🛣️ Oznaczanie temperatury łamliwości Fraassa asfaltów i lepiszczy asfaltowych — (410 ± 10) mg lepiszcza rozprowadza się równą warstwą na blaszce ze stali sprężynowej (41 × 20 × 0,15 mm), po 30–240 minutach blaszkę chłodzi się w aparacie z szybkością 1 °C/min i zgina co każdy stopień, zbliżając uchwyty o 3,5 mm; wynik to temperatura, w której pojawia się pierwsze pęknięcie warstwy, PN-EN 12593

Budownictwo PN-EN 12593

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 12593:2015-08 (wersja polska), pierwsze zdanie: „W niniejszej Normie Europejskiej opisano metodę oznaczania temperatury łamliwości Fraassa umożliwiającą pomiar kruchości asfaltów i lepiszczy asfaltowych w niskich temperaturach”; dalej pole powtarza ostrzeżenie o bezpieczeństwie. Tekst normy czytamy w próbce SIST EN 12593:2015 (tekst EN 12593:2015 bez zmian) od strony tytułowej przez spis treści, przedmowę i rozdziały 1–6 do punktu 7.2.1 rozdziału 7 włącznie. Poza próbką zostają 7.2.2 (aparat w pełni automatyczny), 7.3 (wyznaczenie temperatury łamliwości i schemat z rysunku 7), rozdziały 8–10 (wyrażanie wyniku, precyzja, sprawozdanie), rysunki 1–7 i załączniki A–B (charakterystyka termometru, przykłady).

WEDŁUG TEKSTU EN 12593:2015 (rozdziały 1–7.2.1). Normę przygotował CEN/TC 336 „Lepiszcza bitumiczne” (sekretariat AFNOR); zastąpiła EN 12593:2007. Trzy główne zmiany według przedmowy: normę zmieniono z powodu odesłania do termometrów rtęciowych — głównie tekst 5.3.3, a załącznik A stał się informacyjny; z przygotowania próbki usunięto nakładanie prasą, a największy czas przygotowania blaszki — 10 min — przeniesiono z uwagi do tekstu wymagań; objaśnienia wyznaczania temperatury łamliwości (dawne 7.3 i 7.4) zredagowano w obecnym 7.3 ze schematem na nowym rysunku 7. Zakres (1): metoda oznaczania temperatury łamliwości Fraassa, mierzącej kruchość asfaltów i lepiszczy asfaltowych w niskich temperaturach. Powołania (2): EN 58 (pobieranie), EN 1425 (cechy wyczuwalne), EN 1427 (temperatura mięknienia metodą pierścienia i kuli), EN 12594 (przygotowanie próbek). Definicja (3.1): temperatura łamliwości Fraassa — temperatura w stopniach Celsjusza, w której warstwa lepiszcza o określonej i jednakowej grubości pęka w określonych warunkach obciążenia. Zasada (4): próbkę lepiszcza nakłada się równą warstwą na blaszkę metalową, którą chłodzi się ze stałą szybkością i wielokrotnie zgina aż do pęknięcia warstwy; temperatura pierwszego pęknięcia to wynik. Aparatura (5): blaszki ze stali sprężynowej hartowanej (41,00 ± 0,05) mm × (20,0 ± 0,2) mm × (0,15 ± 0,02) mm, płaskie i chronione przed korozją — wygięte lub skorodowane się odrzuca; blok magnetyczny z gładką powierzchnią na 1–3 blaszki z pokrywą; podstawa metalowa z dwiema strefami — grzaną z regulacją i chłodzoną wodą — poziomowana libellą; aparat Fraassa: urządzenie zginające z dwiema rurkami (luz nie większy niż 1 mm) z materiału o małej rozszerzalności (współczynnik liniowy < 40 × 10−6 1/K) i słabo przewodzącego ciepło (< 0,3 W/K · m), blaszka trzymana w dwóch stalowych zaciskach, termometr umieszczony tak, by łącznik nie osłaniał jego czujnika; jedenaście obrotów korby zmniejsza początkową odległość zacisków (40,0 ± 0,1) mm o (3,5 ± 0,1) mm; dopuszcza się aparat półautomatyczny (np. tarcza krzywkowa z silnikiem) i w pełni automatyczny, jeśli zachowane są warunki normy; urządzenie chłodzące — probówka wewnętrzna i zewnętrzna i cylinder szklany ze środkiem suszącym, chłodzenie stałym dwutlenkiem węgla, zamiennie przezroczyste naczynie Dewara o średnicy wewnętrznej (75 ± 5) mm z cieczą (np. etanol, 1-propanol, 2-propanol); przyrząd do pomiaru temperatury: zakres co najmniej od −40 °C do 40 °C, odczyt co 0,5 °C lub dokładniej, dokładność 0,5 °C lub lepsza, czas reakcji porównywalny z dawnym termometrem odniesienia (załącznik A), regularnie wzorcowany; czujniki platynowe uznano za odpowiednie; ponieważ temperatura spada w czasie odczytu, poprawki należy wyznaczyć z góry i stosować do odczytów; szczypce do wkładania blaszek z ogranicznikiem (końce ramion nie szersze niż 8 mm, nie bliżej niż 35 mm); waga z dokładnością ± 5 mg; wzorcowanie lub sprawdzenie całego wyposażenia co najmniej raz w roku, a zalecane co miesiąc sprawdzanie przyrządu do pomiaru temperatury, szybkości chłodzenia i detekcji zgięcia. Próbka (6): pobranie według EN 58, przygotowanie według EN 12594, próbka jednorodna i niezanieczyszczona (EN 1425); trzy blaszki odtłuszczone (np. acetonem, cykloheksanem lub chlorkiem metylenu), wysuszone i zważone z dokładnością 0,01 g; dla powtarzalności i odtwarzalności niezbędne są warstwy o jednakowej grubości; warstwę nakłada się na wypukłą stronę blaszki (blaszka sama ugina się w tę stronę); co najmniej 3 blaszki na wypadek, gdyby spodziewany wynik się nie sprawdził. Nakładanie (6.3) dla lepiszczy o temperaturze mięknienia (EN 1427) do 100 °C — ręcznie: (410 ± 10) mg lepiszcza na blaszkę, blok magnetyczny na grzaną podstawę o temperaturze nie wyższej niż temperatura mięknienia plus 80 °C, a dla asfaltów modyfikowanych polimerami (EN 14023) — 180–200 °C niezależnie od temperatury mięknienia, w każdym razie nie wyżej niż 200 °C; gdy lepiszcze płynie, rozprowadzić je równomiernie (można pomóc podgrzanym cienkim ostrzem), odczekać 1–2 min, pęcherzyki usunąć lekkim omiataniem płomieniem bez miejscowego przegrzania; blok przesunąć na stronę chłodzoną, osłonić przed kurzem; cały czas przygotowania blaszki nie może przekroczyć 10 min; blaszki leżą poziomo do osiągnięcia temperatury otoczenia. Warunki badania (7.1): blaszkę bada się 30–240 min po nałożeniu, zaczynając co najmniej 15 °C powyżej spodziewanej temperatury łamliwości; chłodzenie 1 °C/min, zginanie co każdy stopień od 8–12 °C powyżej spodziewanego wyniku. Pomiar (7.2.1): blaszkę wkłada się szczypcami tak delikatnie, by warstwa nie pękła — jeśli pęknie, bierze się następną; czujnik termometru centralnie za blaszką; pierwsze 3 min służą ustaleniu szybkości chłodzenia, potem temperatura spada o 1 °C co (60 ± 5) s, a żadne odchylenie nie może przekroczyć ± 5 s i nie wolno go uśredniać w czasie badania; przestrzeń między probówkami wypełnia się na co najmniej 100 mm cieczą o temperaturze blaszki, a spadek temperatury uzyskuje się, dodając małe porcje stałego dwutlenku węgla.

