🌿 Strategia oceny narażenia inhalacyjnego na czynniki chemiczne — charakterystyka podstawowa, grupy jednorodnego narażenia (SEG), plan pobierania próbek i badanie zgodności z wartościami dopuszczalnymi

Środowisko PN-EN 689

Przegląd

To jest norma o strategii pomiarowej, a nie o oznaczaniu czynnika. Zakres brzmi wprost: „określono strategię wykonywania reprezentatywnych pomiarów narażenia inhalacyjnego na czynniki chemiczne w celu wykazania zgodności z wartościami dopuszczalnymi narażenia zawodowego (OELV)". Nie ma w niej odczynników, kolumn chromatograficznych ani krzywych wzorcowych — tok analityczny bierze się z osobnych norm przedmiotowych, a PN-EN 689 mówi, ile próbek pobrać, od kogo, jak długo, kiedy w ogóle nie trzeba mierzyć i jak z otrzymanego zbioru wyników wyprowadzić werdykt o zgodności. Norma stawia jeden warunek wstępny wobec metody oznaczania: „This European Standard is applicable for measuring procedures that fulfil the requirements of EN 482" — a jeżeli procedura tych wymagań nie spełnia, część postanowień strategii nie da się zastosować. Drugie ograniczenie zakresu jest twarde: norma nie ma zastosowania do wartości dopuszczalnych o okresie odniesienia krótszym niż 15 minut.

Co to znaczy „zgodność" — i dlaczego to jest sedno. Wprowadzenie definiuje ją jednym zdaniem: zgodność oznacza, że średnie ważone w czasie narażenie pracownika jest poniżej wartości dopuszczalnej o odpowiadającym jej okresie odniesienia. Wartość dopuszczalna nigdy nie odnosi się „do pomiaru w ogóle", tylko do konkretnej wielkości, i pomylenie tego zmienia werdykt. W polskim układzie normatywów (rozporządzenie MRPiPS z 12 czerwca 2018 r., Dz.U. 2018 poz. 1286, § 2) są trzy różne odniesienia: NDS to wartość średnia ważona stężenia dla 8-godzinnego dobowego i przeciętnego tygodniowego wymiaru czasu pracy; NDSCh to wartość średnia stężenia w okresie nie dłuższym niż 15 minut, występującym nie częściej niż 2 razy na zmianie i w odstępie nie krótszym niż godzina; NDSP to wartość, która nie może być przekroczona w żadnym momencie — CIOP-PIB zaznacza, że dla NDSP nie ustala się okresu odniesienia, a wyniki interpretuje się z próbek o czasie pobierania w zasadzie nieprzekraczającym 15 minut. Do NDS i NDSCh strategia z PN-EN 689 stosuje się wprost; przy NDSP trzeba osobno rozstrzygnąć, jak pogodzić brak okresu odniesienia z cytowanym wyżej wyłączeniem z zakresu normy. W obliczeniu stężenia średniego ważonego dla 8 godzin mianownikiem jest zawsze 8 godzin, a nie suma czasów pobierania — dlatego zmiana dłuższa lub krótsza niż 8-godzinna nie zmienia odniesienia, zmienia tylko rachunek.

Wydanie i poprawka. Aktualnym wydaniem jest PN-EN 689+AC:2019-06, opublikowane 26 czerwca 2019 r., 57 stron, KT 159 Zagrożeń Chemicznych i Pyłowych w Środowisku Pracy; wprowadza EN 689:2018+AC:2019 [IDT] i zastępuje PN-EN 689:2018-07. Karta katalogowa nie ma pól „Data wycofania" ani „Zastąpiona przez", więc wydanie jest aktualne. Poprawka AC nie jest tu metadaną do pominięcia: europejski tekst włączył Corrigendum 1 wydane przez CEN 10 kwietnia 2019 r., a przedmowa wylicza, co ono zmieniło — wykaz skrótów, treść w kilku załącznikach oraz bibliografię i powołania w tekście; miejsca zmienione poprawką są w normie oznaczone znacznikami początku i końca. Dlatego opis prowadzimy wyłącznie na tekście z poprawką, a nie na wydaniu 2018. Sprawdzono obie wersje językowe w katalogu PKN, zgodnie z zasadą o poprawkach wiszących tylko przy jednej z nich: wersja polska tego wydania w katalogu nie istnieje (adres karty zwraca 404), norma jest dostępna w wersji angielskiej — tak też cytuje ją CIOP-PIB.

