🌿 Oznaczanie stężenia zapachowego próbek gazu metodą olfaktometrii dynamicznej z zespołem oceniających (próbka rozcieńczana gazem neutralnym aż do progu wyczuwalności; 1 ouE/m3 na progu, zakres zwykle 10^1–10^7 ouE/m3) oraz strumienia zapachowego ze źródeł punktowych i powierzchniowych aktywnych (np. biofiltrów) — jednostka odniesiona do n-butanolu: 1 EROM = 123 µg; pobór próbek także przy wilgotności i temperaturze do 200 °C; bez strumienia zapachowego ze źródeł kubaturowych i powierzchniowych pasywnych, PN-EN 13725

Środowisko PN-EN 13725

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 13725:2022-07 (wersja angielska) zaczyna się tak: „W niniejszym dokumencie podano obiektywną metodę oznaczania stężenia odorów w próbkach gazowych z zastosowaniem olfaktometrii dynamicznej przy udziale ludzi. Niniejszy dokument podaje także metodę oznaczania szybkości emisji odorów ze źródeł stacjonarnych, w szczególności: a) ze źródeł punktowych…”; dalej karta przepisuje rozdział 1 normy (opis niżej). Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST EN 13725:2022 (tekst EN 13725:2022, angielski): od strony tytułowej przez spis treści, przedmowę europejską i rozdziały 1–2 do definicji w punktach 3.1 i 3.2 (do 3.2.5 włącznie). Poza próbką zostają dalsze definicje (3.2.6 i nast., 3.3), rozdziały 4 (symbole), 5 (zasada — pobór gazu i oznaczanie stężenia), 6 (aparatura, gaz neutralny, olfaktometr, pomieszczenie, zespół), 7 (wymagania jakości — model dokładności, wymagania sensoryczne, wymagania dla aparatu rozcieńczającego), 8 (cel i plan pomiaru), 9 (pobieranie ze źródeł punktowych i powierzchniowych, analiza olfaktometryczna, bezpieczeństwo, obliczenia), 10 (próba ślepa terenowa, niepewność, granica wykrywalności i oznaczalności), 11 (sprawozdanie) i informacyjne załączniki A–N (m.in. zasady fizjologiczne, przykłady obliczeń, dobór zespołu, rozcieńczanie przy poborze, źródła powierzchniowe pasywne, zmiany techniczne wobec wydania 2003).

