⚗️ Tlenek cynku w powietrzu na stanowiskach pracy wg PN-Z-04100-03 — norma wycofana w 2014, w zakresach 30 laboratoriów

Środowisko PN-87/Z-04100

Przegląd

STATUS (stan karty PKN na 23.09.2026). PN-Z-04100-03:1987 — wersja polska — jest WYCOFANA. Data publikacji 28-12-1987, DATA WYCOFANIA 30-05-2014, liczba stron 2, organ techniczny KT 159 (Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy), ICS 13.040.30. Karta NIE ZAWIERA wiersza „Zastąpiona przez" — norma została wycofana bez wskazania następcy, i następcy nie wskazujemy też my.

CO POWOŁUJĄ LABORATORIA (pomiar na bazie zakresów, odczyt 23.09.2026, po wszystkich postaciach zapisu): 33 pozycje u 30 laboratoriów. Przy dopasowaniu po POCZĄTKU zapisu w starym schemacie („PN-87/Z-04100") — 26 pozycji u 24 laboratoriów; tę liczbę pokazuje zakładka „Laboratoria" przy tym wpisie. Sam nowy schemat („PN-Z-04100-03:1987") to tylko 4 pozycje u 3 laboratoriów — czyli szukanie po nim pomija dziewięć dziesiątych powołań.

WYNIK JEST PODAWANY W PRZELICZENIU NA CYNK — I TO NIE JEST SZCZEGÓŁ REDAKCYJNY. Metodyki w zakresach brzmią „Stężenie/zawartość tlenku cynku — w przeliczeniu na Zn", a przy 12 pozycjach dopisana jest FRAKCJA WDYCHALNA. Tak samo zapisana jest wartość dopuszczalna: pozycja 525 załącznika nr 1 do rozporządzenia o najwyższych dopuszczalnych stężeniach brzmi „Tlenek cynku [1314-13-2] – w przeliczeniu na Zn", z dopiskiem „– frakcja wdychalna", NDS 5 mg/m³ i NDSCh 10 mg/m³ (brzmienie z Dz.U. 2026 poz. 447, obowiązujące od 2 kwietnia 2026 r.). Wynik podany jako masa tlenku cynku, a nie w przeliczeniu na cynk, nie da się porównać z tą wartością bez przeliczenia — a przelicznik wynika ze stosunku mas molowych, nie z pomiaru.

TECHNIKA: 24 pozycje deklarują płomieniową absorpcyjną spektrometrię atomową (FAAS) — zgodnie z tytułem normy, który mówi o absorpcyjnej spektrometrii atomowej. Jedna pozycja deklaruje emisyjną spektrometrię atomową ze wzbudzeniem w plazmie indukcyjnie sprzężonej, czyli technikę spoza tytułu normy; dwie kolejne zapisują FAAS z błędami literowymi („spektometrii", „atomowej spektrometrii absorpcyjnej").

ZAKRESY POMIAROWE RÓŻNIĄ SIĘ SKRAJNIE. Deklarowane w zakresach: (0,0017 – 25,0) mg/m³, (0,0035 – 20) mg/m³, (0,014 – 10,0) mg/m³, (0,035 – 20,0) mg/m³, (0,5 – 15,0) mg/m³, a w masie w próbce: (0,00010 – 10,0) mg, (0,0025 – 14,4) mg, (0,01 – 7,5) mg, (0,025 – 5) mg. Dolne granice stężenia różnią się blisko trzystakrotnie — od 0,0017 do 0,5 mg/m³. Wobec NDS 5 mg/m³ znaczy to, że jedno laboratorium mierzy tysięczne części wartości dopuszczalnej, a inne dopiero jej dziesiątą część. RÓŻNICA BIERZE SIĘ Z OBJĘTOŚCI POBRANEGO POWIETRZA I Z PRZYRZĄDU, nie z normy: masa cynku w próbce podzielona przez objętość powietrza daje stężenie.

DLACZEGO WYCOFANA NORMA WCIĄŻ STOI W ZAKRESACH — TAK SAMO JAK PRZY CHLORZE. § 16 rozporządzenia Ministra Zdrowia o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1". Czy wycofanie normy przez PKN jest w rozumieniu tego przepisu „brakiem Polskiej Normy" — NIE ROZSTRZYGAMY.

JEDNA POZYCJA POWOŁUJE SAM PUNKT NORMY: „PN-87/Z-04100/03 pkt 7", a inna — „PN-Z-04100-03:1987 pkt.7 i pkt.10". Na dwustronicowym dokumencie oznacza to powołanie pojedynczych fragmentów. Treści tych punktów nie znamy: tekstu normy nie mieliśmy.

CZEGO NIE PODAJEMY. Nie mieliśmy tekstu normy. Sposobu pobierania próbki (rodzaj filtra, objętość powietrza), mineralizacji próbki przed pomiarem, długości fali linii analitycznej cynku ani sposobu obliczenia wyniku NIE PODAJEMY. To, co wiemy o technice, pochodzi z tytułu normy i z kolumny techniki w zakresach akredytacji.

