🌿 Oznaczanie składu granulometrycznego mineralnego materiału glebowego metodą sitową i sedymentacyjną — cząstki pozostające na sicie 2 mm oznacza się przesiewaniem na sucho (masa próbki zależna od największych ziaren, sita sprawdzane wobec sit wzorcowych), cząstki 2–0,063 mm przesiewaniem na mokro i na sucho, a cząstki poniżej 0,063 mm sedymentacją metodą pipetową (preferowaną) albo areometryczną z załącznika B, po usunięciu materii organicznej i soli oraz z dodatkiem dyspergatora; czasy pobrań z prawa Stokesa przy gęstości cząstek 2,65 Mg/m³; udziały frakcji wyznacza się wyłącznie przez ważenie i przedstawia jako krzywą kumulacyjną, PN-ISO 11277

Środowisko PN-ISO 11277

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST ISO 11277:2006, czyli ISO 11277:1998 (tekst angielski, pierwsze wydanie z 15.05.1998): strona tytułowa, spis treści, przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–7 i rozdział 8 do punktu 8.2.1 (pipeta do pobierania próbek) — próbka kończy się na stronie 6. Dalszej części rozdziału 8 (aparatura i przebieg przesiewania na mokro i sedymentacji, usuwanie materii organicznej, soli, tlenków żelaza i węglanów, obliczenia), precyzji (9), sprawozdania (10) ani załączników A (materiał niesuszony), B (metoda areometryczna po usunięciu materii organicznej) i C (bibliografia) nie czytamy; tytuły znamy ze spisu treści.