Czego ten opis nie zawiera. Podgląd normy obejmuje strony do rozdziału 5.4.2 włącznie (13 z 53). Rozdziału 5.5 „Comparison of results with OELVs" — a więc progów testu wstępnego (5.5.2) i wzoru testu statystycznego (5.5.3) — oraz rozdziałów 6 „Report" i 7 „Periodic reassessment", jak również treści załączników A–I, nie widzieliśmy i nie odtwarzamy ich tutaj. Ze spisu treści wiadomo tylko, jak te części się nazywają; jedyna liczba, którą stamtąd podajemy, to tytuł załącznika F.2: „SEG compliance test for at least six exposure measurements" — test zgodności grupy dla co najmniej sześciu pomiarów narażenia. Laboratorium planujące ocenę musi sięgnąć po pełny tekst normy; bez rozdziału 5.5 nie da się zamknąć werdyktu o zgodności.

Miejsce w polskim systemie badań i pomiarów. Obowiązek wykonywania pomiarów stężeń czynników chemicznych i pyłów, dla których ustalono wartości NDS, wynika z Kodeksu pracy i rozporządzenia Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. 2023 poz. 419 ze zm.); pracodawca typuje substancje do badań po rozpoznaniu źródeł emisji i warunków pracy, konsultując to z pracownikami. Zasady prowadzenia pomiarów i interpretacji wyników CIOP-PIB wiąże z dwiema normami naraz: PN-Z-04008-7:2002 wraz z Az1:2004 oraz PN-EN 689+AC:2019-06. W praktyce laboratorium higieny pracy PN-EN 689 jest tym dokumentem, który decyduje o wartości całej roboty pomiarowej: dobrze wykonana analiza na źle dobranej próbie nie mówi nic o narażeniu pracownika.

Zasada metody

Zamiast mierzyć narażenie każdego pracownika w każdym dniu pracy — co przy czynnikach chemicznych jest niewykonalne kosztowo i technicznie — strategia rozwiązuje problem zmienności narażenia przez grupowanie i wnioskowanie statystyczne. Pracowników o tym samym ogólnym profilu narażenia na dany czynnik (te same zadania, ta sama ich częstość, te same materiały i procesy, podobny sposób wykonywania pracy) łączy się w grupę jednorodnego narażenia (SEG). Pomiary wykonuje się u niewielkiej liczby osób z grupy, a wynik odnosi do całej grupy: jeżeli pomiary u części pracowników SEG wskazują spełnienie wartości dopuszczalnych, uznaje się, że dotyczy to wszystkich pracowników tej grupy. Sama norma ostrzega, że pojedynczy wynik — a nawet kilka wyników poniżej wartości dopuszczalnej — może nie wystarczyć do wiarygodnego wykazania zgodności bez użycia testu statystycznego takiego jak zaproponowany w normie. Ocenę poprzedza charakterystyka podstawowa: identyfikacja czynników, przegląd czynników stanowiskowych i oszacowanie narażenia, na podstawie których podejmuje się decyzję, czy pomiary są w ogóle potrzebne. Sprzętu ochrony układu oddechowego norma przy badaniu zgodności nie uwzględnia — ocenia się narażenie, a nie dawkę wdychaną przez pracownika w masce.

