🍎 Zawartość substancji niezmydlających się w olejach i tłuszczach roślinnych i zwierzęcych (bez wosków) — ok. 5 g próbki zmydlane 1 h pod chłodnicą zwrotną 50 ml etanolowego roztworu KOH ok. 1 mol/l, trzykrotna ekstrakcja heksanem (lub eterem naftowym 40–60 °C) po 50 ml, przemywanie ekstraktu etanolem 10 % do braku zabarwienia z fenoloftaleiną, odparowanie, suszenie pozostałości w 103 °C po 15 min do różnicy mas poniżej 1,5 mg, ślepa próba ≤ 1,5 mg, opcjonalna korekta na wolne kwasy tłuszczowe (0,28·V·c); wynik w % masy jako średnia z dwóch oznaczeń; wyniki systematycznie niższe niż metodą z ISO 3596; PN-EN ISO 18609:2002

Chemia żywności PN-EN ISO 18609

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu ISO 18609:2000 (wydanie pierwsze z 15.08.2000, tekst angielski) — PN-EN ISO 18609:2002 wprowadza EN ISO 18609:2001 i ISO 18609:2000 jako identyczne (wyszukiwarka PKN). Próbka obejmuje przedmowę, rozdziały 1–12 i początek załącznika A (uczestnicy, próbki i podsumowanie wyników); tabel A.1–A.4 z wynikami poszczególnych laboratoriów i statystyką w próbce nie ma.