WEDŁUG TEKSTU ISO 11277:1998. Normę przygotował ISO/TC 190 „Jakość gleby”, podkomitet SC 5 „Metody fizyczne”; załączniki A i B są normatywne, C — informacyjny. Wprowadzenie: na wynik wpływają materia organiczna, sole rozpuszczalne, czynniki cementujące (zwłaszcza związki żelaza), węglany i siarczany; niektóre gleby po wysuszeniu zmieniają zachowanie tak bardzo, że skład granulometryczny materiału suszonego ma niewiele wspólnego z niesuszonym (gleby bogate w materię organiczną, z młodych osadów wulkanicznych, niektóre tropikalne, gleby spoiste), a inne słabo się dyspergują mimo dużej zawartości iłu; o wyborze procedury decyduje informacja z terenu, którą laboratorium musi dostać; przed rozpoczęciem pracy trzeba przeczytać całą normę. Zakres (1): podstawowa metoda dla szerokiego zakresu mineralnych materiałów glebowych, także frakcji mineralnej gleb organicznych, z procedurami dla gleb nietypowych; opracowana głównie dla nauk o środowisku — przy badaniach geotechnicznych może być potrzebna porada specjalisty; celem jest wyznaczenie tylu frakcji, by zbudować wiarygodną krzywą rozkładu; nie dotyczy organicznych składników gleby; obróbka chemiczna i mechaniczna może rozbijać słabo spoiste cząstki — jeśli to niepożądane, normy nie należy stosować. Powołania (2): ISO 565:1990 (otwory sit), ISO 3310-1 i -2:1990 (sita kontrolne), ISO 3696:1987 (woda), ISO 11464:1994 (przygotowanie próbek). Terminologia (3.1): potocznych nazw frakcji (żwir, piasek gruby, pył itp.) nie wolno używać przy opisie wyników — zamiast nich „przechodzi przez sito 20 mm”, „poniżej 0,063 mm średnicy zastępczej”; jedyna powszechnie zgodna granica to ił — poniżej 0,002 mm średnicy zastępczej; jeśli nazwy są konieczne, trzeba je zdefiniować; w sprawozdaniu nie wolno używać słowa „tekstura” ani numerów oczek sit (mesh). Zasada (4): skład oznacza się połączeniem przesiewania i sedymentacji, wychodząc od gleby powietrznie suchej (metoda dla gleby niesuszonej — załącznik A); cząstki zatrzymane na sicie 2 mm — przesiewanie na sucho; przechodzące przez 2 mm, a zatrzymane na 0,063 mm — przesiewanie na mokro i na sucho; przechodzące przez 0,063 mm — sedymentacja; preferowana metoda pipetowa, areometryczna w załączniku B; udziały frakcji wyłącznie z mas otrzymanych przez ważenie — inny sposób (np. oddziaływanie z promieniowaniem elektromagnetycznym albo polem elektrycznym) wyklucza powołanie się na zgodność z normą; obie metody sedymentacyjne zakładają prawo Stokesa i jego ograniczenia (sztywne gładkie kule, przepływ laminarny — liczba Reynoldsa poniżej ok. 0,2, co daje górną granicę nieco powyżej 0,06 mm, rozcieńczona zawiesina, brak oddziaływań, prędkość graniczna, jednakowa gęstość); t = 18ηh/[(ρs − ρw)g dp²], przy ρs = 2,65 Mg/m³ (kwarc), ρw = 1,00 Mg/m³ (woda z niewielkim dodatkiem dyspergatora, w dopuszczalnym zakresie temperatur), g = 981 cm/s²; zaleca się przeliczenie czasów pobrań na minuty i godziny (tablica 3). Pobieranie w terenie (5): masa próbki reprezentatywna dla rozkładu, minimalne masy w tablicy 1. Przygotowanie (6): według ISO 11464; gdy wynik dotyczy tylko frakcji < 2 mm, próbkę można wziąć z materiału przechodzącego przez sito 2 mm. Przesiewanie na sucho (7): największa masa na sicie w tablicy 2 (np. sito 20 mm o średnicy 450 mm — 4 kg; 2 mm o średnicy 200 mm — 0,2 kg; 0,063 mm — 0,025 kg), nadmiar dzieli się i przesiewa ponownie; minimalna masa próbki z tablicy 1 zależy od największych ziaren stanowiących ponad 10 % gleby (np. 63 mm — 50 kg, 20 mm — 2 kg, 2 mm lub mniej — 0,1 kg); sita zgodne z ISO 565, sprawdzane co miesiąc wobec zestawu sit wzorcowych (materiały odniesienia, mikroskopia), tolerancje według ISO 3310-1 i -2, sita niezgodne odrzuca się, z zapisem; przegląd co tydzień przy regularnym użyciu; sit o okrągłych otworach nie używa się; waga ± 0,5 g; wytrząsarka mechaniczna (zwykle co najmniej 10 min); próbkę suchą (m1) przesiewa się na sicie 20 mm z odczyszczeniem szczotką, frakcje grube na zestawie sit, materiał < 20 mm (m2 lub jego część m3) na zestawie do 2 mm aż do ustania przechodzenia; suma frakcji w granicach 1 % m2 lub m3, inaczej sprawdzenie uszkodzeń sit; sprawność sprzętu sprawdza się co miesiąc materiałem wzorcowym (np. kulkami szklanymi); wynik — tablica udziałów masowych z dwiema cyframi znaczącymi i krzywa kumulacyjna. Przesiewanie na mokro i sedymentacja (8.1): dla materiału < 2 mm do < 0,002 mm; usunięcie materii organicznej i soli (zwłaszcza trudno rozpuszczalnych, jak gips) oraz dodatek dyspergatora są wymagane — ich pominięcie unieważnia zastosowanie normy; usuwanie tlenków żelaza i węglanów bywa stosowane i musi być odnotowane w sprawozdaniu; sedymentacja grawitacyjna daje łączną ilość < 0,002 mm, ale nie pozwala jej wiarygodnie dzielić, bo cząstki poniżej ok. 0,001 mm utrzymują się w zawiesinie ruchami Browna. Aparatura (8.2): jeden operator może obsłużyć do 36 próbek w serii; pipeta o objętości co najmniej 10 ml w statywie opuszczającym ją na stałą głębokość (w praktyce wystarcza 50 ml, rutynowo 25 ml; mniejsza wystarcza przy około 10 % frakcji < 0,063 mm, poniżej tego dokładniejsza jest większa).

