🔩 Rury z tworzyw termoplastycznych o ściankach strukturalnych — próba w suszarce: odcinki 300 mm ± 20 mm w suszarce z obiegiem powietrza (PVC-U i PP homopolimer 150 °C, PE 110 °C, PP kopolimer statystyczny 135 °C), 30 min przy ściance do 10 mm albo 60 min powyżej, ocena pęknięć, pęcherzy i rozwarstwienia ścianki; PN-ISO 12091
Krótko: o co chodzi
Ocena jednorodności ścianki rur z tworzyw termoplastycznych o ściankach strukturalnych (niegładkich) przez ogrzewanie w suszarce. Badanie wykonuje się według normy PN-ISO 12091:2009 (wersja polska; wprowadza ISO 12091:1995 [IDT]); Zasięg w zakresach akredytacji (baza, odczyt 12.11.2026): 3 polskie laboratoria, 3 rekordy; 2 czeskie. Procedura obejmuje 5 kroków (łącznie około 1 h); stosuje się je m.in. do: Rury z tworzyw termoplastycznych o ściankach strukturalnych (niegładkich) — jednorodność ścianki (ISO 12091:1995, rozdz. 1), Nie dla rur o gładkiej powierzchni zewnętrznej; nie obejmuje skurczu wzdłużnego (ISO 2505) (rozdz. 1, uwaga 1), Materiały z tablicy A.1: PVC-U, PE, PP homopolimery i kopolimery blokowe, PP kopolimery statystyczne.
W skrócie
- Norma: PN-ISO 12091:2009 (wersja polska; wprowadza ISO 12091:1995 [IDT])
- Kategoria: Materiały i NDT
- Kroków procedury: 5
- Łączny czas etapów: 1 h
- STATUS (stan karty PKN na 12.11.2026): PN-ISO 12091:2009 aktualna (wersja polska, publikacja 20-05-2009); wprowadza ISO 12091:1995; ISO 12091:1995 — opublikowana (iTeh)
- Suszarka — warunek (4.1): obieg powietrza, termostat ± 2 °C, odzyskanie temperatury w ≤ 15 min po włożeniu próbek
- Próbka — warunek (5.2–5.3): 300 mm ± 20 mm; przecięcie na 2 części (dn ≤ 400 mm) albo 4 (> 400 mm) wg normy powołującej; zalecane ≥ 3 próbki
Przegląd
CO TA NORMA OPISUJE. Według rozdziału 1 ISO 12091:1995 norma określa metodę oceny jednorodności ścianki niegładkich rur z tworzyw termoplastycznych o ściankach strukturalnych przez oględziny skutków ogrzewania w suszarce; nie dotyczy rur o gładkiej powierzchni zewnętrznej. Próba nie obejmuje skurczu wzdłużnego (uwaga 1, załącznik C: ISO 2505-1 i ISO 2505-2).