WEDŁUG TEKSTU EN 13725:2022 (przedmowa, rozdziały 1–2, punkty 3.1–3.2.5). Normę przygotował CEN/TC 264 „Jakość powietrza” (sekretariat DIN); CEN zatwierdził ją 12 grudnia 2021 r., a poprawioną wersję wydano 6 kwietnia 2022 r.; zastąpiła EN 13725:2003 — metody pierwszego wydania i ich kryteria jakości zwalidowano w licznych badaniach biegłości; główne zmiany wymienia załącznik N; wszystkie załączniki A–N są informacyjne. Zakres (1): obiektywna metoda oznaczania stężenia zapachowego próbki gazowej olfaktometrią dynamiczną z oceniającymi i metoda oznaczania strumienia zapachowego ze źródeł stacjonarnych: a) punktowych (emisje zorganizowane, przewodami), b) powierzchniowych aktywnych (np. biofiltrów); przy emisjach ze źródeł stacjonarnych obowiązują też inne normy europejskie, w szczególności EN 15259 i EN ISO 16911-1, zwłaszcza gdy pomiary służą dyrektywom o emisjach przemysłowych; sam etap analizy (stężenie zapachowe próbki bez względu na jej pochodzenie) można stosować także poza emisjami przemysłowymi (np. stężenie masowe odorantów na progu wyczuwalności, skuteczność dezodoryzacji powietrza wewnętrznego) — wtedy wymagania co do planu i poboru można pominąć lub dostosować. Przedmiot: gazy zapachowe, mieszaniny odorantów o znanym i nieznanym składzie w powietrzu lub azocie; czujnikiem jest zespół oceniających; jednostka — europejska jednostka zapachowa na metr sześcienny (ouE/m3); stężenie wyznacza się z krotności rozcieńczenia potrzebnej do osiągnięcia progu wyczuwalności, na którym z definicji wynosi 1 ouE/m3; zakres zwykle od 10^1 do 10^7 ouE/m3 (z rozcieńczeniem wstępnym). Zastosowania: stężenie masowe odorantów na progu (g/m3), wartość SROM wtórnego gazu odniesienia (mol), stężenie mieszanin (ouE/m3), strumień zapachowy ze źródeł punktowych i powierzchniowych aktywnych z rozcieńczeniem wstępnym przy poborze, pobór gazów o dużej wilgotności i temperaturze (do 200 °C), skuteczność technik ograniczania emisji odorów; strumień zapachowy wymaga pomiaru prędkości gazu dla strumienia objętości. Poza zakresem: odory z cząstek ciał stałych lub kropel zawieszonych w emisji; strategia przy zmiennej emisji; metody subiektywne natężenia odczuwanego powyżej progu, tonu hedonicznego (przyjemności) i uciążliwości; bezpośredni pomiar narażenia w powietrzu atmosferycznym (metody terenowe według EN 16841-1); olfaktometria bezpośrednia, w tym terenowa; olfaktometria statyczna; próg rozpoznania (identyfikacji) zapachu; strumień zapachowy ze źródeł kubaturowych (np. emisje niezorganizowane z budynków) i ze źródeł powierzchniowych pasywnych; związek między emisją, rozprzestrzenianiem, narażeniem i uciążliwością — bardzo złożony, zależny od atmosfery, tonu hedonicznego i cech odbiorców, zmiennych między ludźmi i w czasie. Powołania (2): EN 15259:2007, EN ISO 16911-1, EN ISO 20988:2007 (szacowanie niepewności). Definicje (3.1, 3.2): m.in. próg wyczuwalności dla próbki — krotność rozcieńczenia, przy której zapach jest wyczuwany z prawdopodobieństwem 0,5; rozcieńczanie dynamiczne — mieszanie dwóch znanych strumieni gazu; europejska jednostka zapachowa — ilość odorantów, która po odparowaniu w 1 m3 gazu neutralnego w warunkach normalnych wywołuje u zespołu reakcję progową równoważną 1 EROM; EROM — umowna wartość: odorant pierwotny n-butanol (CAS 71-36-3), 1 EROM = 123 µg n-butanolu, w 1 m3 gazu neutralnego stężenie 0,040 µmol/mol; SROM — masa innego odorantu o bodźcu równoważnym EROM; gaz neutralny — powietrze lub azot możliwie bezwonne, nieprzeszkadzające zespołowi; olfaktometria opóźniona (z przechowaniem próbki) i bezpośrednia (bez opóźnienia); zakres pomiarowy olfaktometru — od najmniejszej krotności rozcieńczenia pomnożonej przez współczynnik kroku do potęgi 1,5 do największej podzielonej przez współczynnik kroku do potęgi 1,5; skuteczność ograniczania odorów — redukcja strumienia zapachowego (z uwagą, że spadek stężenia nie oznacza proporcjonalnego spadku odczuwanego natężenia); metoda tak/nie; źródło powierzchniowe aktywne — o określonych wymiarach i określonym strumieniu objętości; próba ślepa terenowa — kontrola, że na żadnym etapie (przygotowanie, transport, instalacja, analiza) nie doszło do znaczącego zanieczyszczenia.

