🔩 Sztywność obwodowa S (kN/m²) rur z tworzyw termoplastycznych o przekroju kołowym — ściskanie trzech odcinków rury między równoległymi płytami ze stałą prędkością zależną od średnicy, siła przy ugięciu 3 % średnicy; PN-EN ISO 9969

Materiały i NDT PN-EN ISO 9969

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. ISO 9969:2016 (rozdz. 1) określa metodę badania sztywności obwodowej rur z tworzyw termoplastycznych o przekroju kołowym. Powołanie normatywne: ISO 3126 (wymiary elementów systemów rurowych). Oznaczenia (rozdz. 3): dn — średnica nominalna, di — średnica wewnętrzna odcinka, ec — wysokość konstrukcyjna, F — siła, F0 — siła wstępna, L — długość odcinka, p — podziałka żeber albo zwojów, S — sztywność obwodowa w kN/m², y — ugięcie pionowe. Pole „Zakres” karty PKN PN-EN ISO 9969:2016-02 (wersja polska): „Niniejsza Norma Międzynarodowa określa metodę oznaczania sztywności obwodowej rur z tworzyw termoplastycznych o kołowym przekroju poprzecznym”.

ZASADA I APARATURA (rozdz. 4–5). Sztywność obwodową wyznacza się z pomiaru siły i ugięcia przy ugniataniu rury ze stałą prędkością: odcinek rury podparty poziomo ściska się pionowo między dwiema równoległymi płaskimi płytami poruszanymi ze stałą prędkością zależną od średnicy, rejestruje wykres siły w funkcji ugięcia i oblicza sztywność jako funkcję siły potrzebnej do ugięcia średnicy o 3 %; temperaturę badania może ustalać norma powołująca. Prędkość ugięcia (tablica 1) zależnie od średnicy wewnętrznej: do 100 mm — 2 ± 0,1 mm/min; ponad 100 do 200 mm — 5 ± 0,25; ponad 200 do 400 mm — 10 ± 0,5; ponad 400 do 710 mm — 20 ± 1; powyżej 710 mm — 0,03 · di ± 5 %. Płyty: twarde, sztywne, gładkie i czyste, nie uginające się, o długości co najmniej równej długości odcinka i szerokości nie mniejszej niż szerokość styku pod obciążeniem plus 25 mm. Przyrządy pomiarowe: długość odcinka z dokładnością ±1 mm, średnica wewnętrzna — ±0,5 %, zmiana średnicy w kierunku obciążenia — 0,1 mm albo 1 % ugięcia (większa z wartości); siła potrzebna do ugięcia do 4 % — z dokładnością ±2 %.

ODCINKI DO BADANIA (rozdz. 6–7). Rurę znakuje się linią wzdłuż jednej tworzącej i pobiera trzy odcinki a, b, c o końcach prostopadłych do osi. Długość odcinka to średnia z 3, 4 albo 6 pomiarów rozłożonych na obwodzie (dn do 200 mm, ponad 200 do poniżej 500 mm, od 500 mm), każdy z dokładnością 1 mm, przy czym najmniejszy nie może być mniejszy niż 0,9 największego. Średnia długość: (300 ± 10) mm dla dn do 1500 mm, co najmniej 0,2 dn dla większych średnic; rury o ściance strukturalnej z żebrami albo karbami prostopadłymi tnie się w połowie między żebrami, tak by odcinek miał całkowitą liczbę żeber i długość co najmniej 290 mm (albo 0,2 dn), a rury z żebrami śrubowymi — na długość równą średnicy wewnętrznej ± 20 mm, nie mniej niż 290 i nie więcej niż 1000 mm. Średnicę wewnętrzną każdego odcinka wyznacza się jako średnią z co najmniej czterech pomiarów w przekroju w połowie długości (według ISO 3126) albo taśmą obwodową π, a di jako średnią z trzech odcinków. W chwili badania odcinki mają co najmniej 24 h, a w badaniach typu i w razie sporu — (21 ± 2) dni; przed badaniem kondycjonuje się je w powietrzu w temperaturze badania przez co najmniej 24 h.