WEDŁUG TEKSTU ISO 12091:1995 — DEFINICJE, APARATURA, PRÓBKI, PRZEBIEG, WARUNKI, SPRAWOZDANIE (przedmowa, rozdz. 1–7, załączniki A–C). Normę przygotował komitet ISO/TC 138 (Rury, kształtki i armatura z tworzyw sztucznych do przesyłania płynów), podkomitet SC 5; wydanie pierwsze 1995-12-01; załącznik A jest normatywny, B i C — informacyjne. Definicje (rozdz. 2): rozwarstwienie ścianki — oddzielenie warstw w konstrukcjach wielowarstwowych, zwykle widoczne jako pęcherze w warstwie powierzchniowej (rozdzielenie warstw na krawędziach cięcia nie jest uszkodzeniem); pęcherz — wewnętrzne oddzielenie warstwy ścianki w postaci bańki. Suszarka (4.1): z obiegiem powietrza i termostatem, utrzymuje temperaturę z załącznika A z dokładnością ± 2 °C i odzyskuje ją w ciągu 15 min po włożeniu próbek. Próbki (rozdz. 5): odcinek 300 mm ± 20 mm, który można przeciąć wzdłużnie na dwie równe części przy średnicy zewnętrznej do 400 mm albo na cztery powyżej 400 mm; liczba wg normy powołującej, zalecane co najmniej trzy. Przebieg (rozdz. 6): kondycjonowanie co najmniej 2 h w 23 °C ± 2 °C; próbki w suszarce bez stykania się ze sobą ani ze ściankami (ułożone poziomo — zalecane podłoże z talku, drobnego piasku albo kulek szklanych); czas liczony od powrotu temperatury; wyjęcie bez odkształcenia, studzenie na powietrzu, oględziny i pomiar największego wymiaru każdego rodzaju uszkodzenia. Warunki (załącznik A, tablica A.1): PVC-U 150 °C ± 2 °C, PE 110 °C ± 2 °C, PP homopolimery i kopolimery blokowe 150 °C ± 2 °C, PP kopolimery statystyczne 135 °C ± 2 °C; czas 30 min przy grubości ścianki e ≤ 10 mm i 60 min przy e > 10 mm. Wymagania zalecane (załącznik B, informacyjny): głębokość pęknięć albo grubość pęcherzy najwyżej 30 % pierwotnej grubości ścianki, a łączna długość rozwarstwienia najwyżej 20 % obwodu; norma powołująca może przyjąć ostrzejsze wymagania.
STATUS (stan karty PKN na 12.11.2026). Karta PN-ISO 12091:2009 (wersja polska) bez etykiety wycofania: tytuł „Rury z tworzyw termoplastycznych o ściankach strukturalnych -- Badanie w suszarce”, publikacja 20-05-2009, 9 stron, KT 140 Rur, Kształtek i Armatury z Tworzyw Sztucznych, „Wprowadza: ISO 12091:1995 [IDT]”, ICS 23.040.20. ISO 12091:1995 w katalogu iTeh — opublikowana. Uwaga na zbieżność numerów: PN-EN 12091 to inna norma (wyroby do izolacji cieplnej).
ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (baza zakresów akredytacji serwisu, odczyt 12.11.2026). Zapis „PN-ISO 12091:2009” stoi w 3 rekordach u 3 polskich laboratoriów: AB 005 i AB 237 — razem z PN-EN ISO 580:2006 w jednej pozycji, AB 1256 — samodzielnie. Poza Polską — 2 czeskie laboratoria: 1234 (ISO 12091) i 1004 (ISO 12091 obok DIN 53497, ČSN ISO 17484-1, DVGW W 534 i ČSN EN ISO 2578).
CO BADAJĄ LABORATORIA (baza zakresów, całe pozycje — 3 polskie). Rury strukturalne z tworzyw termoplastycznych o średnicy do 1200 mm — „zmiany w wyniku ogrzewania, metoda wizualna, metoda A – ogrzewanie w powietrzu, maksymalna temperatura 200 °C” (AB 1256); rury termoplastyczne o średnicach do 800 mm i kształtki wtryskowe do (400 × 400 × 490) mm (AB 237); rury, kształtki rurowe i inne wyroby z tworzyw sztucznych (AB 005). ISO 12091 nie dzieli próby na metody A i B — oznaczenie „metoda A” w pozycji AB 1256 pochodzi z ISO 580.
GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Suszarka: bez obiegu powietrza albo bez odzyskania temperatury w 15 min; czas liczony od włożenia zamiast od powrotu temperatury (6.4). Próbki: rury o gładkiej powierzchni zewnętrznej (poza zakresem), pominięte kondycjonowanie 2 h w 23 °C, stykanie się próbek ze sobą lub ściankami. Ocena: rozwarstwienie na krawędziach cięcia uznane za uszkodzenie (wyłączone w 2.1); pęknięcia i pęcherze liczone wobec obwodu albo rozwarstwienie wobec grubości — norma wyraża pęknięcia i pęcherze w % grubości ścianki (lub warstwy), a rozwarstwienie w % obwodu. Warunki z tablicy A.1 dla innego materiału (np. PP kopolimer statystyczny w 150 °C zamiast 135 °C).
