🌿 Terpentyna w powietrzu na stanowiskach pracy — adsorpcja par na Tenaxie TA, desorpcja metanolem i chromatografia gazowa, PN-Z-04333
Krótko: o co chodzi
Oznaczanie par terpentyny w powietrzu na stanowiskach pracy: adsorpcja na Tenaxie TA, desorpcja metanolem i chromatografia gazowa. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04333:2006 (wersja polska); STATUS (stan na 18.11.2026): aktualna; zastępuje PN-Z-04059:1975 (pole „Zastępuje” karty). Procedura obejmuje 4 kroki; stosuje się je m.in. do: Pomiary par terpentyny w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 112 mg/m³ i NDSCh 300 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 507).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04333:2006 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 4
- STATUS (stan na 18.11.2026): aktualna; zastępuje PN-Z-04059:1975 (pole „Zastępuje” karty)
- Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04333:2006, wersja polska; publikacja 21-03-2006, 6 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30
- Zasada i oznaczalność (z karty): adsorpcja par na Tenaxie TA, desorpcja metanolem, chromatografia gazowa; najmniejsze oznaczalne stężenie 30 mg/m³
Przegląd
STATUS (stan na 18.11.2026). Karta PN-Z-04333:2006 (wersja polska) nie ma nagłówka „Wycofana”: publikacja 21-03-2006, 6 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; pole „Zastępuje”: PN-Z-04059:1975 (wersja polska); pola „Zastąpiona przez” nie ma. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „terpentyny” (18.11.2026) zwraca cztery pozycje — aktualna jest tylko ta norma; PN-Z-04059:1975, PN-Z-04059:1959 i PN-P-50114:1982 mają etykietę „Wycofana”.
CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty katalogowej PKN, w całości: „Podano metodę polegającą na adsorpcji par terpentyny na Tenaxie TA, desorpcji związku metanolem i analizie otrzymanego roztworu metodą chromatografii gazowej. Najmniejsze stężenie terpentyny, jakie można oznaczyć tą metodą, wynosi 30 mg/m3”.
WARTOŚCI DOPUSZCZALNE I PRZEPIS O METODZIE. Wykaz NDS — załącznik nr 1 do rozporządzenia z 12 czerwca 2018 r. w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 507 „Terpentyna” [8006-64-2]: NDS 112 mg/m³, NDSCh 300 mg/m³, bez oznakowania „skóra”. Najmniejsze oznaczalne stężenie według karty (30 mg/m³) to około 27 % NDS. Dokumentacja wartości dopuszczalnych CIOP-PIB (Kupczewska-Dobecka, Czerczak, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2006, nr 2(48)) podaje, że metodę oznaczania terpentyny opublikowano w tym kwartalniku w 1999 r. (z. 22) i że jest zawarta w normach PN-75/Z-04059 i PN-Z-04333:2006. O metodzie mówi § 16 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (tekst jednolity — Dz.U. 2025 poz. 949): „Badania i pomiary wykonuje się zgodnie z metodami określonymi w Polskich Normach, a w przypadku braku takich norm, metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria, o których mowa w § 15 ust. 1 i ust. 2 pkt 1”. Tej normy przepis z nazwy nie wymienia, a innego przepisu, który by ją powoływał, NIE USTALILIŚMY.
PRZEBIEG WEDŁUG METODY NIOSH 1551 (drugie źródło; liczby NIOSH, nie normy, inny sorbent i desorbent). Metoda NIOSH 1551 „Turpentine” (wydanie 2, 15.08.1994): rurka z węglem aktywnym z łupin orzecha kokosowego (100 mg/50 mg), strumień 0,01–0,2 l/min, objętość powietrza od 1 l do 10 l; desorpcja 1 ml disiarczku węgla przez 30 min; chromatografia gazowa z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym, oznaczana jako suma składników terpentyny; mieszaniny alkanów C9–C11 i alkilobenzenów mogą przeszkadzać. Norma według karty adsorbuje na Tenaxie TA i desorbuje metanolem — liczb NIOSH nie przenosimy na normę. Tekstu metody CIOP z 1999 r. nie mieliśmy.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Tekstu PN-Z-04333:2006 nie mieliśmy — PKN udostępnia go odpłatnie (6 stron). Nie podajemy ilości Tenaxu TA, objętości i strumienia powietrza, objętości metanolu, warunków chromatografii ani obliczeń według normy.
Zasada metody
Według karty normy pary terpentyny z powietrza na stanowisku pracy adsorbuje się na Tenaxie TA, desorbuje metanolem i oznacza chromatografią gazową; najmniejsze oznaczalne stężenie to 30 mg/m³. Metoda NIOSH 1551 pobiera pary na węgiel aktywny i desorbuje je disiarczkiem węgla, a składniki terpentyny oznacza detektorem płomieniowo-jonizacyjnym. Wynik porównuje się z NDS 112 mg/m³ i NDSCh 300 mg/m³ (wykaz NDS z 2026 roku, pozycja 507).
