⛽ Oznaczanie stabilności oksydacyjnej estrów metylowych kwasów tłuszczowych (FAME, biodiesel) testem przyspieszonego utleniania — przez próbkę w 110 °C płynie oczyszczone powietrze 10 l/h, lotne kwasy utleniania pochłania woda, a koniec okresu indukcji wyznacza gwałtowny wzrost jej przewodności (do 48 h), PN-EN 14112

Petrochemia PN-EN 14112

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 14112:2021-05 (wersja angielska), w całości: „W niniejszym dokumencie określono metodę oznaczania stabilności oksydacyjnej estrów metylowych kwasów tłuszczowych (FAME) przy 110 °C przez pomiar okresu indukcji do 48 h. Dla okresów indukcji powyżej 8,5 h precyzja nie jest pokryta poprzez oświadczenie precyzji niniejszej metody. UWAGA 1 EN 15751 [1] podaje podobną metodę badawczą oznaczania stabilności oksydacyjnej czystych estrów metylowych kwasów tłuszczowych oraz mieszanin FAME z olejem napędowym pochodzenia naftowego zawierającym minimum 2 % (V/V) FAME. UWAGA 2 Ograniczone badania mieszanin FAME z EHN (2-etyloheksyloazotan) w EN 15751 wskazują, że stabilność zmniejsza się do wartości mieszczących się w granicach odtwarzalności metody badawczej. Prawdopodobnie stabilność oksydacyjna czystych FAME również zmniejsza się w obecności EHN przy stosowaniu EN 14112. UWAGA 3 Dla celów niniejszego dokumentu termin „% (V/V)” oznacza ułamek objętościowy”. Tekst normy czytamy w próbce SIST EN 14112:2021 (tekst EN 14112:2020 bez zmian) od okładki do punktu 9.5.1 (automatyczne przyrządy rejestrują i przetwarzają dane); dalszej części pomiaru (9.5.2 i dalej), obliczeń (10 — ocena automatyczna i ręczna), wyrażania wyniku, precyzji (powtarzalność r i odtwarzalność R), sprawozdania i załączników A (tło metody) i B (wyniki badań międzylaboratoryjnych) nie mamy.

