🌿 Styren w powietrzu na stanowiskach pracy — węgiel aktywny, ekstrakcja toluenem i chromatografia gazowa, PN-Z-04152-02
Krótko: o co chodzi
Pary styrenu adsorbuje się na węglu aktywnym, styren ekstrahuje toluenem i oznacza w otrzymanym roztworze chromatografią gazową z wzbogacaniem próbki. Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04152-02:1986 (wersja polska); Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04152-02:1986 — wersja polska, 25-02-1986, wycofana 18-12-2012; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Styren w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04152-02:1986), Według dokumentacji NDS: produkcja polistyrenu, kauczuku i żywic, tworzyw wzmocnionych włóknem szklanym (szkutnictwo), powłok ochronnych; prace natryskowe, produkcja łodzi, pojazdów i kontenerów, Ocena narażenia wobec NDS 50 mg/m³ i NDSCh 100 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 500) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
W skrócie
- Norma: PN-Z-04152-02:1986 (wersja polska)
- Kategoria: Środowisko
- Kroków procedury: 5
- Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04152-02:1986 — wersja polska, 25-02-1986, wycofana 18-12-2012; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159
- Oznaczalność metody (karta PKN): 12,5 mg/m³ = 0,25 NDS
- Sorbent i ekstrakcja (karta PKN): węgiel aktywny; ekstrakcja toluenem; analiza chromatograficzna
Przegląd
STATUS (stan na 16.11.2026). PN-Z-04152-02:1986 — norma krajowa, wersja polska, opublikowana 25-02-1986, 3 strony, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy, ICS 13.040.30; wycofana 18-12-2012. Karta PKN nie ma pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”. Wyszukiwarka PKN pod hasłami „Z-04152” i „styrenu” nie pokazuje nowszej normy oznaczania styrenu na stanowiskach pracy; pozostałe arkusze serii są wycofane: 01 „Postanowienia ogólne i zakres normy” (29-11-2007), 05 — powietrze atmosferyczne i 06 — gazy odlotowe (oba 18-09-2014), 10 — pomieszczenia przeznaczone na stały pobyt ludzi (14-11-2012).
ZAKRES Z KARTY PKN (w całości): „Metoda polega na adsorpcji par styrenu na węglu aktywnym, wyekstrahowaniu go toluenem i analizie chromatograficznej otrzymanego roztworu. Oznaczalność metody wynosi 12,5 mg w 1 metrze sześciennym powietrza”. Tytuł normy: „metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki”.
DOKUMENTACJA NDS (Starek 2012). Dokumentacja dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego dla styrenu (CIOP-PIB, Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2012, nr 3(73)) podaje NDS 50 mg/m³ i NDSCh 100 mg/m³ i stwierdza, że metoda oznaczania styrenu w powietrzu środowiska pracy jest zawarta w normie PN-86/Z-04152.02. Dane substancji z dokumentacji: CAS 100-42-5, masa cząsteczkowa 104,16, temperatura wrzenia 145,2 °C, temperatura zapłonu 31 °C (tygiel zamknięty), granice wybuchowości 1,1–6,1 % obj.; palna, lepka ciecz; 1 ppm ≈ 4,26 mg/m³. Styren służy do produkcji polistyrenu, kauczuku butadienowo-styrenowego, żywic kopolimerowych z akrylonitrylem, tworzyw sztucznych wzmocnionych włóknem szklanym (szkutnictwo) i powłok ochronnych; największe narażenie występuje przy pracach natryskowych i przy produkcji łodzi, pojazdów i kontenerów.
PRZEPISY. Załącznik nr 1 rozporządzenia w sprawie NDS i NDN w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447), poz. 500 „Styren [100-42-5]”: NDS 50 mg/m³, NDSCh 100 mg/m³, bez oznakowania „skóra”; przepisy przejściowe (§ 2) styrenu nie wymieniają. Oznaczalność z karty (12,5 mg/m³) to 0,25 NDS. Rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949) wiąże częstotliwość pomiarów z wynikiem ostatniego pomiaru: co najmniej raz na dwa lata przy stężeniu powyżej 0,1 do 0,5 NDS i co najmniej raz w roku powyżej 0,5 NDS (§ 4); jeżeli dwa ostatnie wyniki, uzyskane w odstępie co najmniej dwóch lat, nie przekroczyły 0,1 NDS, pracodawca może od pomiarów odstąpić (§ 7). Badania wykonuje się metodami z Polskich Norm, a w ich braku metodami rekomendowanymi i zwalidowanymi przez laboratoria (§ 16).
INNA OPUBLIKOWANA METODA. Metoda NIOSH 1501 „Hydrocarbons, aromatic” (wydanie 3 z 15 marca 2003 r.) obejmuje m.in. styren: rurka z węglem aktywnym z łupin orzecha kokosowego (100 mg i 50 mg), desorpcja 1 ml disiarczku węgla (nie toluenem jak w normie PN), chromatografia gazowa z detektorem płomieniowo-jonizacyjnym. Metoda podaje, że styren nie spełnił kryteriów odzysku przy dwóch najmniejszych badanych ilościach (najwyższa ilość spełniająca kryteria: 181 µg w próbce). To liczby metody NIOSH, nie normy PN.
CZEGO TU NIE PODAJEMY. Przebiegu oznaczania według normy poza zakresem z karty PKN: rodzaju rurki i ilości węgla aktywnego, strumienia i objętości powietrza, objętości toluenu i czasu ekstrakcji, kolumny i warunków chromatografu, przygotowania wzorców i wzoru obliczeniowego — tekstu normy nie było w dostępnych źródłach.
