🌿 Tetrachloroeten (czterochloroetylen) w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa bez wzbogacania próbki i z wzbogacaniem przy użyciu disiarczku węgla; norma wycofana w 2015 r., NDS 85 mg/m³, PN-Z-04118-01

Środowisko PN-Z-04118-01

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Przedmiotem normy jest oznaczanie czterochloroetylenu w powietrzu na stanowiskach pracy metodami: a) chromatografii gazowej bez wzbogacania próbki, b) chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki. Metody stosuje się do oznaczania stężenia par czterochloroetylenu w powietrzu na stanowiskach pracy przy przeprowadzaniu kontroli warunków sanitarno-higienicznych. Metod tych nie należy stosować w przypadku obecności substancji o tym samym lub zbliżonym czasie retencji co czterochloroetylen, maskujących chromatogram substancji oznaczanej." Tytuł dopowiada, że wzbogacanie odbywa się przy użyciu disiarczku węgla („dwusiarczku węgla"). Czterochloroetylen to dawna nazwa tetrachloroetenu [127-18-4]; wykaz NDS podaje go pod nazwą obecną (poz. 512). Karta nie podaje sorbentu, objętości powietrza, detektora, kolumny ani oznaczalności. Tekstu normy (4 strony) nie mieliśmy.

WARTOŚCI DOPUSZCZALNE. Według rozporządzenia MRPiPS z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447, załącznik, poz. 512) dla tetrachloroetenu [127-18-4] NDS wynosi 85 mg/m³ (12,3 ppm), a NDSCh 170 mg/m³ (24,6 ppm); wykaz podaje przy nim notację „skóra".

STATUS (stan kart na 30.09.2026). Karta PN-Z-04118-01:1978 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana": publikacja 08-12-1978, „Data wycofania: 10-09-2015", 4 strony, grupa cenowa B, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; norma krajowa, bez pól „Wprowadza" i „Zastąpiona przez". Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-Z-04118" (30.09.2026) pokazuje trzy arkusze serii, wszystkie wycofane: 00:1978 (postanowienia ogólne i zakres normy — data wycofania 23-08-2007), 01:1978 i 02:1983 („…z wzbogacaniem próbki przy użyciu kumenu"; według karty — do oznaczania stężenia par czterochloroetylenu w powietrzu na stanowiskach pracy przy kontroli warunków sanitarno-higienicznych; data wycofania 10-09-2015 — ta sama co arkusza 01). Wyszukiwarka PKN pod hasłem „czterochloroetylenu" (30.09.2026) pokazuje sześć pozycji i żadna nie jest aktualną normą oznaczania tej substancji na stanowiskach pracy: trzy arkusze tej serii, wycofaną PN-Z-04237:1994 (dichlorometan, 1,2-dichloroetan, trichloroetylen i czterochloroetylen w powietrzu atmosferycznym), wycofaną PN-Z-02021:1998 (pochłaniacze sprzętu ochrony układu oddechowego) i PN-EN ISO 105-D01:2010 (tekstylia — odporność wybarwień na czyszczenie chemiczne); hasło „tetrachloroetenu" nie daje wyników. Tetrachloroeten obejmowała też PN-Z-04325:2006 (chlorowane węglowodory alifatyczne z pasywnym pobieraniem próbek), ale jej karta podaje „Data wycofania: 17-10-2022".

