📏 Struktura geometryczna powierzchni metodą profilową — pełny operator specyfikacji i ustawienia domyślne: klasy nastaw Sc1–Sc5, filtr L (λc 0,08–8 mm), długość odcinka pomiarowego, filtr S (λs), odstęp próbkowania, promień ostrza, reguła akceptacji „max”; Ra, Rz, Rq, Rp, Rv, Rzx, Rt, Pt; PN-EN ISO 21920-3 (zastępuje ISO 4288)
Krótko: o co chodzi
Pełny operator specyfikacji struktury geometrycznej powierzchni metodą profilową: ustawienia ogólne (profil mechaniczny, kierunek, położenie profilu, reguła akceptacji maksymalnej, filtry Gaussa) i ustawienia domyślne wynikające ze specyfikacji na rysunku — klasy nastaw Sc1–Sc5 z granicami tolerancji dla Ra, Rz, Rq, Rp, Rv, Rzx i Rt. Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 21920-3:2022-06 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 21920-3:2022 i ISO 21920-3:2021 [IDT]); STATUS (odczyt 17.11.2026): KPKarta PKN: PN-EN ISO 21920-3:2022-06 — wersja angielska, tytuł „Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) -- Struktura geometryczna powierzchni: Profil -- Część 3: Operatory specyfikacji”, publikacja 21-06-2022, 42 strony, KT 207 Obróbki Ubytkowej i Przyrostowej oraz Charakterystyki Warstwy Wierzchniej, wprowadza EN ISO 21920-3:2022 i ISO 21920-3:2021 [IDT], zastępuje PN-EN ISO 4288:2011; karta nie podaje daty wycofania. Katalog iTeh: ISO 21920-3:2021 — opublikowana 20-12-2021, etap 90.92 (norma do rewizji). Procedura obejmuje 4 kroki; stosuje się je m.in. do: Interpretacja specyfikacji chropowatości z rysunku (ISO 21920-1) i dobór nastaw pomiaru profilowego (ISO 21920-3:2021, rozdz. 4), Dobór λc, długości odcinka pomiarowego, λs, odstępu próbkowania i promienia ostrza dla Ra, Rz, Rq, Rp, Rv, Rzx i Rt według granicy tolerancji (tablice 3 i 4), Zastąpienie zasad ISO 4288:1996 (bez rozróżnienia profili okresowych i nieokresowych, reguła maksymalna jako domyślna).
W skrócie
- Norma: PN-EN ISO 21920-3:2022-06 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 21920-3:2022 i ISO 21920-3:2021 [IDT])
- Kategoria: Metrologia
- Kroków procedury: 4
- STATUS (odczyt 17.11.2026): KPKarta PKN: PN-EN ISO 21920-3:2022-06 — wersja angielska, tytuł „Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) -- Struktura geometryczna powierzchni: Profil -- Część 3: Operatory specyfikacji”, publikacja 21-06-2022, 42 strony, KT 207 Obróbki Ubytkowej i Przyrostowej oraz Charakterystyki Warstwy Wierzchniej, wprowadza EN ISO 21920-3:2022 i ISO 21920-3:2021 [IDT], zastępuje PN-EN ISO 4288:2011; karta nie podaje daty wycofania. Katalog iTeh: ISO 21920-3:2021 — opublikowana 20-12-2021, etap 90.92 (norma do rewizji).
- Zastępuje (przedmowa): ISO 4288:1996 z poprawką Cor. 1:1998
- λc (Nic) Sc1–Sc5 (tablica 2): 0,08 / 0,25 / 0,8 / 2,5 / 8 mm
Przegląd
CO TA NORMA OPISUJE. Według rozdziału 1 ISO 21920-3:2021 norma określa pełny operator specyfikacji dla struktury geometrycznej powierzchni metodami profilowymi. Wprowadzenie zalicza ją do ogólnych norm GPS (ISO 14638), wpływających na ogniwo C łańcuchów norm o profilowej strukturze powierzchni; stosuje się do niej podstawowe zasady GPS z ISO 8015 i domyślne reguły decyzyjne z ISO 14253-1, a operatory specyfikacji określa według ISO 17450-2.