Zasada metody

Powietrze przepuszcza się przez filtr zatrzymujący frakcję wdychalną pyłu, zebrany materiał przeprowadza się do roztworu, a zawartość cynku oznacza metodą absorpcyjnej spektrometrii atomowej — tak mówi tytuł normy i tak deklaruje technikę 24 z 33 pozycji w zakresach. Wynik podaje się w przeliczeniu na cynk, bo w takiej postaci zapisana jest wartość dopuszczalna dla tlenku cynku. Stężenie w powietrzu otrzymuje się, dzieląc masę cynku w próbce przez objętość pobranego powietrza. SZCZEGÓŁÓW WYKONANIA NIE OPISUJEMY: tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Pomiar stężenia tlenku cynku w powietrzu na stanowiskach pracy, w przeliczeniu na cynk
• Ocena narażenia zawodowego przy spawaniu, cynkowaniu i obróbce stopów cynku
• Odczytanie zakresu akredytacji, w którym przy tlenku cynku stoi norma wycofana w 2014 roku
• Sprawdzenie, czy zadeklarowany zakres pomiarowy pozwala zmierzyć ułamek wartości dopuszczalnej wymagany przy ocenie narażenia

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04100-03:1987 (wersja polska)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości cynku i jego związków — Oznaczanie cynku i tlenku cynkowego na stanowiskach pracy metodą absorpcyjnej spektrometrii atomowej

Procedura krok po kroku

1. Sprawdzenie, jaki dokument stoi w zakresie

   Norma PN-Z-04100-03:1987, w zakresach zapisywana najczęściej jako PN-87/Z-04100/03, jest wycofana od 30-05-2014, a jej karta nie wskazuje następcy.

2. Ustalenie podstawy wykonania pomiaru

   Jeżeli opis metody pochodzi z własnej procedury laboratorium, jej numer i wydanie mają stać w dokumentach odniesienia obok normy. § 16 rozporządzenia o badaniach i pomiarach dopuszcza metody zwalidowane w razie braku Polskiej Normy.

3. Pobranie frakcji wdychalnej

   Pobrać pył frakcji wdychalnej na filtr, zapisując objętość przepuszczonego powietrza. Frakcja jest istotna: wartość dopuszczalna dla tlenku cynku odnosi się właśnie do frakcji wdychalnej.

4. Przeprowadzenie próbki do roztworu

   Zebrany materiał przeprowadzić do roztworu w sposób ustalony w procedurze laboratorium. Sposobu z normy nie podajemy — jej tekstu nie mieliśmy.

5. Pomiar techniką absorpcyjnej spektrometrii atomowej

   Oznaczyć cynk w roztworze metodą FAAS wobec krzywej wzorcowej. Tytuł normy wskazuje absorpcyjną spektrometrię atomową; zakresy akredytacji deklarują FAAS w 24 pozycjach.

6. Przeliczenie wyniku na stężenie w powietrzu i na cynk

   Masę cynku w próbce podzielić przez objętość pobranego powietrza. Wynik podać W PRZELICZENIU NA Zn — w tej postaci zapisana jest wartość dopuszczalna dla tlenku cynku.

7. Odniesienie do wartości dopuszczalnych

   Porównać z NDS 5 mg/m³ i NDSCh 10 mg/m³ dla tlenku cynku w przeliczeniu na Zn, frakcja wdychalna (poz. 525 załącznika nr 1, brzmienie z Dz.U. 2026 poz. 447). W sprawozdaniu wskazać osobno dokument odniesienia dla pomiaru i akt, z którego wzięto wartość dopuszczalną.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Dymy tlenku cynku wywołują gorączkę odlewniczą — pomiar wykonuje się przy pracujących źródłach, więc obowiązuje ochrona dróg oddechowych właściwa dla stanowiska
• Wynik podany jako masa tlenku cynku, a nie w przeliczeniu na cynk, nie jest porównywalny z wartością dopuszczalną bez przeliczenia — a przeliczenie wynika ze stosunku mas molowych, nie z pomiaru
• Pominięcie frakcji przy pobieraniu zmienia przedmiot pomiaru: wartość dopuszczalna dotyczy frakcji wdychalnej, więc pobranie pyłu całkowitego albo respirabilnego daje liczbę, której nie da się odnieść do NDS
• Norma jest wycofana od 30-05-2014 i nie ma następcy w karcie — powołanie jej bez wskazania własnej procedury nie mówi, skąd pochodzi dzisiejszy opis metody
• Szukanie laboratoriów po nowym schemacie numeru („PN-Z-04100-03:1987") pomija dziewięć dziesiątych powołań — trzeba szukać po obu schematach
• Deklarowana w jednej pozycji technika ICP-OES nie jest techniką z tytułu normy — to nie musi być błąd, ale wymaga sprawdzenia, na jakiej podstawie metodę powiązano z tą normą

Najczęstsze pytania