Zastosowania
- Pomiary par terpentyny w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 112 mg/m³ i NDSCh 300 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 507)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan na 18.11.2026) | aktualna; zastępuje PN-Z-04059:1975 (pole „Zastępuje” karty) |
| Wydanie (z karty PKN) | PN-Z-04333:2006, wersja polska; publikacja 21-03-2006, 6 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30 |
| Zasada i oznaczalność (z karty) | adsorpcja par na Tenaxie TA, desorpcja metanolem, chromatografia gazowa; najmniejsze oznaczalne stężenie 30 mg/m³ |
| Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik | NDS 112 mg/m³, NDSCh 300 mg/m³ — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 507 „Terpentyna” [8006-64-2] |
| Druga metoda (NIOSH 1551, nie norma) | węgiel aktywny 100 mg/50 mg; 0,01–0,2 l/min; 1–10 l; desorpcja 1 ml disiarczku węgla, 30 min; GC-FID |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04333:2006 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie terpentyny na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej
- Title (EN)
- Air purity protection — Determination of turpentine at workplaces by gas chromatography
Procedura krok po kroku
-
Pobranie próbki
Pary terpentyny adsorbuje się na Tenaxie TA (z karty). Objętości i strumienia według normy NIE PODAJEMY.
-
Desorpcja
Metanolem (z karty); NIOSH 1551 desorbuje węgiel aktywny disiarczkiem węgla — to inny układ.
-
Analiza chromatograficzna
Chromatografia gazowa; najmniejsze oznaczalne stężenie 30 mg/m³ (z karty). Warunków NIE PODAJEMY.
-
Wynik i ocena
Stężenie w mg/m³ porównuje się z NDS 112 mg/m³ i NDSCh 300 mg/m³.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Rurki z Tenaxem TA | Do adsorpcji par (z karty); masy sorbentu NIE PODAJEMY. NIOSH 1551 używa węgla aktywnego 100 mg/50 mg | — |
| Pompa do pobierania próbek powietrza | W NIOSH 1551 — 0,01–0,2 l/min, 1–10 l; według normy NIE PODAJEMY | — |
| Chromatograf gazowy | Karta normy podaje ogólnie „chromatografię gazową”; NIOSH 1551 — detektor płomieniowo-jonizacyjny | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Metanol | 67-56-1 | Do desorpcji z Tenaxu TA (z karty); objętości NIE PODAJEMY |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- W metodzie NIOSH 1551 disiarczek węgla jest toksyczny i stwarza ostre zagrożenie pożarowe i wybuchowe (temperatura zapłonu −30 °C) — pracuje się z nim wyłącznie pod wyciągiem („Special precautions”)
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04333:2006 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Oznaczanie terpentyny na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Determination of turpentine at workplaces by gas chromatography”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty normy pary terpentyny z powietrza na stanowisku pracy adsorbuje się na Tenaxie TA, desorbuje metanolem i oznacza chromatografią gazową; najmniejsze oznaczalne stężenie to 30 mg/m³. Metoda NIOSH 1551 pobiera pary na węgiel aktywny i desorbuje je disiarczkiem węgla, a składniki terpentyny oznacza detektorem płomieniowo-jonizacyjnym.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan na 18.11.2026): aktualna; zastępuje PN-Z-04059:1975 (pole „Zastępuje” karty); Wydanie (z karty PKN): PN-Z-04333:2006, wersja polska; publikacja 21-03-2006, 6 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; Zasada i oznaczalność (z karty): adsorpcja par na Tenaxie TA, desorpcja metanolem, chromatografia gazowa; najmniejsze oznaczalne stężenie 30 mg/m³; Wartości dopuszczalne, wobec których ocenia się wynik: NDS 112 mg/m³, NDSCh 300 mg/m³ — Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 507 „Terpentyna” [8006-64-2].
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 4 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Rurki z Tenaxem TA, Pompa do pobierania próbek powietrza, Chromatograf gazowy.
Gdzie stosuje się to badanie?
Pomiary par terpentyny w powietrzu na stanowiskach pracy — ocena wobec NDS 112 mg/m³ i NDSCh 300 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, poz. 507).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
W metodzie NIOSH 1551 disiarczek węgla jest toksyczny i stwarza ostre zagrożenie pożarowe i wybuchowe (temperatura zapłonu −30 °C) — pracuje się z nim wyłącznie pod wyciągiem („Special precautions”).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-Z-04333.