WEDŁUG TEKSTU ISO 21920-3:2021 (próbka wydawcy w wersji angielskiej: spis treści, przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–3 i rozdział 4 do tablicy 4; druga próbka w wersji francuskiej). Normę przygotował komitet ISO/TC 213 we współpracy z CEN/TC 290 (porozumienie wiedeńskie). Pierwsze wydanie unieważnia i zastępuje ISO 4288:1996 (po rewizji technicznej) i obejmuje poprawkę ISO 4288:1996/Cor. 1:1998. Główne zmiany według przedmowy: brak rozróżnienia profili okresowych i nieokresowych; podstawą ustawień domyślnych jest oznaczenie na rysunku; domyślną regułą akceptacji tolerancji jest reguła maksymalna; przy wyznaczaniu położenia profilu wady powierzchni domyślnie traktuje się jako część powierzchni specyfikowanej. Powołania normatywne: ISO 21920-1 (oznaczanie), ISO 21920-2 (terminy i parametry), ISO 16610-21 (liniowe filtry profilowe — filtry Gaussa) i ISO 16610-31 (filtry odporne — regresja Gaussa). Definicja (3.1): klasa nastaw Scn — identyfikator ustawień domyślnych (Sc1 … Sc5), wskazujący kolumnę tablic 2–6.
USTAWIENIA OGÓLNE (4.2–4.3, tablica 1). Pełny operator specyfikacji obejmuje wszystkie operatory potrzebne do jednoznacznej specyfikacji; dla profilowej struktury powierzchni określa wszystkie elementy nastaw. Dla parametrów R trzeba podać klasę nastaw albo indeks zagnieżdżenia filtra L, dla parametrów W — klasę nastaw albo indeks filtra S; dla Ra, Rq, Rz, Rp, Rv, Rzx, Rt oraz Pt wszystkie ustawienia domyślne wynikają z podanej granicy tolerancji. Ustawienia ogólne: profil mechaniczny; kierunek dający największe wartości parametrów wysokości chropowatości (prostopadle do dominującego kierunku struktury); położenie profilu zależne od reguły akceptacji — przy regule maksymalnej w miejscu, gdzie można oczekiwać wartości krytycznych (gdy nie da się go wskazać, odcinki rozkłada się równomiernie), przy regułach 16 % i mediany — równomiernie po całej powierzchni; typ tolerancji — górna granica; filtry S i L — Gaussa według ISO 16610-21 (dla Rk, Rpk, Rvk, Rpkx, Rvkx, Rmrk1, Rmrk2, Rak1, Rak2, Rpq, Rmq i Rvq — odporny filtr Gaussa drugiego rzędu według ISO 16610-31); operator F — dopasowanie i usunięcie elementu kształtu metodą najmniejszych kwadratów. Wady i nierówności powierzchni są częścią powierzchni specyfikowanej — to zmiana względem ISO 4288. Norma opisuje operatory specyfikacji; dla sprawdzania operator weryfikacji jest fizyczną realizacją operatora specyfikacji (ISO 8015:2011, 5.10.1). Dla profili elektromagnetycznych ustawień domyślnych nie ma.
USTAWIENIA DOMYŚLNE (4.4, tablice 2–4). Przy kilku parametrach w jednym symbolu wybór ustawień określa parametr z pierwszego wiersza; przy indeksie Nis spoza tablic maksymalny odstęp próbkowania dx = Nis/5. Klasy nastaw Sc1–Sc5 (tablica 2): λc (Nic) 0,08 / 0,25 / 0,8 / 2,5 / 8 mm; długość odcinka pomiarowego le 0,4 / 1,25 / 4 / 12,5 / 40 mm (dla parametrów P — długość elementu specyfikowanego); λs (Nis) 2,5 / 2,5 / 2,5 / 8 / 25 µm; maksymalny odstęp próbkowania dx 0,5 / 0,5 / 0,5 / 1,5 / 5 µm; maksymalny nominalny promień ostrza 2 / 2 / 2 / 5 / 10 µm; dla parametrów odcinkowych długość odcinka lsc równa λc i 5 odcinków. Klasę dla Ra, Rq, Rz, Rp, Rv, Rzx, Rt wybiera się z górnej granicy tolerancji U (tablica 3): np. dla Ra — Sc1 przy U ≤ 0,02 µm, Sc2 przy 0,02 < U ≤ 0,1, Sc3 przy 0,1 < U ≤ 2, Sc4 przy 2 < U ≤ 10, Sc5 przy U > 10 µm; dla Rz — granice 0,16 / 0,8 / 16 / 80 µm; dla Rt — 0,26 / 1,3 / 26 / 130 µm. Przy tolerancji dwustronnej klasę wybiera się według środka tolerancji C = (U + L)/2 (tablica 4; dla Ra — 0,016 / 0,08 / 1,6 / 8 µm). Dalsze rozdziały według spisu treści: ustawienia dla dolnej granicy tolerancji i dla Pt (4.4.5–4.4.6), domyślne atrybuty i jednostki parametrów z ISO 21920-2 (rozdz. 5–6), załączniki A–F (schemat wyznaczania operatorów, przykłady, zmiany względem ISO 4288, nastawy przy braku specyfikacji, model macierzy GPS) — próbka nie zawiera ich treści.
