🧪 Temperatura mięknienia według Vicata (VST) tworzyw termoplastycznych — temperatura, w której płaski wgłębnik 1 mm² pod siłą 10 N albo 50 N wnika na 1 mm przy ogrzewaniu 50 °C/h albo 120 °C/h (metody A50, B50, A120, B120); PN-EN ISO 306

Materiały i NDT PN-EN ISO 306

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. ISO 306:2022 (rozdz. 1) określa cztery metody oznaczania temperatury mięknienia według Vicata (VST) tworzyw termoplastycznych: A50 — siła 10 N i szybkość ogrzewania 50 °C/h; B50 — 50 N i 50 °C/h; A120 — 10 N i 120 °C/h; B120 — 50 N i 120 °C/h. Metody stosuje się wyłącznie do tworzyw termoplastycznych, dla których dają miarę temperatury, w której tworzywo zaczyna gwałtownie mięknąć. VST (definicja 3.3) to temperatura, w której wgłębnik z płaskim końcem wnika w próbkę na głębokość 1 mm pod określonym obciążeniem przy wybranej jednostajnej szybkości wzrostu temperatury; podaje się ją w °C jako temperaturę próbki zmierzoną możliwie blisko miejsca wciskania w chwili osiągnięcia 1 mm. Pole „Zakres” karty PKN PN-EN ISO 306:2023-05 (wersja angielska, opis zakresu po polsku): „(1.1) W niniejszym dokumencie podano cztery metody oznaczania temperatury mięknienia tworzyw termoplastycznych metodą Vicata (VST): — Metodę A50 z zastosowaniem obciążenia 10 N i szybkości ogrzewania 50 °C/h — Metodę B50 z zastosowaniem obciążenia 50 N i szybkości ogrzewania 50 °C/h — Metodę A120 z zastosowaniem obciążenia 10 N i szybkości ogrzewania 120 °C/h — Metodę B120 z zastosowaniem obciążenia 50 N i szybkości ogrzewania 120 °C/h. (1.2) Opisane metody mają zastosowanie tylko do tworzyw termoplastycznych i umożliwiają pomiar temperatury, w której tworzywa termoplastyczne zaczynają gwałtownie mięknąć.”

APARATURA (rozdz. 5). Sztywna metalowa rama z pionowo przesuwnym prętem (z jednej strony płytka obciążnikowa, z drugiej wgłębnik) — zalecane materiały o małej rozszerzalności cieplnej; przy produkcji, naprawie albo wymianie ramy wykonuje się próbę ślepą na próbce z materiału sztywnego o małej rozszerzalności (np. inwar, szkło borokrzemianowe) w zakresie temperatur badań, a poprawkę 0,02 mm lub większą zapisuje się ze znakiem i dodaje algebraicznie do odczytu. Wgłębnik: stal hartowana, długość co najmniej 2 mm, przekrój kołowy o polu (1,000 ± 0,015) mm² (średnica (1,128 ± 0,008) mm), prostopadły do pręta, bez zadziorów. Ogrzewanie: kąpiel cieczowa, złoże fluidalne albo blok grzejny z bezpośrednim kontaktem; przy ośrodku innym niż powietrze próbka zanurzona na co najmniej 35 mm, z mieszaniem; ciecz ma być stabilna w zakresie temperatur i nie może działać na tworzywo (np. powodować pęcznienia albo pęknięć) — nadają się m.in. olej parafinowy, olej transformatorowy, glicerol i oleje silikonowe, a dla złoża fluidalnego proszek tlenku glinu. Metoda z cieczą jest metodą odniesienia w razie wątpliwości. Szybkość ogrzewania (50 ± 5) °C/h albo (120 ± 10) °C/h — spełniona, gdy w każdym 6-minutowym odcinku przyrost wynosi (5,0 ± 0,5) °C albo (12,0 ± 1,0) °C; pierwsze 10 minut albo pierwsze 40 °C rampy mogą wychodzić poza tolerancję (regulatory PID). Obciążniki dają łączną siłę (10 ± 0,2) N (metody A) albo (50 ± 1,0) N (metody B). Czujnik temperatury: rozdzielczość 0,1 °C, dokładność ±1 °C, wzorcowany przy głębokości zanurzenia aparatu, nie dalej niż 12,5 mm od punktu styku wgłębnika z próbką, bez dotykania próbki i ramy (termoelementy według IEC 60584-1 i -3, termometry rezystancyjne według IEC 60751). Czujnik zagłębienia: czujnik zegarowy albo przetwornik (np. LVDT) z odczytem 0,01 mm; łączny nacisk pręta, wgłębnika i sprężyny czujnika nie może przekraczać 1 N. Mikrometry do wymiarów próbek — odczyt 0,01 mm, według ISO 16012.