CZEGO NIE PODAJEMY. Przeczytany fragment: próbka iTeh ISO 12091:1995 (wersja angielska — pełny tekst: przedmowa, rozdz. 1–7, załączniki A–C) i wersja francuska tej próbki; tablicę A.1 odczytaliśmy z obrazu strony. Różnic między ISO 12091:1995 a PN-ISO 12091:2009 nie badaliśmy (polskiego tekstu nie czytaliśmy).
Zasada metody
Odcinek rury o ściankach strukturalnych (300 mm ± 20 mm, w razie potrzeby przecięty wzdłużnie na 2 albo 4 części) po kondycjonowaniu co najmniej 2 h w 23 °C ± 2 °C ogrzewa się w suszarce z obiegiem powietrza w temperaturze z załącznika A (PVC-U i PP homopolimery/kopolimery blokowe 150 °C, PE 110 °C, PP kopolimery statystyczne 135 °C, ± 2 °C) przez 30 min (ścianka do 10 mm) albo 60 min (powyżej 10 mm), licząc od powrotu temperatury. Po wystudzeniu na powietrzu ogląda się powierzchnie; pęknięcia i pęcherze wyraża się w procentach grubości ścianki, rozwarstwienie ścianki — w procentach obwodu rury.
Zastosowania
- Rury z tworzyw termoplastycznych o ściankach strukturalnych (niegładkich) — jednorodność ścianki (ISO 12091:1995, rozdz. 1)
- Nie dla rur o gładkiej powierzchni zewnętrznej; nie obejmuje skurczu wzdłużnego (ISO 2505) (rozdz. 1, uwaga 1)
- Materiały z tablicy A.1: PVC-U, PE, PP homopolimery i kopolimery blokowe, PP kopolimery statystyczne
- W zakresach akredytacji: 3 polskie laboratoria — rury strukturalne do 1200 mm, rury do 800 mm, kształtki i inne wyroby
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (stan karty PKN na 12.11.2026) | PN-ISO 12091:2009 aktualna (wersja polska, publikacja 20-05-2009); wprowadza ISO 12091:1995; ISO 12091:1995 — opublikowana (iTeh) |
| Suszarka — warunek (4.1) | obieg powietrza, termostat ± 2 °C, odzyskanie temperatury w ≤ 15 min po włożeniu próbek |
| Próbka — warunek (5.2–5.3) | 300 mm ± 20 mm; przecięcie na 2 części (dn ≤ 400 mm) albo 4 (> 400 mm) wg normy powołującej; zalecane ≥ 3 próbki |
| Kondycjonowanie (6.1) | ≥ 2 h w 23 °C ± 2 °C |
| Temperatura — załącznik A (tablica A.1) | PVC-U 150 °C ± 2 °C; PE 110 °C ± 2 °C; PP homopolimery i kopolimery blokowe 150 °C ± 2 °C; PP kopolimery statystyczne 135 °C ± 2 °C |
| Czas — załącznik A (tablica A.1) | 30 min dla e ≤ 10 mm; 60 min dla e > 10 mm (e — grubość ścianki); liczony od powrotu temperatury |
| Wynik (3, 6.7) | pęknięcia i pęcherze — % grubości ścianki (lub warstwy); rozwarstwienie — % obwodu rury |
| Wymagania zalecane — załącznik B (informacyjny) | pęknięcia/pęcherze ≤ 30 % pierwotnej grubości ścianki; rozwarstwienie łącznie ≤ 20 % obwodu |
| Zasięg w zakresach akredytacji (baza, odczyt 12.11.2026) | 3 polskie laboratoria, 3 rekordy; 2 czeskie |
Norma
- Numer normy
- PN-ISO 12091:2009 (wersja polska; wprowadza ISO 12091:1995 [IDT])
- Tytuł (PL)
- Rury z tworzyw termoplastycznych o ściankach strukturalnych — Badanie w suszarce
- Title (EN)
- Structured-wall thermoplastics pipes — Oven test
Procedura krok po kroku
-
Próbki
Odcinki 300 mm ± 20 mm pobrane wg normy powołującej; przy dn ≤ 400 mm można przeciąć na 2 równe części, powyżej — na 4; zalecane ≥ 3 próbki (rozdz. 5).