STATUS (stan na 03.10.2026). W wyszukiwarce PKN (hasło „11277”, 03.10.2026) jedynym wynikiem jest PN-ISO 11277:2005 (wersja polska, „Wprowadza: ISO 11277:1998 [IDT], ISO 11277:1998/Cor 1:2002 [IDT]”) z adnotacją „Wycofana”. Karta: data publikacji 05.05.2005, data wycofania 28.11.2022, 45 stron, KT 192 Ogólnych i Fizyki Gleby, ICS 13.080.20; karta nie wskazuje normy zastępującej, a wyszukiwarka nie zwraca normy wprowadzającej nowsze wydanie ISO. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) ISO 11277:1998 ma status „Withdrawn”, etap 95.99, z adnotacją „Revised: ISO 11277:2009”; ISO 11277:2020 — status „Published”, etap 90.92 (norma międzynarodowa do rewizji), z projektem ISO/FDIS 11277. Treści wydań 2009 i 2020 nie czytaliśmy.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 11277 stoi w 5 rekordach u 3 laboratoriów: AB 005 (2), AB 418 (2), AB 740. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; AB 005 wyd. nr 29 z 18.12.2025, AB 418 wyd. nr 37 z 26.01.2026, AB 740 wyd. nr 19 z 02.06.2026) numer stoi w 4 wierszach u tych samych 3 laboratoriów (dwa rekordy AB 418 — metoda sitowa i areometryczna — mają w dokumencie wspólny wiersz z powołaniem); w każdym dokumencie liczba znaczników stron równa się liczbie stron PDF, bez powtórzeń; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP 03.10.2026 nie dało laboratoriów spoza kopii bazy. Postać zawsze „PN-ISO 11277:2005” — wszystkie trzy laboratoria powołują wydanie wycofane w PKN. Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-ISO 11277”) pokazuje wszystkie 3 laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Przedmiot: grunty i gleba (AB 005, dwa wiersze), gleba, grunty (AB 418), gleba (AB 740). Cecha i zakres: skład granulometryczny w zakresie cząstek (2,0–8,0) mm, zakres (1–90) %, metoda sitowo-wagowa (AB 005); skład w zakresie (0,063–20) mm, (10–100) %, metoda sitowa, oraz (0,002–2,0) mm, (0,5–10) %, metoda areometryczna (AB 418); skład granulometryczny, (0,01–100) %, metoda sedymentacyjna (pipetowa) (AB 740).

OBOK TEJ NORMY (kopia bazy, rekordy z „gleb” w przedmiocie i „granulometr” lub „uziarnien” w opisie badania — 32 rekordy u 20 laboratoriów, odczyt 03.10.2026). Oprócz PN-ISO 11277 po 3 laboratoria powołują ISO 13320 (dyfrakcja laserowa; AB 005, AB 300, AB 550 — w PCA „ISO 13320:2020”), PN-R-04032 (AB 213, AB 313, AB 945 — „PN-R-04032:1998”) i PN-EN ISO 17892-4 (AB 106, AB 213, AB 313 — „PN-EN ISO 17892-4:2017-01”), wszystkie obecne w aktualnych dokumentach PCA; 14 laboratoriów ma przy tej cesze procedury własne (PB).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy statusie: wszystkie trzy laboratoria powołują PN-ISO 11277:2005, wycofaną w PKN 28.11.2022 bez wskazanej następczyni, a ISO 11277:1998 zrewidowano w 2009 r. Przy sposobie pomiaru: udziały frakcji tylko z ważenia — wynik z dyfrakcji laserowej albo innej metody nie jest zgodny z tą normą (4), a ISO 13320 stoi obok niej jako osobny dokument. Przy przygotowaniu: pominięcie usuwania materii organicznej i soli albo dyspergatora unieważnia zastosowanie normy (8.1); usunięcie tlenków żelaza i węglanów trzeba zapisać w sprawozdaniu; suszenie zmienia rozkład w części gleb — dla nich jest załącznik A (wprowadzenie, 4). Przy frakcji iłowej: sedymentacja nie dzieli wiarygodnie frakcji < 0,002 mm (8.1). Przy przesiewaniu: minimalna masa próbki rośnie z wielkością ziaren (tablica 1), a przeładowanie sit zaniża wynik (tablica 2); suma frakcji ma się zgadzać w granicach 1 % (7.3). Przy opisie wyniku: bez potocznych nazw frakcji, bez słowa „tekstura” i numerów mesh (3.1). Przy zastosowaniu: norma ma charakter środowiskowy; AB 005 i AB 418 stosują ją także do gruntów, a przy badaniach geotechnicznych norma zaleca poradę specjalisty (1).