STATUS (odczyt 17.11.2026). Karta PKN: PN-EN ISO 21920-3:2022-06 — wersja angielska, tytuł „Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) -- Struktura geometryczna powierzchni: Profil -- Część 3: Operatory specyfikacji”, publikacja 21-06-2022, 42 strony, KT 207 Obróbki Ubytkowej i Przyrostowej oraz Charakterystyki Warstwy Wierzchniej, wprowadza EN ISO 21920-3:2022 i ISO 21920-3:2021 [IDT], zastępuje PN-EN ISO 4288:2011; karta nie podaje daty wycofania. Katalog iTeh: ISO 21920-3:2021 — opublikowana 20-12-2021, etap 90.92 (norma do rewizji).
Zasada metody
Specyfikacja chropowatości na rysunku (parametr, granica tolerancji, ewentualnie klasa nastaw Scn lub indeks filtra) jednoznacznie wyznacza sposób pomiaru: wartość tolerancji wskazuje klasę Sc1–Sc5, a klasa — odcinek elementarny λc, długość odcinka pomiarowego, filtr λs, odstęp próbkowania i promień ostrza. Reszta (profil mechaniczny, kierunek prostopadły do struktury, reguła akceptacji maksymalnej, filtry Gaussa) wynika z ustawień ogólnych.
Zastosowania
- Interpretacja specyfikacji chropowatości z rysunku (ISO 21920-1) i dobór nastaw pomiaru profilowego (ISO 21920-3:2021, rozdz. 4)
- Dobór λc, długości odcinka pomiarowego, λs, odstępu próbkowania i promienia ostrza dla Ra, Rz, Rq, Rp, Rv, Rzx i Rt według granicy tolerancji (tablice 3 i 4)
- Zastąpienie zasad ISO 4288:1996 (bez rozróżnienia profili okresowych i nieokresowych, reguła maksymalna jako domyślna)
- Wzorcowanie i sprawdzanie przyrządów stykowych do pomiaru chropowatości przy nastawach zgodnych z klasami Sc1–Sc5
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (odczyt 17.11.2026) | KPKarta PKN: PN-EN ISO 21920-3:2022-06 — wersja angielska, tytuł „Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) -- Struktura geometryczna powierzchni: Profil -- Część 3: Operatory specyfikacji”, publikacja 21-06-2022, 42 strony, KT 207 Obróbki Ubytkowej i Przyrostowej oraz Charakterystyki Warstwy Wierzchniej, wprowadza EN ISO 21920-3:2022 i ISO 21920-3:2021 [IDT], zastępuje PN-EN ISO 4288:2011; karta nie podaje daty wycofania. Katalog iTeh: ISO 21920-3:2021 — opublikowana 20-12-2021, etap 90.92 (norma do rewizji). |
| Zastępuje (przedmowa) | ISO 4288:1996 z poprawką Cor. 1:1998 |
| λc (Nic) Sc1–Sc5 (tablica 2) | 0,08 / 0,25 / 0,8 / 2,5 / 8 mm |
| Długość odcinka pomiarowego le (tablica 2) | 0,4 / 1,25 / 4 / 12,5 / 40 mm |
| λs (Nis) (tablica 2) | 2,5 / 2,5 / 2,5 / 8 / 25 µm |
| Maks. odstęp próbkowania dx (tablica 2) | 0,5 / 0,5 / 0,5 / 1,5 / 5 µm |
| Maks. nominalny promień ostrza (tablica 2) | 2 / 2 / 2 / 5 / 10 µm |
| Ra — granica U dla Sc1…Sc5 (tablica 3) | ≤ 0,02; 0,02–0,1; 0,1–2; 2–10; > 10 µm |
| Rz — granica U dla Sc1…Sc5 (tablica 3) | ≤ 0,16; 0,16–0,8; 0,8–16; 16–80; > 80 µm |
| Reguła akceptacji i filtry (tablica 1) | reguła maksymalna; filtry Gaussa ISO 16610-21 (dla Rk i pokrewnych — odporny filtr Gaussa ISO 16610-31) |
Norma
- Numer normy
- PN-EN ISO 21920-3:2022-06 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 21920-3:2022 i ISO 21920-3:2021 [IDT])
- Tytuł (PL)
- Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) — Struktura geometryczna powierzchni: Profil — Część 3: Operatory specyfikacji
- Title (EN)
- Geometrical product specifications (GPS) — Surface texture: Profile — Part 3: Specification operators
Procedura krok po kroku
-
Odczyt specyfikacji
Parametr, typ i wartość granicy tolerancji, reguła akceptacji oraz ewentualnie klasa nastaw Scn lub indeks filtra z oznaczenia na rysunku (ISO 21920-1); przy kilku parametrach — parametr z pierwszego wiersza (4.4.1).