STATUS (stan kart na 03.10.2026). Karta PN-EN 12593:2015-08 (wersja polska, publikacja 06-02-2017, 20 stron, grupa cenowa K) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Chemii, KT 222/PK 2 Asfaltów, ICS 75.140, 91.100.50, „Wprowadza: EN 12593:2015 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 12593:2009 — wersja polska”. Wersja angielska PN-EN 12593:2015-08 (publikacja 21-08-2015, 19 stron) też nie ma nagłówka „Wycofana” i ma element dodatkowy PN-EN 12593:2015-08/Ap1:2017-01 (poprawki nie czytaliśmy). Wyszukiwarka PKN (hasło „PN-EN 12593”, 03.10.2026) pokazuje też wcześniejsze wydania 2002, 2004, 2007 i 2009. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) SIST EN 12593:2015 ma status „Published”.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 12593 stoi w 7 rekordach u 6 laboratoriów: AB 422, AB 474, AB 484, AB 1484, AB 1486, AB 1529 — wszędzie jako „PN-EN 12593:2015-08”. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 15.01.2026 do 09.09.2026) pięć laboratoriów podaje ten sam zapis; dla AB 474 strona PCA nie udostępnia dokumentu zakresu — tu opieramy się tylko na kopii bazy. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 12593”) pokazuje te same 6 laboratoriów; sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Asfalty i lepiszcza asfaltowe (AB 1484, AB 1486, AB 1529), asfalty drogowe i modyfikowane oraz papy termozgrzewalne (AB 422), asfalty drogowe, przemysłowe i wyroby asfaltowe jako „inne przetwory naftowe” (AB 474, AB 484). Pozycja „Temperatura łamliwości”, metoda Fraassa. Zakresy: od 5 do −38 °C (AB 422), od 0 do −30 °C oraz od −23 do −8 °C (AB 484, dwie pozycje), od −25 do +10 °C (AB 474, według kopii); AB 1484, AB 1486 i AB 1529 zakresu nie podają. Dolna granica AB 422 (−38 °C) leży blisko dolnej granicy wymaganego zakresu przyrządu do pomiaru temperatury (co najmniej od −40 °C).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy przygotowaniu blaszki: jednakowa grubość warstwy jest według normy niezbędna dla powtarzalności i odtwarzalności, a warstwę nakłada się na stronę wypukłą (6.2); podstawa gorętsza niż temperatura mięknienia + 80 °C (dla asfaltów modyfikowanych — powyżej 200 °C), przygotowanie dłuższe niż 10 min i pozostawione pęcherzyki to odstępstwa od 6.3, których wynik nie pokazuje. Przy czasie: blaszka badana wcześniej niż po 30 min albo później niż po 240 min od nałożenia nie spełnia 7.1. Przy chłodzeniu: szybkość 1 °C co (60 ± 5) s jest warunkiem badania — żadne odchylenie nie może przekroczyć ± 5 s i nie wolno go uśredniać (7.2.1). Przy pomiarze temperatury: odczyt przy malejącej temperaturze wymaga poprawek wyznaczonych z góry; przyrząd elektroniczny musi mieć czas reakcji porównywalny z dawnym termometrem odniesienia (5.3.3). Przy wkładaniu: warstwa pęknięta przy wkładaniu blaszki to nie wynik — bierze się następną blaszkę (7.2.1). Przy rozpoczęciu: zginanie musi zacząć się 8–12 °C powyżej spodziewanego wyniku, a norma każe przygotować co najmniej 3 blaszki na wypadek, gdyby przewidywanie się nie sprawdziło (6.2, 7.1).

