🌿 Tetrachlorek węgla (czterochlorek węgla) w powietrzu na stanowiskach pracy — chromatografia gazowa bez wzbogacania i z wzbogacaniem próbki, PN-Z-04074-02 (norma wycofana)
Krótko: o co chodzi
Oznaczanie par tetrachlorku węgla (w tytule normy: czterochlorku węgla) w powietrzu na stanowiskach pracy dwiema metodami chromatografii gazowej — bez wzbogacania i z wzbogacaniem próbki. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04074-02:1977 (wersja polska); STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 27-11-2012; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; aktualnej normy dla tej substancji na stanowiskach pracy w katalogu PKN nie znaleźliśmy. Procedura obejmuje 4 kroki; stosuje się je m.in. do: Pomiary par tetrachlorku węgla w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 6,4 mg/m³ i NDSCh 32 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 510).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04074-02:1977 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 4
- STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 27-11-2012; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; aktualnej normy dla tej substancji na stanowiskach pracy w katalogu PKN nie znaleźliśmy
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04074-02:1977, wersja polska; publikacja 16-12-1977, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30
- Metody (z karty): chromatografia gazowa a) bez wzbogacania próbki, b) z wzbogacaniem próbki; najmniejszego oznaczalnego stężenia karta nie podaje
Przegląd
STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PN-Z-04074-02:1977 (wersja polska) ma nagłówek „Wycofana”: publikacja 16-12-1977, data wycofania 27-11-2012, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje” nie ma. Wyszukiwarka PKN (18.11.2026): hasło „czterochlorku” zwraca cztery arkusze serii PN-Z-04074 (1961, 00:1975, 01:1975, 02:1977) — wszystkie wycofane; hasło systematyczne „tetrachlorometanu” — dwie normy o wodzie i ściekach (PN-C-04549-1 i -2); wśród 50 wyników hasła „tetrachlorku węgla” aktualne normy dotyczą innych substancji (m.in. disiarczku węgla). Aktualnej normy dla tetrachlorku węgla na stanowiskach pracy w katalogu nie znaleźliśmy.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Przedmiotem normy jest oznaczanie czterochlorku węgla w powietrzu na stanowiskach pracy metodami: a) chromatografii gazowej bez wzbogacania próbki, b) chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki. Metody stosuje się do oznaczania stężenia par czterochlorku węgla w powietrzu na stanowiskach pracy przy przeprowadzaniu kontroli warunków sanitarno-higienicznych. Metod tych nie należy stosować w przypadku obecności substancji o tym samym czasie retencji jak czterochlorek węgla.” Karta nie podaje najmniejszego oznaczalnego stężenia, sposobu wzbogacania ani detektora.
WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS — załącznik nr 1 do rozporządzenia z 12 czerwca 2018 r. w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 510 „Tetrachlorek węgla” [56-23-5]: NDS 6,4 mg/m³ (1 ppm), NDSCh 32 mg/m³ (5 ppm), oznakowanie „skóra”. Według objaśnienia wykazu oznakowanie „skóra” znaczy, że „wchłanianie substancji przez skórę może być tak samo istotne jak przy narażeniu drogą oddechową”. Przepisy przejściowe aktów zmieniających rozporządzenie tej substancji nie dotyczą. O metodzie mówi § 16 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1”. Tej normy przepis z nazwy nie wymienia; czy norma wycofana przez PKN podpada pod słowa „w przypadku braku takich norm” — NIE ROZSTRZYGAMY.
PRZEBIEG WEDŁUG METODY NIOSH 1003 (drugie źródło; liczby NIOSH, nie normy). Metoda NIOSH 1003 „Hydrocarbons, halogenated” (wydanie 3, 15.03.2003) obejmuje tetrachlorek węgla: rurka z węglem aktywnym z łupin orzecha kokosowego (warstwy 100 mg i 50 mg), strumień 0,01–0,2 l/min, objętość powietrza dla tej substancji od 3 l do 150 l (wartość docelowa 15 l); desorpcja 1 ml disiarczku węgla przez 30 min; chromatografia gazowa z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym na kolumnie kapilarnej, kalibracja roztworami wzorcowymi w disiarczku węgla. Czy któryś z wariantów normy zatrzymuje pary na węglu aktywnym — karta nie mówi; liczb NIOSH nie przenosimy na normę.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04074-02:1977 nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (4 strony). Nie podajemy sposobu pobierania i wzbogacania próbki, objętości powietrza, kolumny, detektora, najmniejszego oznaczalnego stężenia ani obliczeń według normy.
Zasada metody
Według karty normy pary tetrachlorku węgla oznacza się chromatografią gazową bez wzbogacania albo z wzbogacaniem próbki; metod nie stosuje się, gdy w powietrzu jest substancja o tym samym czasie retencji. Metoda NIOSH 1003 zatrzymuje pary na węglu aktywnym, desorbuje je disiarczkiem węgla i oznacza detektorem płomieniowo-jonizacyjnym. Wynik porównuje się z NDS 6,4 mg/m³ i NDSCh 32 mg/m³ (wykaz NDS z 2026 roku, pozycja 510).