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 30.09.2026). Wszystkie zapisy numeru 04118-01: 13 rekordów u 11 laboratoriów, czyli 12 pozycji — kopia rozbija jedną pozycję AB 886 na dwa rekordy, a AB 591 ma dwie pozycje (masa w próbce „z wył. pkt. 2.2.7 i pkt. 2.2.12" oraz stężenie z obliczeń według „pkt. 2.2.7 i pkt. 2.2.12"); w aktualnych dokumentach PCA numer stoi 12 razy. Zapisy: „PN-Z-04118-01:1978" — AB 340, AB 583 i AB 869, „PN-Z-04118-01-1978 pkt 2.2.7" z instrukcją PA-31 wyd. 7 z 24.01.2025 — AB 719, „PN-78/Z-04118.01" — AB 622, AB 632 i AB 746, „PN-78/Z-04118/01" — AB 581 i AB 886 (z procedurą PB-02 wyd. 12 z 16.10.2023), „PN-78/Z -04118/01" i „PN-78/ Z -04118/01" — AB 591, „PN-78-Z-04118-01" — AB 1642. Zakładka „Laboratoria" szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-Z-04118-01" (postać z katalogu PKN, najczęstsza pojedyncza postać w zakresach) i pokaże 4 z 11 laboratoriów (AB 340, AB 583, AB 719, AB 869) — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 30.09.2026: 4; pod „PN-78/Z-04118.01" jest 3, pod „PN-78/Z-04118/01" — 2. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 30.09.2026, wydania od 26.11.2025 do 18.08.2026): wszystkie pozycje stoją w obowiązujących wydaniach, każda z 22 par liczb zakresu z kopii występuje w aktualnym dokumencie i żadna pozycja nie jest zawieszona.

PRZEDMIOT, TECHNIKA I ZAKRESY. Powietrze na stanowiskach pracy — wszystkie 11 laboratoriów. Technika: GC-FID — 11 laboratoriów. Zakresy stężenia w mg/m³ podaje 8 laboratoriów: dolne od 0,062 mg/m³ (AB 746) i 0,10 mg/m³ (AB 1642) przez 1,03 mg/m³ (AB 340) i 1,7 mg/m³ (AB 583) do 5,5 mg/m³ (AB 591) i 8,5 mg/m³ (AB 632), czyli do 1/10 NDS; górne od 340 mg/m³ (AB 632, AB 746) do 1640 mg/m³ (AB 340). AB 886 podaje zakres w ppm, (0,03 – 145) ppm, a AB 719 i AB 869 — tylko masę w próbce. Siedem laboratoriów podaje obok mg/m³ także ppm (AB 340, AB 581, AB 583, AB 591, AB 632, AB 746, AB 1642).

OBOK TEJ NORMY. Tetrachloroeten w powietrzu na stanowiskach pracy bez tego arkusza oznaczają 24 laboratoria: według wycofanego arkusza 02:1983 (z kumenem; zapis „PN-83/Z-04118/02" albo „PN-Z-04118-02:1983") — 7: AB 562 (z procedurą PB_42, (5 – 4000) mg/m³), AB 647, AB 875, AB 882 (dwie pozycje: GC-FID z procedurą PB-01 i metodą OSHA 1001:1999 oraz GC-MS z PB-10), AB 1144, AB 1207 (GC-MS, z PB-06A, od 0,33 mg/m³) i AB 1302; według PN-Z-04325:2006 z procedurą PB-17-27 — AB 522 (ta sama norma stoi tam też przy trichloroetenie; według jej karty to metoda z pasywnym pobieraniem par 14 chlorowanych węglowodorów alifatycznych, w tym tetrachloroetenu, na węgiel aktywny, desorpcją disiarczkiem węgla i chromatografią gazową, oznaczalność od 0,1 do 3 mg/m³, WYCOFANA 17-10-2022); według metody z czasopisma „Medycyna Pracy" 2023, 74 (1), s. 53–62 z instrukcją IN-59 — AB 300 ((0,6 – 579) mg/m³); według procedur własnych — 14 laboratoriów (AB 481, AB 484, AB 487, AB 489, AB 802, AB 849, AB 869, AB 940, AB 1024, AB 1037, AB 1065, AB 1169, AB 1183, AB 1257; u większości w jednej pozycji z innymi rozpuszczalnikami, u AB 1065 i AB 1183 — GC-MS); w zakresie elastycznym — AB 934. Obie pozycje AB 522 są ZAWIESZONE od 18.08.2026 do 14.02.2027 (pogrubiona kursywa i przypis w aktualnym dokumencie PCA, odczyt 30.09.2026); pozostałe wiersze stoją bez zawieszenia. Arkusz 01 i arkusz 02 nie stoją razem w żadnej pozycji.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — który wariant: norma ma dwie odmiany (bez wzbogacania i z wzbogacaniem przy użyciu disiarczku węgla), a zakresy nie mówią, którą stosuje laboratorium, choć od tego zależy najmniejsze oznaczalne stężenie; AB 591 i AB 719 powołują konkretne punkty (2.2.7, 2.2.12), których treści nie znamy. Drugie — substancje współeluujące: karta wyłącza metodę przy obecności substancji o tym samym lub zbliżonym czasie retencji; przy detektorze płomieniowo-jonizacyjnym sam czas retencji nie potwierdza tożsamości — przy mieszaninach rozpuszczalników warto zapytać o potwierdzenie. Trzecie — arkusz 01 a 02: stężenie tetrachloroetenu stoi w zakresach także według wycofanego arkusza 02 (z kumenem) — to inna odmiana metody, a zapis bywa podobny (PN-83/Z-04118/02). Czwarte — jednostki: NDS podano w mg/m³ i w ppm (85 mg/m³ = 12,3 ppm), a laboratoria podają zakresy w obu — porównuj w jednej. Piąte — notacja „skóra": pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.