WEDŁUG TEKSTU ISO 18609:2000. Normę przygotował ISO/TC 34 „Rolnicze produkty żywnościowe”, podkomitet SC 11 „Tłuszcze i oleje zwierzęce i roślinne”; wydanie pierwsze zastępuje ISO 3596-2:1988 z poprawką 1:1999 jako niewielka nowelizacja. Zakres (1): oznaczanie zawartości substancji niezmydlających się w tłuszczach i olejach zwierzęcych i roślinnych metodą trzech ekstrakcji heksanem; dotyczy wszystkich tłuszczów i olejów, ale nie wosków; przestroga: w porównaniu z metodą z ISO 3596 metoda daje wyniki systematycznie niższe. Powołanie (2): ISO 661 (przygotowanie próbki do badań). Definicja (3.1): substancje niezmydlające się — wszystkie substancje obecne w produkcie, które po zmydleniu go wodorotlenkiem potasu i ekstrakcji heksanem nie są lotne w warunkach metody; uwaga: obejmują lipidy naturalne, takie jak sterole, wyższe węglowodory i alkohole, alkohole alifatyczne i terpenowe, a także obce substancje organiczne ekstrahowane rozpuszczalnikiem i nielotne w 103 °C (np. oleje mineralne). Zasada (4): tłuszcz zmydla się, gotując pod chłodnicą zwrotną z etanolowym roztworem wodorotlenku potasu; substancje niezmydlające się ekstrahuje się z roztworu mydeł heksanem albo, w braku heksanu, eterem naftowym; rozpuszczalnik odparowuje się, a pozostałość waży po wysuszeniu. Odczynniki (5): n-heksan albo eter naftowy destylujący w 40–60 °C, o liczbie bromowej poniżej 1, oba bez pozostałości; etanol 10 % (V/V); fenoloftaleina 10 g/l w etanolu 95 %; etanolowy roztwór KOH ok. 1 mol/l — 60 g KOH w 50 ml wody, uzupełnione do 1000 ml etanolem 95 %, roztwór bezbarwny lub słomkowożółty. Aparatura (6): kolby okrągłodenne 250 ml ze szlifem, chłodnica zwrotna, rozdzielacze 250 ml z kurkami i korkami z PTFE, łaźnia wodna wrząca, suszarka (103 ± 2) °C albo urządzenie do suszenia pod próżnią, np. wyparka obrotowa. Pobieranie próbek (7) nie jest częścią metody — zalecana ISO 5555; próbka do badań według ISO 661 (8). Naważka (9.1): ok. 5 g z dokładnością 0,01 g. Zmydlanie (9.2): 50 ml roztworu KOH i kamyczki wrzenne, łagodne wrzenie 1 h pod chłodnicą; po przerwaniu ogrzewania 50 ml wody przez chłodnicę. Ekstrakcja (9.3): po ochłodzeniu roztwór przenosi się do rozdzielacza; kolbę i kamyczki płucze się heksanem (łącznie 50 ml) i dodaje do rozdzielacza; wytrząsa 1 min, okresowo wyrównując ciśnienie; po rozdzieleniu faz dolną warstwę spuszcza się do drugiego rozdzielacza; emulsję rozbija się małymi ilościami etanolu, stężonego KOH albo roztworu chlorku sodu; wodno-etanolowy roztwór mydeł ekstrahuje się jeszcze dwa razy po 50 ml heksanu, a trzy ekstrakty łączy. Przemywanie (9.4): połączone ekstrakty trzy razy po 25 ml etanolu 10 %, z odprowadzaniem fazy wodno-etanolowej (z pozostawieniem 2 ml, obróceniem rozdzielacza i spuszczeniem reszty do kurka), i dalej, aż popłuczyny przestaną barwić się na różowo po kropli fenoloftaleiny. Odparowanie (9.5): roztwór heksanowy przenosi się ilościowo przez górę rozdzielacza do kolby 250 ml wysuszonej w 103 °C i zważonej z dokładnością 0,1 mg; rozpuszczalnik odparowuje się na wrzącej łaźni. Suszenie (9.6.1): 15 min w 103 °C z kolbą prawie poziomo, studzenie w eksykatorze, ważenie z dokładnością 0,1 mg; albo suszenie pod maksymalną próżnią pompki wodnej na wrzącej łaźni ok. 15 min; suszenie powtarza się po 15 min, aż ubytek między ważeniami będzie mniejszy niż 1,5 mg; jeśli po trzech okresach nie uzyska się stałej masy, pozostałość jest prawdopodobnie zanieczyszczona i oznaczenie się powtarza. Korekta (9.6.2): gdy potrzebna korekta na wolne kwasy tłuszczowe, pozostałość rozpuszcza się w 4 ml heksanu, dodaje 20 ml etanolu zobojętnionego wobec fenoloftaleiny do słabo różowej barwy i miareczkuje etanolowym KOH 0,1 mol/l do tej samej barwy; kwasy oblicza się jako kwas oleinowy. Dwa oznaczenia (9.7); ślepa próba bez naważki — jeśli pozostałość przekracza 1,5 mg, sprawdza się technikę i odczynniki (9.8). Wynik (10): zawartość w % masy = 100·(m1 − m2 − m3)/m0, gdzie m0 — masa naważki, m1 — masa pozostałości, m2 — masa pozostałości ślepej próby, m3 — masa wolnych kwasów tłuszczowych = 0,28·V·c (V — objętość KOH w ml, c — stężenie w mol/l); wynik — średnia arytmetyczna dwóch oznaczeń. Sprawozdanie (12): identyfikacja próbki, metoda pobierania (jeśli znana), metoda z powołaniem normy, szczegóły nieopisane w normie i zdarzenia, wynik. Załącznik A: badanie zorganizowane przez Institut des corps gras Centre technique industriel, 14 laboratoriów z 6 krajów (Francja, Niemcy, Węgry, Malezja, Holandia, Wielka Brytania); próbki: surowy olej słonecznikowy, surowy olej palmowy, surowy łój; odrzucono dwa laboratoria dla próbki A (testy Cochrana i Dixona) i jedno dla próbki C (test Dixona); średnie zawartości 0,15–0,58 % masy; granica powtarzalności ok. 0,06 % masy przy CVr 3,6–10,5 %; granica odtwarzalności ok. 0,18 % masy przy CVR 9–36 %.