PRÓBKI (rozdz. 6). Co najmniej dwie próbki na każdą próbkę materiału, grubości 3–6,5 mm, co najmniej 9,5 mm × 9,5 mm albo o średnicy 9,5 mm, z płaskimi, równoległymi powierzchniami bez wypływek; z materiałów do formowania — formowane według ISO 293, ISO 294 albo ISO 20753, jeżeli nie ma specyfikacji materiału. Płyty grubsze niż 6,5 mm zmniejsza się obróbką jednej strony do 3–6,5 mm (według ISO 2818), badając stronę nienaruszoną; płyty cieńsze niż 3 mm składa się z najwyżej trzech warstw (górna co najmniej 1,5 mm), choć układanie warstw nie zawsze daje ten sam wynik. Próbki z wyrobów pobiera się z płaskich, najlepiej niefakturowanych miejsc, fakturą od wgłębnika. Wynik może zależeć od warunków formowania próbek.

WYDANIA. Szóste wydanie ISO 306:2022 (ISO/TC 61/SC 2 z CEN/TC 249) zastąpiło ISO 306:2013; według przedmowy dopuszcza komercyjne aparaty uniwersalne (do ISO 75 i ISO 306) i współczesną praktykę badań. W katalogu iTeh (odczyt 27.10.2026) ISO 306:2022 ma status „Published” i etap „9092 – International Standard to be revised” (norma do zmiany), a EN ISO 306:2022 — „Published”.

STATUS (stan karty PKN na 27.10.2026). Karta PN-EN ISO 306:2023-05 (wersja angielska) bez etykiety wycofania: publikacja 10-05-2023, 28 stron, Sektor Chemii, KT 141 Tworzyw Sztucznych, „Wprowadza: EN ISO 306:2022 [IDT], ISO 306:2022 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 306:2014-02 - wersja angielska”, ICS 83.080.20. Wyszukiwarka PKN, hasło „ISO 306” (27.10.2026): wydania PN-EN ISO 306:2002, 2005, 2006 (to ostatnie w wersji polskiej) i 2014-02 są wycofane; polskiej wersji wydania 2023 w wynikach nie ma.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji odświeżona z serwera produkcyjnego 27.10.2026 i aktualne dokumenty PCA pobrane tego dnia). Numer 306 (zapis „PN-EN ISO 306”) stoi w 6 rekordach u 6 polskich laboratoriów: AB 005, AB 023, AB 128, AB 163, AB 237, AB 1256. We wszystkich 6 aktualnych dokumentach PCA norma jest w tych samych pozycjach; żadna nie jest zawieszona. Zapisy: „PN-EN ISO 306:2023-05” (AB 005, AB 163, AB 237, AB 1256) i „PN-EN ISO 306” bez roku (AB 023, AB 128). W czterech laboratoriach norma stoi w jednej pozycji z normami dla rur: PN-EN ISO 2507-1, -2 i -3:2017 (AB 005, AB 163, AB 237, AB 1256) oraz PN-EN 727:1998 (AB 005, AB 1256). Zakładka „Laboratoria” („PN-EN ISO 306”) pokazuje 10 laboratoriów: tych 6 polskich i 4 czeskie (zapytanie zakładki na labcoda.pl, 27.10.2026).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy i dokumenty PCA). Tworzywa termoplastyczne (AB 005: 50–250 °C; AB 163: do 150 °C, obciążenia 10 N i 50 N; AB 237: 50–150 °C z cieczą grzejną), wyroby z tworzyw termoplastycznych (AB 1256: 50–150 °C, ciecz grzejna), wyroby z tworzyw sztucznych (AB 023: metoda B50, ciecz jako czynnik grzewczy, zakres podany jako 0–90 °C), tworzywa i wyroby (AB 128: „odporność cieplna”, do 300 °C).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — metoda: A50, B50, A120 i B120 różnią się siłą (10 albo 50 N) i szybkością ogrzewania (50 albo 120 °C/h); wynik bez podanej metody jest nieporównywalny, a większość pozycji zakresów metody nie podaje (wprost robi to AB 023 — B50, a AB 163 podaje oba obciążenia). Drugie — ośrodek grzejny: metodą odniesienia jest kąpiel cieczowa; ciecz nie może działać na tworzywo, a próbka musi być zanurzona na co najmniej 35 mm. Trzecie — temperatura mierzona za daleko od wgłębnika: czujnik ma być nie dalej niż 12,5 mm od punktu styku, bo VST to temperatura próbki przy wgłębniku. Czwarte — rozszerzalność aparatu: bez próby ślepej i poprawki (gdy wynosi co najmniej 0,02 mm) wydłużenie ramy i pręta przy ogrzewaniu dodaje się do pozornego zagłębienia. Piąte — próbki z płyt i wyrobów: składanie cienkich warstw nie zawsze daje ten sam wynik, a fakturowana powierzchnia musi być odwrócona od wgłębnika. Szóste — zakres: metody dotyczą wyłącznie tworzyw termoplastycznych.