WEDŁUG TEKSTU EN 14112:2020 (przedmowa, rozdziały 1–9.5.1, spis treści). Normę przygotował CEN/TC 307 „Nasiona roślin oleistych, tłuszcze roślinne i zwierzęce i ich produkty uboczne — Metody pobierania próbek i analizy” (sekretariat AFNOR); zastępuje EN 14112:2016. Zmiany wobec 2016: zmieniony rysunek 2 (usunięty wymiar między wlotem powietrza a blokiem grzejnym), usunięte wprowadzenie, korekta redakcyjna. Zakres (1) — jak na karcie. Powołania (2): EN ISO 3170 (ręczne pobieranie próbek cieczy naftowych), EN ISO 3171 (automatyczne pobieranie z rurociągu). Terminy (3): okres indukcji — czas od rozpoczęcia pomiaru do chwili, gdy tworzenie produktów utleniania zaczyna gwałtownie rosnąć; stabilność oksydacyjna — okres indukcji wyznaczony według tej normy, w godzinach. Zasada (4): strumień oczyszczonego (osuszonego) powietrza przechodzi przez próbkę ogrzaną do temperatury docelowej, zwykle 110 °C; lotne związki z utleniania przechodzą z powietrzem do naczynia z wodą demineralizowaną lub destylowaną z elektrodą konduktometryczną połączoną z urządzeniem pomiarowo-rejestrującym; koniec okresu indukcji wskazuje gwałtowny wzrost przewodności przez dysocjację lotnych kwasów karboksylowych pochłoniętych w wodzie (tło — załącznik A). Odczynniki (5): czystości analitycznej, woda destylowana lub demineralizowana; mieszanina trójskładnikowa metanol/toluen/aceton 1:1:1 (V/V); alkaliczny roztwór do mycia szkła laboratoryjnego; 2-propanol. Aparatura (6): urządzenie do oznaczania stabilności oksydacyjnej (przypis: Rancimat — Metrohm, OSI — Omnion; dopuszczalne równoważne): filtr powietrza z sitem molekularnym na ssaniu pompy, membranowa pompa gazu o regulowanym przepływie (10 ± 1,0) l/h, naczynia reakcyjne ze szkła borokrzemianowego z nasadką z rurką wlotową i wylotową, zamknięte naczynka pomiarowe ok. 150 ml z rurką powietrza do dna i otworami wentylacyjnymi u góry, elektrody do przewodności 0–300 µS/cm, wzmacniacz i rejestrator sygnału każdej elektrody, termometr kontaktowy z działką 0,1 °C lub czujnik Pt 100 (zakres 0–150 °C), źródło ciepła — blok aluminiowy regulowany do (150 ± 0,1) °C z otworami na naczynia albo łaźnia olejowa do 150 °C z nastawą co 0,1 °C; wzorcowany termometr lub czujnik Pt100 do 150 °C, z działką 0,1 °C; pipety lub cylindry miarowe; suszarka do (150 ± 3) °C; przewody z materiału obojętnego (PTFE lub silikon); sito molekularne z wskaźnikiem wilgoci, wielkość porów 0,3 nm, suszone w 150 °C i chłodzone w eksykatorze; waga z dokładnością ± 0,1 g lub lepszą. Pobieranie próbek (7): według EN ISO 3170 lub EN ISO 3171 albo przepisów krajowych; pojemnik napełniony do pełna, by ograniczyć kontakt z powietrzem; przechowywanie w ciemności, pomiar jak najszybciej po otrzymaniu, do dłuższego przechowywania zaleca się 4 °C. Przygotowanie (8.1): próbkę starannie ujednorodnić i analizować bezpośrednio po przygotowaniu. Czyszczenie (8.2.1): zaleca się jednorazowe naczynia reakcyjne, rurki i przewody; nasadki, naczynka i elektrody myje się 2-propanolem, płucze wodą wodociągową i demineralizowaną, suszy w 80 °C przez co najmniej 2 h (nie wyżej niż 80 °C ze względu na elastomery; 2 h usuwa lotne pozostałości); naczynia wielokrotnego użytku płucze się co najmniej trzy razy mieszaniną trójskładnikową (ostatnia porcja bezbarwna), 2-propanolem i wodą, napełnia alkalicznym roztworem myjącym na noc, płucze i suszy co najmniej 2 h w 80 °C; w razie wątpliwości przebieg bez próbki w warunkach normowych — przyrost przewodności nie większy niż 10 µS/cm w 5 h. Korekta temperatury (8.2.2): każda różnica temperatur próbki i bloku ma istotny wpływ na wynik; ΔT = Tblok − Tczujnik wyznacza się wzorcowanym czujnikiem zewnętrznym w naczyniu z 5 g oleju termostabilnego (czujnik dotyka dna, odsunięty od wlotu powietrza, powietrze podłączone); blok ustawia się na Tblok = Tdocelowa + ΔT (przykład: ΔT = +2 °C → blok 112 °C dla 110 °C); korektę powtarza się przy każdej zmianie temperatury badania. Pomiar (9.1–9.5.1): zestawić aparat (przy aparacie komercyjnym — według producenta); ustawić przepływ powietrza (10 ± 1) l/h (przyrządy dedykowane mają zwykle automatyczną regulację); doprowadzić blok do temperatury dającej w próbówkach wymaganą temperaturę (zwykle 110 °C, z korektą 8.2.2); napełnić naczynka pomiarowe 60 ml wody destylowanej lub demineralizowanej; w razie zalecenia producenta sprawdzić i wyrównać sygnały elektrod; przyrządy automatyczne rejestrują i przetwarzają dane.

STATUS (stan kart na 02.10.2026). Karta PN-EN 14112:2021-05 (wersja angielska, publikacja 06-05-2021, 20 stron, grupa cenowa K) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Żywności, Rolnictwa i Leśnictwa, KT 92 Nasion Roślin Oleistych, Tłuszczów Roślinnych i Zwierzęcych oraz ich Produktów Ubocznych, ICS 67.200.10, „Wprowadza: EN 14112:2020 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 14112:2016-10 – wersja angielska”. Karta PN-EN 14112:2016-10 (22 strony) ma nagłówek „Wycofana”: data wycofania 06-05-2021, „Zastąpiona przez: PN-EN 14112:2021-05”; jej zakres podawał, że precyzję wyznaczono dla okresów indukcji do 8,5 h, co odpowiada wartości granicznej w EN 14214. Wyszukiwarka PKN (hasło „PN-EN 14112”, 02.10.2026) pokazuje wydania 2004 (wersja polska), 2016-10 i 2021-05. Co zmieniło się dla wyniku: według przedmowy EN 14112:2020 zmiany są redakcyjne (rysunek 2, usunięte wprowadzenie) — procedura i warunki (110 °C, 10 l/h, 60 ml wody) bez zmian.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 02.10.2026). Numer 14112 stoi w 7 rekordach u 6 laboratoriów: AB 009, AB 098, AB 391, AB 484, AB 1668, AB 1679. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 02.10.2026, wydania od 19.09.2025 do 30.07.2026) AB 391, AB 484, AB 1668 i AB 1679 podają wydanie 2021-05, AB 009 i AB 098 — samo oznaczenie bez daty. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 14112”) pokazuje te same 6 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 02.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). „Stabilność oksydacyjna” paliw ciekłych — biokomponentów (FAME) i biodiesla — „metodą konduktometryczną”; jeden rekord podaje zakres (4,0–24,0) h.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy temperaturze: różnica między temperaturą bloku a próbki ma istotny wpływ na wynik — bez korekty ΔT wyznaczonej wzorcowanym czujnikiem blok „110 °C” nie daje 110 °C w próbce (8.2.2). Przy czystości: pozostałości paliwa i rozpuszczalnika w elastomerach nasadek i przewodów skracają okres indukcji następnej próbki — dlatego suszenie 2 h w 80 °C i kontrola ślepa (≤ 10 µS/cm w 5 h) (8.2.1). Przy próbce: kontakt z powietrzem i światłem przed badaniem utlenia FAME — pojemnik pełny, ciemność, pomiar jak najszybciej (7); próbkę analizuje się zaraz po ujednorodnieniu (8.1). Przy dodatkach: EHN może obniżać stabilność czystych FAME (uwaga 2). Przy zakresie: okresy indukcji powyżej 8,5 h mierzy się, ale precyzja metody ich nie obejmuje (zakres) — porównanie dwóch laboratoriów przy wynikach rzędu 20 h nie ma kryterium z normy.