PRZEBIEG (rozdz. 8, do pkt 8.4). Jeżeli norma powołująca nie stanowi inaczej, badanie wykonuje się w (23 ± 2) °C (w krajach z temperaturą odniesienia 27 °C — w (27 ± 2) °C; w razie sporu 23 °C; według uwagi temperatura prawdopodobnie wpływa na wynik). Jeżeli wiadomo, w którym położeniu sztywność jest najmniejsza, pierwszy odcinek ustawia się w tym położeniu, w przeciwnym razie linią znakowania stykającą się z górną płytą; odcinki b i c obraca się o 120° i 240° względem pierwszego. Odcinek ustawia się osią równolegle do płyt, środkiem pod osią czujnika siły. Płytę opuszcza się do styku i przykłada siłę wstępną F0: 7,5 N dla di do 100 mm, a dla większych średnic F0 = 250 × 10⁻⁶ · di · L1 (w niutonach, zaokrąglone w górę), z tolerancją 95–105 %; potem zeruje się czujnik ugięcia i siły (w razie sporu metoda zerowania z pkt 8.6).

STATUS (stan karty PKN na 27.10.2026). Karta PN-EN ISO 9969:2016-02 (wersja polska) bez etykiety wycofania: publikacja 23-08-2017, 14 stron, Sektor Chemii, KT 140 Rur, Kształtek i Armatury z Tworzyw Sztucznych, „Wprowadza: EN ISO 9969:2016 [IDT], ISO 9969:2016 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 9969:2008 - wersja polska”, ICS 23.040.20. Wyszukiwarka PKN, hasło „ISO 9969” (27.10.2026): obok jest wersja angielska PN-EN ISO 9969:2016-02; wydania PN-EN ISO 9969:1997 i 2008 są wycofane. Trzecie wydanie ISO 9969:2016 (ISO/TC 138/SC 5) zastąpiło ISO 9969:2007. W katalogu iTeh (odczyt 27.10.2026) ISO 9969:2016 ma status „Published” i etap „9093 – International Standard confirmed”, a EN ISO 9969:2016 — „Published”.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji odświeżona z serwera produkcyjnego 27.10.2026 i aktualne dokumenty PCA pobrane tego dnia). Numer 9969 stoi w 8 rekordach u 5 polskich laboratoriów: AB 005 (dwie pozycje), AB 163, AB 237, AB 1106, AB 1256 (trzy pozycje). We wszystkich 5 aktualnych dokumentach PCA norma jest w tych samych 8 wierszach; żadna pozycja nie jest zawieszona. Zapisy: „PN-EN ISO 9969:2016-02” (7 rekordów) i „PN-EN 9969:2016” (AB 005, rury o średnicy wewnętrznej 1200–4000 mm) — normy o takim oznaczeniu (bez „ISO”) katalog PKN nie ma. Obok w tych samych pozycjach stoją normy rur z innych tworzyw albo do innych zastosowań: PN-EN 1228:1999 (AB 005, AB 163), PN-EN ISO 13967:2011 (AB 005, AB 163), ISO 7685:2026 (AB 163), PN-EN ISO 13968:2009 (AB 1256, elastyczność obwodowa) i PN-EN ISO 13268:2023-07 (AB 1256, rury trzonowe). Zakładka „Laboratoria” („PN-EN ISO 9969”) pokazuje 7 laboratoriów: tych 5 polskich i 2 czeskie (zapytanie zakładki na labcoda.pl, 27.10.2026).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy i dokumenty PCA). Sztywność obwodowa rur i kształtek z tworzyw: do średnicy zewnętrznej 950 mm przy obciążeniu do 300 kN (AB 005, próba ściskania), rury termoplastyczne o średnicy wewnętrznej 1200–4000 mm metodą obciążenia siłą (AB 005), rury, kształtki i inne wyroby do 100 kN (AB 163), rury o przekroju kołowym do średnicy 1100 mm, statyczna próba ściskania do 100 kN (AB 237), rury termoplastyczne w zakresie 0,1–150 kN (AB 1106), rury do średnicy 1200 mm i rury trzonowe 200–1000 mm, obciążenie 25–30 000 N (AB 1256; tamże elastyczność obwodowa).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — wiek odcinków: co najmniej 24 h od produkcji, a w badaniach typu i sporach 21 ± 2 dni; wynik na odcinkach młodszych nie odpowiada wymaganiom normy. Drugie — prędkość ugięcia zależy od średnicy wewnętrznej (tablica 1); przy rurach powyżej 710 mm liczy się ją jako 0,03 · di. Trzecie — trzy położenia: odcinki obraca się o 120° i 240°, a pierwszy ustawia w położeniu najmniejszej sztywności, jeżeli da się je ustalić (pkt 8.2); trzy pomiary jednego odcinka w jednym położeniu nie są tym badaniem. Czwarte — rury strukturalne: odcinek ma mieć całkowitą liczbę żeber albo karbów, a cięcie wypada w połowie między nimi (pkt 6.2.4); rury z żebrami śrubowymi mają własną regułę długości (pkt 6.2.5). Piąte — temperatura i kondycjonowanie: 23 ± 2 °C i co najmniej 24 h w temperaturze badania; uwaga normy mówi, że temperatura prawdopodobnie wpływa na sztywność. Szóste — siła wstępna i zerowanie: F0 według wzoru (2) z tolerancją 95–105 %, zerowanie po przyłożeniu F0; w razie sporu — metoda z pkt 8.6. Siódme — zakres: norma dotyczy rur z tworzyw termoplastycznych; początkową sztywność obwodową rur z tworzyw termoutwardzalnych wzmocnionych włóknem szklanym (GRP) laboratoria mają w zakresach według PN-EN 1228 (AB 1640, AB 1808), a AB 005 i AB 163 — obie normy w jednej pozycji.