STATUS (stan na 03.10.2026). W wyszukiwarce PKN (hasło „PN-EN ISO 18609”, 03.10.2026) jest jeden wynik: PN-EN ISO 18609:2002 — wersja polska, „Wprowadza: EN ISO 18609:2001 [IDT], ISO 18609:2000 [IDT]”, bez adnotacji o wycofaniu.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 18609 stoi w 2 rekordach u 2 laboratoriów: AB 285 i AB 433. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; AB 285 wyd. nr 28 z 13.01.2026, AB 433 wyd. nr 26 z 11.06.2026) numer stoi u tych samych 2 laboratoriów; w każdym dokumencie liczba znaczników stron równa się liczbie stron PDF, bez powtórzeń; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP 03.10.2026 nie dało laboratoriów spoza kopii bazy. Postać zapisu u obu: „PN-EN ISO 18609:2002”. Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-EN ISO 18609”) pokazuje oba laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). AB 285: oleje i tłuszcze roślinne oraz zwierzęce — zawartość substancji niezmydlających się (0,10–5,00) %, metoda wagowa. AB 433: oleje i tłuszcze roślinne i zwierzęce — substancje niezmydlające się (1,4–31,6) g/kg, metoda wagowa.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy wyborze metody: norma wprost ostrzega, że wyniki są systematycznie niższe niż według ISO 3596 (1) — wyników obu metod nie porównuje się bez zastrzeżenia. Przy zakresie: metoda nie dotyczy wosków (1). Przy przemywaniu: ekstrakt przemywa się do braku różowego zabarwienia z fenoloftaleiną (9.4) — pozostające mydła podwyższają masę pozostałości. Przy suszeniu: stała masa to ubytek poniżej 1,5 mg między ważeniami po 15 min; brak stałej masy po trzech okresach oznacza zanieczyszczenie i powtórzenie (9.6.1). Przy ślepej próbie: pozostałość ponad 1,5 mg wskazuje na rozpuszczalnik lub technikę (9.8) — heksan ma być bez pozostałości (5.1). Przy wolnych kwasach: korekta m3 = 0,28·V·c jest opcjonalna (9.6.2) — sprawozdanie powinno mówić, czy ją zastosowano. Przy treści wyniku: do substancji niezmydlających się wchodzą też obce substancje nielotne w 103 °C, np. oleje mineralne (3.1, uwaga) — wynik nie rozróżnia ich od steroli. Przy jednostkach: AB 285 podaje %, AB 433 — g/kg (1,4–31,6 g/kg to 0,14–3,16 %).

CZEGO NIE PODAJEMY. Tabel A.1–A.4 z wynikami poszczególnych laboratoriów i pełnej statystyki badania międzylaboratoryjnego nie czytaliśmy — w próbce jest tylko ich podsumowanie. Treści ISO 3596, ISO 661 ani ISO 5555 w tym wpisie nie streszczamy.

Zasada metody

Tłuszcz zmydla się, gotując go pod chłodnicą zwrotną z etanolowym roztworem wodorotlenku potasu; powstaje wodno-etanolowy roztwór mydeł. Składniki, które nie ulegają zmydleniu (sterole, wyższe węglowodory i alkohole, a także np. oleje mineralne), ekstrahuje się trzykrotnie heksanem, ekstrakt odmywa z resztek mydeł, rozpuszczalnik odparowuje, a pozostałość suszy w 103 °C i waży. Od masy odejmuje się ślepą próbę i — opcjonalnie — wolne kwasy tłuszczowe oznaczone miareczkowaniem.

Zastosowania

• Wszystkie oleje i tłuszcze zwierzęce i roślinne, z wyjątkiem wosków (1)
• Sterole, wyższe węglowodory i alkohole oraz obce substancje nielotne w 103 °C, np. oleje mineralne (3.1, uwaga)
• Oleje i tłuszcze roślinne oraz zwierzęce — substancje niezmydlające się — 2 rekordy zakresów akredytacji 2 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 18609:2002

Tytuł (PL)

Oleje i tłuszcze roślinne oraz zwierzęce — Oznaczanie substancji niezmydlających się — Metoda ekstrakcji heksanem

Title (EN)

Animal and vegetable fats and oils — Determination of unsaponifiable matter — Method using hexane extraction

Procedura krok po kroku

1. Naważka i zmydlanie

   Ok. 5 g (± 0,01 g), 50 ml etanolowego KOH, 1 h wrzenia pod chłodnicą, 50 ml wody (9.1, 9.2). PN-EN ISO 18609:2002 — bez adnotacji o wycofaniu (PKN, 03.10.2026).

2. Ekstrakcja

   Trzy razy po 50 ml heksanu, wytrząsanie 1 min, łączenie ekstraktów (9.3).

3. Przemywanie

   Etanol 10 % po 25 ml do braku różowego zabarwienia z fenoloftaleiną (9.4).

4. Odparowanie i suszenie

   Kolba zważona z dokładnością 0,1 mg; 103 °C po 15 min do ubytku < 1,5 mg (9.5, 9.6.1).

5. Korekta i wynik

   Opcjonalnie wolne kwasy (0,28·V·c); % = 100·(m1 − m2 − m3)/m0; ślepa próba ≤ 1,5 mg; średnia z dwóch oznaczeń (9.6.2–10).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Przy wytrząsaniu heksanu w rozdzielaczu okresowo wyrównuje się ciśnienie, odwracając rozdzielacz i ostrożnie otwierając kurek (9.3)

Najczęstsze pytania