STATUS (stan kart na 03.10.2026). Karta PN-EN 13725:2022-07 (wersja angielska, publikacja 20-07-2022, 126 stron, grupa cenowa XB) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 280 Jakości Powietrza, ICS 13.040.99, „Wprowadza: EN 13725:2022 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 13725:2007 — wersja polska”. Karta PN-EN 13725:2007 (wersja polska, „Jakość powietrza — Oznaczanie stężenia zapachowego metodą olfaktometrii dynamicznej”, publikacja 02-07-2007, 73 strony) ma nagłówek „Wycofana”: data wycofania 20-07-2022, „Zastąpiona przez: PN-EN 13725:2022-07 — wersja angielska”, wprowadzała EN 13725:2003 i poprawkę AC:2006. Wydanie 2022 w katalogu PKN jest tylko w wersji angielskiej (wyszukiwarka, hasło „PN-EN 13725”, 03.10.2026). W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) EN 13725:2022 ma status „Published”, CEN/TC 264/WG 2 „Zapachy”. Co zmieniło się dla wyniku między wydaniami 2003 i 2022, wymienia załącznik N, którego nie czytaliśmy; z porównania tytułów i zakresów widać, że wydanie 2022 obejmuje wprost strumień zapachowy ze źródeł stacjonarnych („i szybkości emisji odorów”), a stare nie miało tego w tytule. Pomiar prędkości i strumienia objętości, na którym opiera się strumień zapachowy, opisuje osobny wpis „Prędkość i strumień objętości gazów w przewodach — rurka Pitota (manualna metoda odniesienia)” (PN-EN ISO 16911-1).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 13725 stoi w 12 rekordach u 4 laboratoriów: AB 116, AB 833, AB 1426, AB 1824. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 21.03.2025 do 30.07.2026) numer stoi w 11 wierszach tych samych 4 laboratoriów (AB 1824 — 5, AB 833 — 3, AB 1426 — 2, AB 116 — 1; u AB 833 dwie pozycje poboru dzielą jedną komórkę z normą). Zapis „PN-EN 13725:2022-07” u trzech laboratoriów, przy poborze u AB 833 i AB 1824 „z wyłączeniem pkt. 9.1.4.3”; AB 116 powołuje wycofaną PN-EN 13725:2007 — w dokumencie PCA wydanym 12.03.2026, prawie cztery lata po wycofaniu tego wydania. AB 833 i AB 1426 powołują obok wytyczne VDI 3880:2011, AB 1824 przy poborze z pomieszczeń — instrukcję własną IR-01-03. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 13725”) pokazuje te same 4 laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Samo stężenie zapachowe metodą olfaktometrii dynamicznej mają w zakresie dwa laboratoria: AB 1426 — (12–13 000 000) ouE/m3, z obliczanym strumieniem zapachowym i skutecznością dezodoryzacji, oraz AB 116 — „stężenie odorów” w środowisku pracy i środowisku ogólnym, (15–46000) OUE/m3, według wydania 2007. AB 833 i AB 1824 mają pobieranie próbek „metodą płuca” ze źródeł punktowych i powierzchniowych aktywnych oraz strumień zapachowy i skuteczność dezodoryzacji z obliczeń — bez pozycji samego oznaczania stężenia zapachowego w zakresie. Rozdział 1 normy (punkty ix i x) wyłącza wyznaczanie strumienia zapachowego ze źródeł kubaturowych i powierzchniowych pasywnych — nie samo pobieranie próbek, któremu przy źródłach pasywnych poświęcony jest informacyjny załącznik (poza próbką). Pobieranie ze źródeł kubaturowych mają AB 1426 (z PN-EN 13725 i VDI 3880) i AB 1824 (z pomieszczeń, z PN-EN 13725 i instrukcją IR-01-03), a ze źródeł powierzchniowych pasywnych — AB 1426 i AB 1824, które powołują tu już tylko VDI 3880. Górna granica 13 000 000 ouE/m3 u AB 1426 przekracza typowy zakres z rozdziału 1 (do 10^7 ouE/m3), który norma podaje jako „zwykle”, a nie jako granicę.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy jednostce: 1 ouE/m3 jest z definicji progiem wyczuwalności zespołu, odniesionym do n-butanolu (1 EROM = 123 µg) — „jednostka zapachowa” bez odniesienia do EROM (definicja 3.1.33) nie jest tą samą wielkością, więc wyniki laboratoriów pracujących z innym odniesieniem nie są porównywalne. Przy wydaniu: wynik według PN-EN 13725:2007 i według wydania 2022 pochodzą z różnych wersji wymagań (zmiany — załącznik N) — w sprawozdaniu trzeba podać wydanie. Przy skuteczności: spadek stężenia zapachowego po instalacji oczyszczającej nie oznacza proporcjonalnego spadku odczuwanego natężenia (3.1.29, uwaga). Przy strumieniu: strumień zapachowy wymaga strumienia objętości gazu z pomiaru prędkości (1) — błąd prędkości przenosi się wprost na strumień zapachowy. Przy źródłach: strumień zapachowy ze źródła kubaturowego albo powierzchniowego pasywnego nie ma podstawy w tej normie (1, ix–x) — stężenie zapachowe pobranej z niego próbki norma mierzy, ale przeliczenia na strumień nie opisuje. Przy interpretacji: stężenie i strumień zapachowy nie mówią o uciążliwości — jej związek z emisją norma wprost wyłącza (1).