Zastosowania
- Pomiary par tetrachlorku węgla w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 6,4 mg/m³ i NDSCh 32 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 510)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 18.11.2026) | wycofana 27-11-2012; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; aktualnej normy dla tej substancji na stanowiskach pracy w katalogu PKN nie znaleźliśmy |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04074-02:1977, wersja polska; publikacja 16-12-1977, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30 |
| Metody (z karty) | chromatografia gazowa a) bez wzbogacania próbki, b) z wzbogacaniem próbki; najmniejszego oznaczalnego stężenia karta nie podaje |
| Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik | NDS 6,4 mg/m³ (1 ppm), NDSCh 32 mg/m³ (5 ppm), oznakowanie „skóra” — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 510 „Tetrachlorek węgla” [56-23-5] |
| Druga metoda (NIOSH 1003, nie norma) | węgiel aktywny 100 mg/50 mg; 0,01–0,2 l/min; 3–150 l (docelowo 15 l); desorpcja 1 ml disiarczku węgla, 30 min; GC-FID |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04074-02:1977 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości czterochlorku węgla — Oznaczanie czterochlorku węgla na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for carbon tetrachloride content — Determination of carbon tetrachloride at workplaces by gas chromatography
Procedura krok po kroku
-
Status dokumentu
Karta PKN: norma wycofana 27-11-2012, bez wskazania następczyni (stan na 18.11.2026).
-
Wybór metody i pobranie próbki
Metoda bez wzbogacania albo z wzbogacaniem próbki (z karty). Szczegółów według normy NIE PODAJEMY; NIOSH 1003 pobiera pary na węgiel aktywny.
-
Analiza chromatograficzna
Chromatografia gazowa; nie stosować, gdy obecna jest substancja o tym samym czasie retencji (z karty). Warunków NIE PODAJEMY.
-
Wynik i ocena
Stężenie w mg/m³ porównuje się z NDS 6,4 mg/m³ i NDSCh 32 mg/m³. Oznakowanie „skóra”: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Chromatograf gazowy | Karta normy nie podaje detektora; NIOSH 1003 — detektor płomieniowo-jonizacyjny i kolumna kapilarna | — |
| Rurki z węglem aktywnym i pompa do pobierania próbek | W NIOSH 1003 — warstwy 100 mg/50 mg, 0,01–0,2 l/min; sposobu pobierania według normy NIE PODAJEMY | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Disiarczek węgla | 75-15-0 | Desorbent w NIOSH 1003 (1 ml, 30 min); rozpuszczalnika według normy NIE PODAJEMY |
| Tetrachlorek węgla — substancja wzorcowa | 56-23-5 | Do roztworów wzorcowych. Stężeń NIE PODAJEMY |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Disiarczek węgla jest toksyczny i stwarza poważne zagrożenie pożarowe i wybuchowe (temperatura zapłonu −30 °C) — pracuje się z nim wyłącznie pod wyciągiem (NIOSH, „Special precautions”)
- Oznakowanie „skóra” w wykazie NDS: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę (tetrachlorek węgla, poz. 510)
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04074-02:1977 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości czterochlorku węgla — Oznaczanie czterochlorku węgla na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for carbon tetrachloride content — Determination of carbon tetrachloride at workplaces by gas chromatography”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty normy pary tetrachlorku węgla oznacza się chromatografią gazową bez wzbogacania albo z wzbogacaniem próbki; metod nie stosuje się, gdy w powietrzu jest substancja o tym samym czasie retencji. Metoda NIOSH 1003 zatrzymuje pary na węglu aktywnym, desorbuje je disiarczkiem węgla i oznacza detektorem płomieniowo-jonizacyjnym.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 18.11.2026): wycofana 27-11-2012; karta bez pól „Zastąpiona przez” i „Zastępuje”; aktualnej normy dla tej substancji na stanowiskach pracy w katalogu PKN nie znaleźliśmy; Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04074-02:1977, wersja polska; publikacja 16-12-1977, 4 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; Metody (z karty): chromatografia gazowa a) bez wzbogacania próbki, b) z wzbogacaniem próbki; najmniejszego oznaczalnego stężenia karta nie podaje; Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik: NDS 6,4 mg/m³ (1 ppm), NDSCh 32 mg/m³ (5 ppm), oznakowanie „skóra” — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 510 „Tetrachlorek węgla” [56-23-5].
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 4 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Chromatograf gazowy, Rurki z węglem aktywnym i pompa do pobierania próbek.
Gdzie stosuje się to badanie?
Pomiary par tetrachlorku węgla w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 6,4 mg/m³ i NDSCh 32 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 510).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Disiarczek węgla jest toksyczny i stwarza poważne zagrożenie pożarowe i wybuchowe (temperatura zapłonu −30 °C) — pracuje się z nim wyłącznie pod wyciągiem (NIOSH, „Special precautions”); Oznakowanie „skóra” w wykazie NDS: pomiar w powietrzu nie obejmuje wchłaniania przez skórę (tetrachlorek węgla, poz. 510).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04074-02.