUALNA: publikacja 31-05-2023, 10 stron, grupa cenowa E, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30, „Zastępuje: PN-Z-04442:2013-10 - wersja polska"; norma krajowa, bez pola „Wprowadza". Karta PN-Z-04442:2013-10: „Wycofana i zastąpiona przez PN-Z-04442:2023-05 - wersja polska", publikacja 07-10-2013, „Data wycofania: 31-05-2023", 8 stron, „Zastępuje: PN-Z-04157-03:1990 - wersja polska". Tytuł wydania 2013 mówił „metodą płomieniową absorpcyjnej spektrometrii atomowej", wydania 2023 — „metodą płomieniowej absorpcyjnej spektrometrii atomowej".

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 29.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04442: 12 pozycji u 12 laboratoriów. Wydanie 2023-05 w postaci „PN-Z-04442:2023-05" — AB 418, AB 481, AB 632, AB 647, AB 719, AB 849, AB 875, AB 882 i AB 1144; AB 940 zapisuje „PN-Z-04442-10:2023-05", a AB 1642 — „PN-Z-04442:2023-10" (obie postacie stoją tak samo w aktualnych dokumentach PCA; wydania 2023-10 karta nie zna). Wycofane wydanie 2013-10 powołuje AB 1257. Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-Z-04442" i pokaże wszystkie 12 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 29.09.2026: 12. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 29.09.2026, wydania od 26.11.2025 do 17.09.2026): wszystkie pozycje stoją w obowiązujących wydaniach, każda para liczb zakresu z kopii występuje w aktualnym dokumencie i żadna pozycja nie jest zawieszona.

PRZEDMIOT, TECHNIKA I ZAKRESY. Wszystkie 12 laboratoriów bada próbki powietrza ze stanowisk pracy (zwykle „pobrane na filtry") i każde podaje obie frakcje — wdychalną i respirabilną. Technika: płomieniowa absorpcyjna spektrometria atomowa (FAAS) — 11 laboratoriów; AB 719 oznacza tlenek wapnia techniką ICP-OES według procedury PA-29 (wyd. 18 z 30.01.2026, z wyłączeniem jej pkt 3.6) i powołuje z tej normy tylko „pkt 7". Zakresy w mg/m³: dolne końce od 0,01 (AB 481, AB 940) przez 0,02 (AB 849; AB 882 — frakcja respirabilna), 0,025 (AB 1257), 0,03 (AB 882 — frakcja wdychalna), 0,04 (AB 875), 0,0460 (AB 1144 — frakcja wdychalna; respirabilna 0,0490), 0,05 (AB 418) i 0,071 (AB 632) do 0,1 i 0,10 (AB 647, AB 1642 — frakcja wdychalna; respirabilna 0,091 i 0,09); górne końce od 8,74 (AB 940) do 119,7 mg/m³ (AB 647, frakcja wdychalna). AB 719 podaje wyłącznie masę w próbce: (0,00010 – 10,0) mg dla frakcji wdychalnej i (0,00010 – 5,00) mg dla respirabilnej. Granica z karty (0,097 mg/m³) dotyczy próbki 720 l; wynik w mg/m³ powstaje z podzielenia masy w próbce przez objętość pobranego powietrza, dlatego dolne końce zakresów w mg/m³ porównuje się tylko razem z objętością próbki, której laboratorium używa.

WARTOŚCI DOPUSZCZALNE. Wykaz najwyższych dopuszczalnych stężeń w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447, załącznik, poz. 528 „Tlenek wapnia [1305-78-8]"): frakcja wdychalna — NDS 2 mg/m³ i NDSCh 6 mg/m³, frakcja respirabilna — NDS 1 mg/m³ i NDSCh 4 mg/m³. Wiersz tabeli w PDF przechodzi przez stopkę strony, dlatego wartości odczytaliśmy z położenia liczb w kolumnach 3 (NDS) i 5 (NDSCh), sprawdzonych na wierszu sąsiednim. § 2 rozporządzenia zmieniającego, z terminami przejściowymi, tlenku wapnia nie wymienia.