CZEGO NIE PODAJEMY. Punktów 7.2.2 i 7.3, rozdziałów 8–10, rysunków i załączników nie czytaliśmy, więc nie podajemy sposobu ustalenia wyniku z kilku blaszek (schemat z rysunku 7), zaokrąglenia, precyzji ani wymagań sprawozdania; nie podajemy też sposobu nakładania lepiszczy o temperaturze mięknienia powyżej 100 °C, bo opis kończy się na przypadku ręcznym. Treści poprawki Ap1:2017-01 nie znamy. Nie podajemy wymagań co do temperatury łamliwości dla poszczególnych asfaltów, bo norm wyrobu do tego wpisu nie czytaliśmy.

Zasada metody

Cienka, jednakowa warstwa lepiszcza na sprężystej blaszce stalowej jest wyginana co każdy stopień przy stałym chłodzeniu 1 °C na minutę; dopóki lepiszcze jest dostatecznie plastyczne, nadąża za odkształceniem blaszki, a gdy staje się kruche — pęka. Temperatura pierwszego pęknięcia warstwy w tych ustalonych warunkach obciążenia jest temperaturą łamliwości Fraassa.

Zastosowania

• Asfalty i lepiszcza asfaltowe — kruchość w niskich temperaturach (rozdział 1)
• Asfalty modyfikowane polimerami (EN 14023) — z osobnym warunkiem temperatury podstawy 180–200 °C przy nakładaniu (6.3)
• Asfalty drogowe i przemysłowe, papy termozgrzewalne, wyroby asfaltowe — w zakresach akredytacji 6 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 12593:2015-08

Tytuł (PL)

Asfalty i lepiszcza asfaltowe — Oznaczanie temperatury łamliwości Fraassa

Title (EN)

Bitumen and bituminous binders — Determination of the Fraass breaking point

Procedura krok po kroku

1. Blaszki

   Trzy blaszki odtłuścić, wysuszyć, zważyć z dokładnością 0,01 g; ustalić stronę wypukłą. PN-EN 12593:2015-08 aktualna (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Nałożenie lepiszcza

   (410 ± 10) mg na blaszkę, blok na grzanej podstawie (≤ temperatura mięknienia + 80 °C; asfalty modyfikowane 180–200 °C), rozprowadzić równo, usunąć pęcherzyki, przenieść na stronę chłodzoną; całość ≤ 10 min.

3. Odczekanie

   Blaszki poziomo pod osłoną do temperatury otoczenia; badanie 30–240 min po nałożeniu.

4. Chłodzenie i zginanie

   Blaszka w zaciskach, czujnik za blaszką; start ≥ 15 °C powyżej spodziewanego wyniku; 1 °C/min (60 ± 5 s na stopień); zginanie co 1 °C od 8–12 °C powyżej.

5. Wynik

   Temperatura pierwszego pęknięcia warstwy; sposób ustalenia wyniku z kilku blaszek (7.3) poza czytaną próbką.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Stosowanie normy może wymagać niebezpiecznych materiałów, wyposażenia i czynności — zasady bezpieczeństwa ustala użytkownik (ostrzeżenie w rozdziale 1)
• Stały dwutlenek węgla i ciecz chłodząca poniżej −30 °C — rękawice izolujące, ochrona oczu; alkohole łatwopalne
• Gorące lepiszcze (do 200 °C) i płomień do usuwania pęcherzyków — ryzyko oparzeń i zapalenia

Najczęstsze pytania