CZEGO NIE PODAJEMY. Przeczytany fragment ISO 9969:2016 kończy się na pkt 8.4. Nie podajemy dalszego przebiegu ściskania (pkt 8.5–8.6), wzoru na sztywność obwodową, wyrażania wyniku ani wymagań sprawozdania.

Zasada metody

Trzy odcinki rury (zwykle po 300 mm), obrócone względem siebie o 120°, ściska się kolejno pionowo między dwiema sztywnymi, równoległymi płytami poruszanymi ze stałą prędkością zależną od średnicy wewnętrznej (2–20 mm/min, powyżej 710 mm — 0,03 · di), po siłę wstępną F0 i wyzerowaniu czujników; z wykresu siły i ugięcia oblicza się sztywność obwodową S (kN/m²) jako funkcję siły potrzebnej do ugięcia średnicy o 3 % (ISO 9969:2016, rozdz. 4–8). Wzoru NIE PODAJEMY.

Zastosowania

• Rury z tworzyw termoplastycznych o przekroju kołowym, w tym o ściance strukturalnej z żebrami prostopadłymi albo śrubowymi (ISO 9969:2016, rozdz. 1 i 6)
• Badania typu (wiek odcinków 21 ± 2 dni) i badania bieżące (wiek co najmniej 24 h)
• W zakresach akredytacji: 5 polskich laboratoriów — rury i kształtki, średnice do 950, 1100, 1200 i 4000 mm, siły do 300 kN

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 9969:2016-02 (wersja polska i wersja angielska; wprowadza EN ISO 9969:2016 i ISO 9969:2016 [IDT])

Tytuł (PL)

Rury z tworzyw termoplastycznych — Oznaczanie sztywności obwodowej

Title (EN)

Thermoplastics pipes — Determination of ring stiffness

Procedura krok po kroku

1. Odcinki

   Znakowanie rury linią wzdłuż tworzącej, pobranie trzech odcinków o końcach prostopadłych do osi i długości według pkt 6.2; pomiar średnicy wewnętrznej każdego (pkt 6.3).

2. Wiek i kondycjonowanie

   Co najmniej 24 h od produkcji (badania typu, spory: 21 ± 2 dni), kondycjonowanie w powietrzu w temperaturze badania ≥ 24 h (pkt 6.4, rozdz. 7).

3. Ustawienie

   Temperatura (23 ± 2) °C; pierwszy odcinek w położeniu najmniejszej sztywności albo linią znakowania przy górnej płycie, następne obrócone o 120° i 240°; środek pod osią czujnika siły (pkt 8.1–8.3).

4. Siła wstępna i zerowanie

   F0 = 7,5 N albo według wzoru (2), w granicach 95–105 %; zerowanie czujników (pkt 8.4).

5. Ściskanie i wynik

   Ściskanie ze stałą prędkością z tablicy 1 i obliczenie S z siły przy ugięciu 3 % (rozdz. 4). Dalszego przebiegu i wzoru NIE PODAJEMY. PN-EN ISO 9969:2016-02 — aktualna (stan karty PKN na 27.10.2026).

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• UWAGA MERYTORYCZNA: wiek odcinków ma znaczenie — w badaniach typu i sporach 21 ± 2 dni (pkt 6.4)
• UWAGA MERYTORYCZNA: trzy odcinki w trzech położeniach co 120°, a nie trzy pomiary w jednym położeniu (pkt 8.2)

Najczęstsze pytania