Zastosowania

• Ocena narażenia zawodowego na czynniki chemiczne i pyły w ramach badań i pomiarów wymaganych rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. (Dz.U. 2023 poz. 419 ze zm.)
• Zaplanowanie kampanii pomiarowej na zakładzie: wytypowanie stanowisk, utworzenie grup jednorodnego narażenia, ustalenie liczby i czasu trwania próbek
• Rozstrzygnięcie, czy pomiary są w ogóle konieczne — charakterystyka podstawowa może wykazać narażenie znacznie poniżej wartości dopuszczalnej albo od razu jej przekroczenie
• Interpretacja zbioru wyników z laboratorium: odrzucanie wyników obarczonych błędem pobierania lub analizy, sprawdzenie poprawności składu grupy, porównanie z wartością dopuszczalną
• Okresowa ponowna ocena narażenia i ustalenie odstępu między kolejnymi pomiarami po zmianach w procesie, produkcie lub w wykazie wartości dopuszczalnych
• Uzgodnienie zakresu zlecenia między zakładem a laboratorium akredytowanym — czego dotyczy wynik (NDS czy NDSCh) i jaki materiał dowodowy zostanie dostarczony

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 689+AC:2019-06

Tytuł (PL)

Narażenie na stanowiskach pracy — Pomiary narażenia inhalacyjnego na czynniki chemiczne — Strategia badania zgodności z wartościami dopuszczalnymi

Title (EN)

Workplace exposure — Measurement of exposure by inhalation to chemical agents — Strategy for testing compliance with occupational exposure limit values

Procedura krok po kroku

1. Wskazanie osoby prowadzącej ocenę

   Ocenę narażenia zawodowego na podstawie próbek powietrza prowadzi „appraiser" — osoba dostatecznie wyszkolona i doświadczona w higienie pracy, technikach pracy i technikach pomiarowych, w zakresie tej części oceny, którą wykonuje. Może ją wspierać zespół osób wykwalifikowanych.

2. Charakterystyka podstawowa — identyfikacja czynników

   Sporządzić listę wszystkich czynników chemicznych występujących na stanowisku: surowce, produkty pierwotne, zanieczyszczenia, półprodukty, produkty końcowe, produkty i uboczne produkty reakcji i procesu; przy każdym numery rejestracyjne (CAS, WE), właściwości niebezpieczne, klasyfikacja i oznakowanie, właściwe wartości dopuszczalne, informacja o istotności narażenia przez skórę i drogą pokarmową (norma dotyczy wyłącznie narażenia inhalacyjnego, ale wiedza o pozostałych drogach bywa ważna), a także ilość stosowana, prężność par, temperatura, stężenie nasycenia, pylistość. Punktem wyjścia są karty charakterystyki.

3. Charakterystyka podstawowa — przegląd czynników stanowiskowych

   Ocenić procesy i sposoby pracy: organizację pracy (czynność, zadanie, nazwa stanowiska, system zmianowy), procesy i techniki wraz z temperaturą i ciśnieniem, układ i konfigurację przestrzeni (w tym przestrzenie zamknięte i pracę na otwartym powietrzu), środki i procedury bezpieczeństwa, czystość i porządek, instalacje wentylacyjne i inne środki techniczne wraz z danymi o ich skuteczności, źródła emisji i miejsca wysokich stężeń, okresy, częstości i czasy trwania narażenia z uwzględnieniem zmienności w ciągu doby i w ciągu roku, obciążenie pracą, zachowanie pracowników oraz wskaźniki intensywności produkcji.