-
Wybór klasy nastaw
Dla Ra, Rq, Rz, Rp, Rv, Rzx i Rt — z górnej granicy U (tablica 3) albo ze środka tolerancji dwustronnej C = (U + L)/2 (tablica 4); dla pozostałych parametrów R — z podanego Nic lub Scn (tablica 2).
-
Nastawy pomiaru
λc, długość odcinka pomiarowego, λs, maksymalny odstęp próbkowania i promień ostrza z kolumny wybranej klasy; kierunek prostopadły do dominującej struktury, położenie profilu według reguły akceptacji (tablica 1).
-
Ocena
Wyznaczenie parametru po usunięciu kształtu metodą najmniejszych kwadratów i filtracji Gaussa; ocena według reguły akceptacji (domyślnie maksymalnej) — wady powierzchni są częścią powierzchni specyfikowanej (4.3).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Przyrząd stykowy do pomiaru profilu | Profil mechaniczny (tablica 1); nominalny promień ostrza nie większy niż 2, 5 albo 10 µm zależnie od klasy nastaw (tablica 2) | — |
| Filtry profilowe | Filtr Gaussa według ISO 16610-21 (λs, λc); odporny filtr Gaussa drugiego rzędu według ISO 16610-31 dla Rk i parametrów pokrewnych | — |
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 21920-3:2022-06 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 21920-3:2022 i ISO 21920-3:2021 [IDT]) — „Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) — Struktura geometryczna powierzchni: Profil — Część 3: Operatory specyfikacji”. Tytuł angielski: „Geometrical product specifications (GPS) — Surface texture: Profile — Part 3: Specification operators”.
Na czym polega ta metoda?
Specyfikacja chropowatości na rysunku (parametr, granica tolerancji, ewentualnie klasa nastaw Scn lub indeks filtra) jednoznacznie wyznacza sposób pomiaru: wartość tolerancji wskazuje klasę Sc1–Sc5, a klasa — odcinek elementarny λc, długość odcinka pomiarowego, filtr λs, odstęp próbkowania i promień ostrza. Reszta (profil mechaniczny, kierunek prostopadły do struktury, reguła akceptacji maksymalnej, filtry Gaussa) wynika z ustawień ogólnych.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (odczyt 17.11.2026): KPKarta PKN: PN-EN ISO 21920-3:2022-06 — wersja angielska, tytuł „Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) -- Struktura geometryczna powierzchni: Profil -- Część 3: Operatory specyfikacji”, publikacja 21-06-2022, 42 strony, KT 207 Obróbki Ubytkowej i Przyrostowej oraz Charakterystyki Warstwy Wierzchniej, wprowadza EN ISO 21920-3:2022 i ISO 21920-3:2021 [IDT], zastępuje PN-EN ISO 4288:2011; karta nie podaje daty wycofania. Katalog iTeh: ISO 21920-3:2021 — opublikowana 20-12-2021, etap 90.92 (norma do rewizji).; Zastępuje (przedmowa): ISO 4288:1996 z poprawką Cor. 1:1998; λc (Nic) Sc1–Sc5 (tablica 2): 0,08 / 0,25 / 0,8 / 2,5 / 8 mm; Długość odcinka pomiarowego le (tablica 2): 0,4 / 1,25 / 4 / 12,5 / 40 mm.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 4 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Przyrząd stykowy do pomiaru profilu, Filtry profilowe.
Gdzie stosuje się to badanie?
Interpretacja specyfikacji chropowatości z rysunku (ISO 21920-1) i dobór nastaw pomiaru profilowego (ISO 21920-3:2021, rozdz. 4); Dobór λc, długości odcinka pomiarowego, λs, odstępu próbkowania i promienia ostrza dla Ra, Rz, Rq, Rp, Rv, Rzx i Rt według granicy tolerancji (tablice 3 i 4); Zastąpienie zasad ISO 4288:1996 (bez rozróżnienia profili okresowych i nieokresowych, reguła maksymalna jako domyślna); Wzorcowanie i sprawdzanie przyrządów stykowych do pomiaru chropowatości przy nastawach zgodnych z klasami Sc1–Sc5.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-EN ISO 21920-3.