CZEGO NIE PODAJEMY. Przeczytany fragment ISO 306:2022 kończy się w pkt 6.4. Nie podajemy kondycjonowania, przebiegu oznaczenia (rozdz. 7–8), wyrażania wyników, precyzji ani wymagań sprawozdania.

Zasada metody

Na próbkę tworzywa termoplastycznego (grubość 3–6,5 mm) działa prostopadle płaski wgłębnik o polu (1,000 ± 0,015) mm² z siłą 10 N (metody A) albo 50 N (metody B), a próbkę ogrzewa się jednostajnie 50 °C/h albo 120 °C/h w kąpieli cieczowej, złożu fluidalnym albo bloku grzejnym; VST to temperatura próbki zmierzona możliwie blisko wgłębnika w chwili, gdy zagłębienie osiągnie 1 mm (ISO 306:2022, rozdz. 1, 3–5).

Zastosowania

• Tworzywa termoplastyczne — miara temperatury, w której tworzywo zaczyna gwałtownie mięknąć (ISO 306:2022, pkt 1.2)
• Wyroby z tworzyw termoplastycznych, w tym rury i kształtki — w zakresach razem z PN-EN ISO 2507 i PN-EN 727
• W zakresach akredytacji: 6 polskich laboratoriów, zakresy temperatur do 150, 250 i 300 °C

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 306:2023-05 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 306:2022 i ISO 306:2022 [IDT])

Tytuł (PL)

Tworzywa sztuczne — Tworzywa termoplastyczne — Oznaczanie temperatury mięknienia metodą Vicata (VST)

Title (EN)

Plastics — Thermoplastic materials — Determination of Vicat softening temperature (VST)

Procedura krok po kroku

1. Próbki

   Co najmniej 2 próbki 3–6,5 mm, ≥ 9,5 × 9,5 mm, płaskie i równoległe; z płyt — obróbka jednej strony albo najwyżej 3 warstwy (górna ≥ 1,5 mm) (rozdz. 6).

2. Aparat

   Próba ślepa i poprawka rozszerzalności (zapis, gdy ≥ 0,02 mm); wzorcowany czujnik temperatury ≤ 12,5 mm od wgłębnika (pkt 5.1, 5.5).

3. Obciążenie i ogrzewanie

   Siła 10 N albo 50 N, ogrzewanie 50 °C/h albo 120 °C/h z kontrolą przyrostu w odcinkach 6 min (pkt 5.3–5.4). Przebiegu z rozdz. 7 NIE PODAJEMY.

4. Wynik

   VST = temperatura przy zagłębieniu 1 mm, w °C, z podaniem metody (A50, B50, A120, B120). PN-EN ISO 306:2023-05 — aktualna (stan karty PKN na 27.10.2026; wersja angielska).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Ciecz grzejna ma być stabilna w całym zakresie temperatur badania i nie może działać na tworzywo (pkt 5.3)
• UWAGA MERYTORYCZNA: wynik VST zawsze z symbolem metody — A50, B50, A120 i B120 dają różne temperatury

Najczęstsze pytania