4. Charakterystyka podstawowa — oszacowanie narażenia i decyzja

   Zebrać dane pozwalające wiarygodnie oszacować narażenie: wcześniejsze wyniki z tego stanowiska (także z przyrządów z bezpośrednim odczytem), wyniki z porównywalnych instalacji i procesów, obliczenia oraz modelowanie narażenia. Oszacowanie prowadzi do jednego z trzech rozstrzygnięć: narażenie wyższe niż wartość dopuszczalna — zgłosić to i zalecić program ograniczenia narażenia środkami zarządzania ryzykiem PRZED pomiarami zgodności; narażenie znacznie poniżej wartości dopuszczalnej — rozstrzygnąć, czy pomiary są potrzebne, a jeśli nie, zgłosić to i zalecić termin ponownej oceny; informacja niewystarczająca — przejść do planu pobierania próbek.

5. Utworzenie grup jednorodnego narażenia (SEG)

   Zgrupować pracowników o tym samym ogólnym profilu narażenia na badany czynnik. Podstawą są: klasyfikacja stanowisk w firmie, wykaz zadań w ramach stanowiska, profil narażenia właściwy dla zadania, warunki prowadzenia procesu i środki zarządzania ryzykiem, czas trwania i miejsce narażenia w obrębie zmiany oraz w dłuższym okresie (wynikające z częstości i okresu wykonywania zadań), doświadczenie załogi. Jeżeli profil narażenia dotyczy tylko jednego pracownika, jego narażenie ocenia się tak samo jak grupę. Gdy do grupy trafiają pracownicy z różnych lokalizacji, sprawdzić, czy grupa nadal spełnia definicję SEG.

6. Dobór procedury pomiarowej

   Wybrać procedurę spełniającą wymagania PN-EN 482 (tam są: jednoznaczność, selektywność, czas uśredniania, zakres pomiarowy i niepewność rozszerzona). PN-EN 482 odsyła dalej — do norm o czułości, granicy oznaczalności, swoistości, pojemności próbników, transporcie i trwałości próbek (m.in. EN 481, EN 838, EN 1076, EN 13205-1, EN 13890, EN 13936). Jeżeli spełnienie wymagań PN-EN 482 nie jest technicznie możliwe, podać powody w sprawozdaniu.

7. Ustalenie sposobu i czasu pobierania próbek

   Stosować próbniki indywidualne mocowane do odzieży w strefie oddychania, wszędzie tam, gdzie to możliwe; pobieranie stacjonarne jest z reguły mniej reprezentatywne ze względu na przestrzenną zmienność stężeń. Pracowników poinformować o celu pomiaru i o zaleceniach dotyczących zachowania w czasie pobierania. Czas pobierania dobrać do okresu odniesienia wartości dopuszczalnej: przy wartości 8-godzinnej i warunkach stałych — nie krócej niż 2 h, przy warunkach zmiennych — dłużej niż 2 h i możliwie blisko długości zmiany, a gdy narażenie trwa krócej niż 2 h — objąć cały jego okres; przy wartości krótkoterminowej czas pobierania wynosi 15 min. Przy zmianach roboczych dłuższych niż 8 h czas pobierania próbki może przekroczyć okres odniesienia — norma to dopuszcza i trzeba wtedy odnieść wynik do właściwego okresu, a nie do długości pobierania. Czas niepróbkowany ocenić krytycznie pod kątem zmian narażenia, których nie wolno pominąć.

8. Rozplanowanie pomiarów w czasie i w grupie

   Pomiary wykonać w odpowiedniej liczbie dni i podczas różnych operacji, żeby poznać charakter narażenia; uwzględnić cykle dzień–noc i zmienność sezonową. Liczbę pomiarów ustalić zgodnie z rozdz. 5.5.2 i 5.5.3 normy oraz z liczebnością grupy. Pracowników i terminy dobrać tak, aby zmierzone narażenia były reprezentatywne dla całej grupy; gdy pomiarów ma być więcej niż osób w grupie, część pracowników mierzy się wielokrotnie.