CZEGO NIE PODAJEMY. Nie mamy punktów 9.5.2–13 ani załączników: masy naważki próbki, sposobu oceny automatycznej i ręcznej krzywej przewodności, zaokrąglania wyniku, wartości powtarzalności r i odtwarzalności R oraz wyników badań międzylaboratoryjnych — nie podajemy więc żadnej z tych wartości.

Zasada metody

Próbkę FAME ogrzaną do 110 °C przedmuchuje się oczyszczonym, osuszonym powietrzem (10 l/h); lotne produkty utleniania przechodzą do naczynka z wodą destylowaną lub demineralizowaną z elektrodą konduktometryczną; gwałtowny wzrost przewodności od rozpuszczonych lotnych kwasów karboksylowych wyznacza koniec okresu indukcji, który w godzinach jest stabilnością oksydacyjną.

Zastosowania

• Estry metylowe kwasów tłuszczowych (FAME, biodiesel, biokomponenty paliw) — stabilność oksydacyjna w kontroli jakości; 6 laboratoriów w zakresach PCA
• Ocena zgodności FAME z wymaganiami EN 14214 (wartość graniczna 8,5 h według karty wydania 2016)
• Mieszaniny z olejem napędowym — podobną metodą według EN 15751 (uwaga 1 zakresu)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 14112:2021-05 (wersja angielska; EN 14112:2020 IDT)

Tytuł (PL)

Produkty przetwarzania olejów i tłuszczów — Estry metylowe kwasów tłuszczowych (FAME) — Oznaczanie stabilności oksydacyjnej (test przyspieszonego utleniania)

Title (EN)

Fat and oil derivatives — Fatty Acid Methyl Esters (FAME) — Determination of oxidation stability (accelerated oxidation test)

Procedura krok po kroku

1. Próbka

   Pobrać według EN ISO 3170 lub 3171; pojemnik pełny, w ciemności, mierzyć jak najszybciej (dłużej — 4 °C); ujednorodnić i analizować zaraz po przygotowaniu. PN-EN 14112:2021-05 aktualna (stan kart na 02.10.2026).

2. Czyszczenie

   Najlepiej naczynia jednorazowe; inne — mieszanina trójskładnikowa, 2-propanol, roztwór alkaliczny na noc, suszenie co najmniej 2 h w 80 °C; w razie wątpliwości przebieg ślepy (≤ 10 µS/cm w 5 h).

3. Korekta temperatury

   Wyznaczyć ΔT czujnikiem wzorcowanym w naczyniu z 5 g oleju termostabilnego przy podłączonym powietrzu; ustawić blok na Tdocelowa + ΔT (np. 112 °C dla ΔT = +2 °C).

4. Pomiar

   Przepływ powietrza (10 ± 1) l/h; 110 °C w próbce; naczynka z 60 ml wody; rejestracja przewodności do gwałtownego wzrostu (dalszy przebieg według 9.5–10 — treści nie mamy).

5. Wynik

   Okres indukcji w godzinach jako stabilność oksydacyjna; przy wynikach powyżej 8,5 h pamiętać, że precyzja metody ich nie obejmuje.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Mieszanina trójskładnikowa zawiera metanol i toluen (łatwopalne, toksyczne) — praca pod dygestorium, z dala od źródeł zapłonu; norma w czytanym fragmencie nie zawiera osobnych ostrzeżeń
• Blok grzejny pracuje do 150 °C — ryzyko oparzeń przy wkładaniu naczyń

Najczęstsze pytania