Zasada metody
Według karty PKN: pary styrenu z badanego powietrza adsorbuje się na węglu aktywnym, styren ekstrahuje toluenem, a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej (tytuł: „z wzbogacaniem próbki”). Stężenie w powietrzu oblicza się z ilości styrenu w roztworze i objętości powietrza przepuszczonego przez sorbent.
Zastosowania
- Styren w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04152-02:1986)
- Według dokumentacji NDS: produkcja polistyrenu, kauczuku i żywic, tworzyw wzmocnionych włóknem szklanym (szkutnictwo), powłok ochronnych; prace natryskowe, produkcja łodzi, pojazdów i kontenerów
- Ocena narażenia wobec NDS 50 mg/m³ i NDSCh 100 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 500) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Status normy (karta PKN, 16.11.2026) | PN-Z-04152-02:1986 — wersja polska, 25-02-1986, wycofana 18-12-2012; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159 |
| Oznaczalność metody (karta PKN) | 12,5 mg/m³ = 0,25 NDS |
| Sorbent i ekstrakcja (karta PKN) | węgiel aktywny; ekstrakcja toluenem; analiza chromatograficzna |
| NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 500) | NDS 50 mg/m³; NDSCh 100 mg/m³; bez oznakowania „skóra” |
| Dane substancji (dokumentacja NDS 2012) | CAS 100-42-5; masa cząsteczkowa 104,16; temperatura wrzenia 145,2 °C; temperatura zapłonu 31 °C; 1 ppm ≈ 4,26 mg/m³ |
Norma
- Numer normy
- PN-Z-04152-02:1986 (wersja polska)
- Tytuł (PL)
- Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości styrenu — Oznaczanie styrenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki
- Title (EN)
- Air purity protection — Tests for styrene content — Determination of styrene at workplaces by gas chromatography with sample enrichment
Procedura krok po kroku
-
Zaplanowanie pomiaru
Ustalić stanowiska, czas i liczbę próbek; oznaczalność metody (12,5 mg/m³) to 0,25 NDS.
-
Pobranie próbki
Przepuścić badane powietrze przez rurkę z węglem aktywnym i zanotować objętość przepuszczonego powietrza.
-
Ekstrakcja
Styren wyekstrahować z węgla aktywnego toluenem (ilości i czas — według normy).
-
Analiza i obliczenie
Roztwór przeanalizować chromatografią gazową i obliczyć stężenie styrenu w powietrzu w mg/m³ (warunki i wzór — według normy).
-
Ocena
Porównać wynik z NDS 50 mg/m³ i NDSCh 100 mg/m³; termin następnego pomiaru — według § 4 i § 7 rozporządzenia w sprawie badań i pomiarów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Chromatograf gazowy | kolumnę, detektor i warunki rozdziału podaje norma | — |
| Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza | objętość powietrza jest potrzebna do obliczenia stężenia | — |
| Rurki z węglem aktywnym | adsorpcja par styrenu (karta PKN) | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Węgiel aktywny | — | sorbent (karta PKN) |
| Toluen | 108-88-3 | ekstrakcja styrenu z węgla aktywnego (karta PKN) |
| Styren | 100-42-5 | substancja wzorcowa |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Toluen i styren stosować zgodnie z kartami charakterystyki.
- Według dokumentacji NDS styren jest palną cieczą o temperaturze zapłonu 31 °C (tygiel zamknięty).
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-Z-04152-02:1986 (wersja polska) — „Ochrona czystości powietrza — Badania zawartości styrenu — Oznaczanie styrenu na stanowiskach pracy metodą chromatografii gazowej z wzbogacaniem próbki”. Tytuł angielski: „Air purity protection — Tests for styrene content — Determination of styrene at workplaces by gas chromatography with sample enrichment”.
Na czym polega ta metoda?
Według karty PKN: pary styrenu z badanego powietrza adsorbuje się na węglu aktywnym, styren ekstrahuje toluenem, a otrzymany roztwór analizuje metodą chromatografii gazowej (tytuł: „z wzbogacaniem próbki”). Stężenie w powietrzu oblicza się z ilości styrenu w roztworze i objętości powietrza przepuszczonego przez sorbent.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
Status normy (karta PKN, 16.11.2026): PN-Z-04152-02:1986 — wersja polska, 25-02-1986, wycofana 18-12-2012; karta bez pól „Zastępuje” i „Zastąpiona przez”; KT 159; Oznaczalność metody (karta PKN): 12,5 mg/m³ = 0,25 NDS; Sorbent i ekstrakcja (karta PKN): węgiel aktywny; ekstrakcja toluenem; analiza chromatograficzna; NDS (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 500): NDS 50 mg/m³; NDSCh 100 mg/m³; bez oznakowania „skóra”.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Chromatograf gazowy, Pompa ssąca albo aspirator z pomiarem objętości przepuszczonego powietrza, Rurki z węglem aktywnym.
Gdzie stosuje się to badanie?
Styren w powietrzu na stanowiskach pracy (zakres PN-Z-04152-02:1986); Według dokumentacji NDS: produkcja polistyrenu, kauczuku i żywic, tworzyw wzmocnionych włóknem szklanym (szkutnictwo), powłok ochronnych; prace natryskowe, produkcja łodzi, pojazdów i kontenerów; Ocena narażenia wobec NDS 50 mg/m³ i NDSCh 100 mg/m³ (Dz.U. 2026 poz. 447, zał. nr 1, poz. 500) w ramach badań i pomiarów czynników szkodliwych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 949).
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Toluen i styren stosować zgodnie z kartami charakterystyki.; Według dokumentacji NDS styren jest palną cieczą o temperaturze zapłonu 31 °C (tygiel zamknięty).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-86/Z-04152/02.