9. Wykonanie pomiarów i dokumentacja każdej próbki

   Przed rozpoczęciem skontaktować się z pracodawcą i zapewnić poinformowanie pracowników o celu pomiarów; sprawdzić, czy wykonywana praca odpowiada tej, którą przyjęto w planie. Nadzorować przebieg pobierania — osobiście albo przez inną dostatecznie wyszkoloną osobę. Dla każdej próbki zapisać: identyfikację grupy i pracowników, opis stanowiska, czynniki właściwe dla danej czynności, wykonywane zadania, dobowy czas pracy i czas rozpatrywanego narażenia, środki zarządzania ryzykiem wraz ze stanem ich działania (wentylacja, środki ochrony indywidualnej, organizacja pracy), warunki środowiskowe (temperatura, wilgotność, ciśnienie, ruch powietrza), zakłócenia od sąsiednich prac i inne (np. palenie tytoniu), obecność czynności nietypowych i zdarzeń, dane pobierania (identyfikacja próbek i sprzętu, strumień objętości, początek i koniec pobierania).

10. Walidacja wyników i składu grup

    Przed badaniem zgodności ocenić ważność każdego wyniku i sprawdzić, czy skład grupy nadaje się do badania zgodności. Każdy wynik ocenić na podstawie informacji zebranych w czasie pomiaru i przez porównanie z pozostałymi wynikami grupy. Wynik nietypowo wysoki lub nietypowo niski rozważyć pod kątem błędów pobierania lub analizy i w takim przypadku odrzucić — ale przed odrzuceniem sięgnąć do notatek prowadzącego ocenę i do informacji o okolicznościach pomiaru.

11. Porównanie z wartościami dopuszczalnymi i sprawozdanie

    Porównanie z wartością dopuszczalną prowadzi się według rozdz. 5.5 normy: test wstępny (5.5.2), a gdy on nie rozstrzyga — test statystyczny (5.5.3), przy czym załącznik F.2 opisuje test zgodności grupy dla co najmniej sześciu pomiarów narażenia. Treści rozdziału 5.5, rozdziału 6 (sprawozdanie) i rozdziału 7 (ponowna ocena okresowa) nie ma w dostępnym podglądzie normy — na tym etapie trzeba pracować na pełnym tekście PN-EN 689+AC:2019-06. W sprawozdaniu odnotować, do jakiej wartości odniesiono wynik (NDS jako średnia ważona dla 8 h, NDSCh jako średnia dla 15 min) i że ocena nie uwzględnia stosowanego sprzętu ochrony układu oddechowego.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Pomiary prowadzi się w ruchu zakładu, na stanowiskach z realnym narażeniem chemicznym — osoba pobierająca próbki wchodzi w tę samą atmosferę, którą bada, i stosuje środki ochrony przewidziane dla danego stanowiska.
• Norma przy badaniu zgodności nie uwzględnia użycia ani skuteczności sprzętu ochrony układu oddechowego; wynik „zgodne" nie jest orzeczeniem o bezpieczeństwie pracownika w masce, tylko o poziomie narażenia w powietrzu.
• Jeżeli charakterystyka podstawowa wskazuje, że narażenie jest prawdopodobnie wyższe od wartości dopuszczalnej, zaleca się najpierw ograniczyć je środkami zarządzania ryzykiem, a dopiero potem planować pomiary zgodności — pomiar nie zastępuje działania.
• Pracowników objętych dozymetrią indywidualną trzeba poinformować o celu pomiaru i o zaleceniach dotyczących zachowania w czasie pobierania; próbnik na odzieży nie może utrudniać pracy ani zaczepiać o elementy maszyn.
• Dane zbierane przy każdej próbce (identyfikacja pracowników, zadania, zdarzenia, palenie tytoniu) dotyczą konkretnych osób — traktować je jak dane osobowe i ograniczyć krąg odbiorców sprawozdania.
• Odrzucenie wyniku nietypowego bez sprawdzenia notatek i okoliczności pomiaru jest równie groźne jak jego pozostawienie: usunięcie realnego szczytu narażenia zafałszowuje ocenę całej grupy.

Najczęstsze pytania