OBOK TEJ NORMY. W tych samych pozycjach: AB 632 — instrukcja IB-13 (wyd. 7 z 01.10.2023), AB 719 — procedura PA-29. Tlenek wapnia w powietrzu stanowisk pracy bez tej normy (7 laboratoriów): technika ICP-OES — AB 1302 (PB-61 wyd. 1 z 03.03.2025), AB 213 (EFO/PB/45/E z 22.10.2025), AB 300 (ISO 15202-3:2004) i AB 869 (metoda OSHA ID-125G z września 2002, CaO obok CaCO3 i Ca(OH)2); spektrometria emisyjna ze wzbudzeniem w plazmie mikrofalowej — AB 802 (PB-06/08 wyd. 3 z 06.01.2025) i AB 934 („Procedury badawcze"); ICP-MS — AB 313 (ISO 15202-2:2020-05, ISO 30011:2010 i PB-SP-01 wersja 03 z 03.02.2025). Wszystkie te wiersze stoją w aktualnych zakresach PCA bez zawieszenia (odczyt 29.09.2026). Inne związki wapnia mają osobne normy i te same laboratoria je powołują: wodorotlenek wapnia — PN-Z-04497:2018-09 (8 z 12 laboratoriów tej normy: AB 418, AB 481, AB 632, AB 647, AB 719, AB 849, AB 882, AB 1257), węglan wapnia — PN-Z-04294:2001 (9 z 12: AB 418, AB 632, AB 647, AB 719, AB 849, AB 882, AB 1144, AB 1257, AB 1642).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Metoda oznacza wapń, a wynik przelicza na tlenek wapnia — karta wydania 2013 mówi wprost, że inne związki wapnia w powietrzu zawyżają wynik, a obie karty wyłączają dla nich stosowanie metody. Przy pyłach, w których obok tlenku są inne związki wapnia, liczba „tlenku wapnia" z tej normy może więc zawierać wapń z tych związków i wyglądać jak poprawny wynik. AB 940 podaje w tej samej pozycji obok tlenku także węglan wapnia (0,02 – 15,60) mg/m³ i wodorotlenek wapnia (0,013 – 11,55) mg/m³ „z obliczeń" — jak je rozdziela, zakres nie mówi.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (10 stron). Nie podajemy sposobu pobierania próbek (rodzaju filtra, strumienia powietrza), roztwarzania, linii analitycznej, gazów płomienia, sposobu usuwania interferencji, wzorów ani precyzji; nie wiemy też, czego dotyczy „pkt 7", powołany osobno przez AB 719.

Zasada metody

Według karty PKN tlenek wapnia w powietrzu na stanowisku pracy oznacza się techniką płomieniowej absorpcyjnej spektrometrii atomowej, a najmniejsze oznaczalne stężenie wynosi 0,097 mg/m³ dla próbki powietrza 720 l (w wydaniu 2013 — 0,12 mg/m³). Technika mierzy wapń, dlatego metody nie stosuje się w obecności innych związków wapnia. Warunków pobierania, roztwarzania i pomiaru NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Pomiary narażenia na tlenek wapnia na stanowiskach pracy — frakcja wdychalna i respirabilna, w zakresach 12 laboratoriów
• Porównanie z NDS 2 mg/m³ (frakcja wdychalna) i 1 mg/m³ (frakcja respirabilna) oraz NDSCh 6 i 4 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447)
• Według karty — kontrola warunków sanitarnohigienicznych; nie w powietrzu z innymi związkami wapnia

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04442:2023-05 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie tlenku wapnia na stanowiskach pracy metodą płomieniowej absorpcyjnej spektrometrii atomowej

Title (EN)

Air purity protection — Determination of calcium oxide at workplaces by flame atomic absorption spectrometry

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: PN-Z-04442:2023-05 aktualna, zastąpiła wydanie 2013-10 (stan kart na 29.09.2026).

2. Sprawdzenie przydatności metody

   Według karty metody nie stosuje się, gdy w powietrzu są inne związki wapnia (wodorotlenek, węglan); dla nich są osobne normy PN-Z-04497 i PN-Z-04294.

3. Pobranie próbki powietrza

   Frakcja wdychalna albo respirabilna na filtr; objętości ani strumienia NIE PODAJEMY — karta odnosi granicę oznaczalności do próbki 720 l.

4. Oznaczenie

   Płomieniowa absorpcyjna spektrometria atomowa; sposobu przygotowania roztworu i warunków pomiaru NIE PODAJEMY.

5. Wynik

   Stężenie tlenku wapnia w mg/m³ (masa w próbce podzielona przez objętość powietrza) i porównanie z NDS 2 mg/m³ (wdychalna) albo 1 mg/m³ (respirabilna).

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Tlenek wapnia reaguje z wodą z wydzieleniem ciepła i działa drażniąco — przy pobieraniu próbek w zapyleniu chroni się oczy i drogi oddechowe
• UWAGA MERYTORYCZNA: technika mierzy wapń; przy obecności wodorotlenku albo węglanu wapnia wynik „tlenku wapnia" według tej normy jest zawyżony — tak mówi karta wydania 2013

Najczęstsze pytania