CZEGO NIE PODAJEMY. Rozdziałów 4–11 i załączników nie czytaliśmy, więc nie podajemy liczby oceniających i kryteriów ich doboru, kryteriów jakości (dokładności, powtarzalności), wymagań dla olfaktometru i pomieszczenia, czasu przechowywania próbek, materiałów worków, sposobu obliczeń, niepewności ani treści wyłączonego przez dwa laboratoria punktu 9.1.4.3. Nie podajemy też treści wytycznych VDI 3880 ani wymagań przepisów o odorach.

Zasada metody

Pobraną próbkę gazu (w razie potrzeby z rozcieńczeniem wstępnym przy poborze) miesza się w olfaktometrze dynamicznym w znanych stosunkach z gazem neutralnym i podaje oceniającym w seriach rozcieńczeń; każdy ocenia, czy wyczuwa zapach. Z odpowiedzi zespołu wyznacza się krotność rozcieńczenia, przy której zapach jest wyczuwany z prawdopodobieństwem 0,5 — to stężenie zapachowe w ouE/m3, odniesione przez kalibrację zespołu do n-butanolu (1 EROM = 123 µg). Strumień zapachowy ze źródła punktowego lub powierzchniowego aktywnego to iloczyn stężenia zapachowego i strumienia objętości gazu.

Zastosowania

• Gazy zapachowe, mieszaniny odorantów o znanym i nieznanym składzie w powietrzu lub azocie — stężenie zapachowe, zwykle 10^1–10^7 ouE/m3 (1)
• Strumień zapachowy ze źródeł punktowych i powierzchniowych aktywnych (np. biofiltrów); pobór do 200 °C i przy dużej wilgotności; skuteczność technik ograniczania odorów (1)
• Poza zakresem: strumień zapachowy ze źródeł kubaturowych i powierzchniowych pasywnych, olfaktometria terenowa i statyczna, natężenie, ton hedoniczny, uciążliwość (1)
• Środowisko ogólne, gazy emitowane do powietrza, pomieszczenia, środowisko pracy — pobór, stężenie, strumień zapachowy i skuteczność dezodoryzacji w zakresach akredytacji 4 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 13725:2022-07

Tytuł (PL)

Emisja ze źródeł stacjonarnych — Oznaczanie stężenia odorów za pomocą olfaktometrii dynamicznej i szybkości emisji odorów

Title (EN)

Stationary source emissions — Determination of odour concentration by dynamic olfactometry and odour emission rate

Procedura krok po kroku

1. Cel i plan pomiaru

   Według EN 15259; dla strumienia zapachowego — pomiar prędkości i strumienia objętości według EN ISO 16911-1. PN-EN 13725:2022-07 aktualna (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Pobór próbki

   Ze źródła punktowego lub powierzchniowego aktywnego, w razie potrzeby z rozcieńczeniem wstępnym; szczegółów (rozdział 9) nie podajemy.

3. Analiza olfaktometryczna

   Serie rozcieńczeń dynamicznych podawane zespołowi oceniających; zespół dobierany i kontrolowany wobec n-butanolu — kryteriów (rozdziały 6–7) nie podajemy.

4. Wynik

   Stężenie zapachowe w ouE/m3 jako krotność rozcieńczenia na progu wyczuwalności zespołu; strumień zapachowy — stężenie razy strumień objętości.

5. Sprawozdanie

   Z wydaniem normy i ewentualnymi wyłączeniami; bez wniosków o uciążliwości, której norma nie obejmuje.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Pobór na emitorach i biofiltrach — praca na wysokości, gorące i wilgotne gazy (do 200 °C); bezpieczeństwo osób pobierających, oceniających i operatorów opisuje punkt 9.5 poza próbką
• Oceniający wąchają rozcieńczone próbki emisji — wymagań punktu 9.5 wobec ich ochrony (poza próbką) nie podajemy
• n-Butanol — łatwopalny, drażniący

Najczęstsze pytania