CZEGO NIE PODAJEMY. Przebiegu przesiewania na mokro i sedymentacji, usuwania materii organicznej i soli, obliczeń, danych precyzji, sprawozdania ani załączników A–C nie przytaczamy — leżą poza próbką. Treści ISO 11277:2009 i ISO 11277:2020 nie czytaliśmy.

Zasada metody

Cząstki zatrzymane na sicie 2 mm oznacza się przesiewaniem na sucho, frakcję 2–0,063 mm — przesiewaniem na mokro i na sucho, a cząstki poniżej 0,063 mm — sedymentacją (preferowana metoda pipetowa, alternatywna areometryczna) po usunięciu materii organicznej i soli i z dodatkiem dyspergatora. Czasy pobrań wyznacza prawo Stokesa przy gęstości cząstek 2,65 Mg/m³; udziały frakcji wyznacza się wyłącznie przez ważenie i przedstawia jako ciągłą krzywą kumulacyjną.

Zastosowania

• Skład granulometryczny mineralnych materiałów glebowych, także frakcji mineralnej gleb organicznych, głównie w naukach o środowisku (1)
• Gleby nietypowe — procedury dla materiału niesuszonego (załącznik A) i metoda areometryczna (załącznik B) (4)
• Gleba i grunty — pozycje w zakresach akredytacji 3 laboratoriów w PCA (metoda sitowa, areometryczna, pipetowa)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-ISO 11277:2005

Tytuł (PL)

Jakość gleby — Oznaczanie składu granulometrycznego w mineralnym materiale glebowym — Metoda sitowa i sedymentacyjna

Title (EN)

Soil quality — Determination of particle size distribution in mineral soil material — Method by sieving and sedimentation

Procedura krok po kroku

1. Próbka

   Masa z tablicy 1, przygotowanie według ISO 11464; informacja z terenu o rodzaju gleby (5, 6). PN-ISO 11277:2005 wycofana w PKN 28.11.2022 (03.10.2026).

2. Przesiewanie na sucho

   Sito 20 mm i zestaw sit do 2 mm, bez przeładowania (tablica 2), suma w granicach 1 % (7).

3. Obróbka frakcji < 2 mm

   Usunięcie materii organicznej i soli, dyspergator; ewentualne usunięcie tlenków żelaza i węglanów — z zapisem (8.1).

4. Przesiewanie na mokro i sedymentacja

   2–0,063 mm na sitach; < 0,063 mm metodą pipetową według czasów z prawa Stokesa (4, 8; dalsze szczegóły poza próbką).

5. Wynik

   Udziały masowe frakcji z ważenia, dwie cyfry znaczące, krzywa kumulacyjna; bez nazw potocznych i „tekstury” (3.1, 7.4).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma zwraca uwagę na znane zagrożenia — prace tylko przez przeszkolone osoby pod nadzorem (wprowadzenie)
• Odczynniki do usuwania materii organicznej i soli — według wymagań bezpieczeństwa dla danej substancji

Najczęstsze pytania