CZEGO NIE PODAJEMY. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (4 strony). Nie podajemy sposobu pobierania próbki bez wzbogacania i z wzbogacaniem, sorbentu, objętości disiarczku węgla, kolumny i warunków rozdziału, detektora, wzorcowania, oznaczalności, wzoru ani precyzji, ani treści punktów 2.2.7 i 2.2.12.

Zasada metody

Według karty PKN pary tetrachloroetenu w powietrzu stanowiska pracy oznacza się chromatografią gazową w jednej z dwóch odmian: bez wzbogacania próbki albo z wzbogacaniem przy użyciu disiarczku węgla; metody nie stosuje się, gdy w powietrzu jest substancja o tym samym lub zbliżonym czasie retencji. Szczegółów pobierania i rozdziału NIE PODAJEMY — tekstu normy nie mieliśmy.

Zastosowania

• Tetrachloroeten w powietrzu na stanowiskach pracy — w zakresach 11 laboratoriów (NDS 85 mg/m³ = 12,3 ppm, NDSCh 170 mg/m³, notacja „skóra")

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-Z-04118-01:1978 (wersja polska; norma wycofana)

Tytuł (PL)

Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości czterochloroetylenu — Oznaczanie czterochloroetylenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej bez wzbogacania próbki i z wzbogacaniem przy użyciu dwusiarczku węgla

Title (EN)

Air purity protection — Tests for tetrachloroethylene content — Determination of tetrachloroethylene at workplaces by gas chromatography without sample enrichment and with enrichment using carbon disulphide

Procedura krok po kroku

1. Status dokumentu

   Karta PKN: PN-Z-04118-01:1978 wycofana 10-09-2015, bez następcy na karcie (stan karty na 30.09.2026).

2. Wybór odmiany

   Bez wzbogacania próbki albo z wzbogacaniem przy użyciu disiarczku węgla; które warunki decydują o wyborze — NIE PODAJEMY.

3. Pobieranie i przygotowanie próbki

   NIE PODAJEMY — karta nie opisuje sposobu pobierania ani objętości.

4. Analiza

   Chromatografia gazowa; nie stosować przy substancjach o tym samym lub zbliżonym czasie retencji; w zakresach — GC-FID.

5. Wynik

   Stężenie w mg/m³ (albo ppm) do porównania z NDS 85 mg/m³ i NDSCh 170 mg/m³; wzoru NIE PODAJEMY.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Disiarczek węgla jest skrajnie łatwopalny i toksyczny, a tetrachloroeten ma w wykazie NDS notację „skóra" — przygotowanie roztworów pod sprawnym wyciągiem, w rękawicach, z dala od źródeł zapłonu
• UWAGA MERYTORYCZNA: norma jest wycofana od 2015 r. i ma dwie odmiany — w sprawozdaniu sprawdź, którą (albo jaką procedurę własną) zastosowano

Najczęstsze pytania