-
Kondycjonowanie i suszarka
≥ 2 h w 23 °C ± 2 °C; suszarka nastawiona na temperaturę z tablicy A.1 dla badanego materiału (6.1–6.2).
-
Ogrzewanie
Próbki bez kontaktu ze sobą i ze ściankami (poziomo — na talku, piasku lub kulkach szklanych); 30 min (e ≤ 10 mm) albo 60 min (e > 10 mm) od powrotu temperatury (6.3–6.4).
-
Studzenie i oględziny
Wyjęcie bez odkształcenia, studzenie na powietrzu; największy wymiar każdego rodzaju uszkodzenia — pęknięcia, pęcherze, rozwarstwienie (6.5–6.7).
-
Sprawozdanie
Temperatura i czas, największe pęknięcia/pęcherze w % grubości ścianki lub warstwy, największe rozwarstwienie w % obwodu (lub sumy czterech części), inne widoczne wady (rozdz. 7).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Suszarka z obiegiem powietrza (4.1) | Termostatowana, ± 2 °C wokół temperatury z załącznika A; odzyskanie temperatury w ciągu 15 min po włożeniu próbek | — |
| Podłoże dla próbek leżących (uwaga 4) | Talk, drobny piasek albo kulki szklane — zalecane, gdy próbki układa się poziomo | — |
| Przyrządy do pomiaru uszkodzeń | Do pomiaru największego wymiaru pęknięć, pęcherzy i rozwarstwienia (6.7); rodzaju norma nie wskazuje | — |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Nie dotyczy | — | Próba fizyczna — ogrzewanie w powietrzu; norma nie wymienia odczynników |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Norma nie zawiera ostrzeżenia BHP w przeczytanym tekście; próbki wyjmuje się z gorącej suszarki (do 150 °C) tak, by ich nie odkształcić ani nie uszkodzić (6.5)
- UWAGA MERYTORYCZNA: rozdzielenie warstw na krawędziach cięcia nie jest uszkodzeniem (definicja 2.1)
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-ISO 12091:2009 (wersja polska; wprowadza ISO 12091:1995 [IDT]) — „Rury z tworzyw termoplastycznych o ściankach strukturalnych — Badanie w suszarce”. Tytuł angielski: „Structured-wall thermoplastics pipes — Oven test”.
Na czym polega ta metoda?
Odcinek rury o ściankach strukturalnych (300 mm ± 20 mm, w razie potrzeby przecięty wzdłużnie na 2 albo 4 części) po kondycjonowaniu co najmniej 2 h w 23 °C ± 2 °C ogrzewa się w suszarce z obiegiem powietrza w temperaturze z załącznika A (PVC-U i PP homopolimery/kopolimery blokowe 150 °C, PE 110 °C, PP kopolimery statystyczne 135 °C, ± 2 °C) przez 30 min (ścianka do 10 mm) albo 60 min (powyżej 10 mm), licząc od powrotu temperatury. Po wystudzeniu na powietrzu ogląda się powierzchnie; pęknięcia i pęcherze wyraża się w procentach grubości ścianki, rozwarstwienie ścianki — w procentach obwodu rury.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (stan karty PKN na 12.11.2026): PN-ISO 12091:2009 aktualna (wersja polska, publikacja 20-05-2009); wprowadza ISO 12091:1995; ISO 12091:1995 — opublikowana (iTeh); Suszarka — warunek (4.1): obieg powietrza, termostat ± 2 °C, odzyskanie temperatury w ≤ 15 min po włożeniu próbek; Próbka — warunek (5.2–5.3): 300 mm ± 20 mm; przecięcie na 2 części (dn ≤ 400 mm) albo 4 (> 400 mm) wg normy powołującej; zalecane ≥ 3 próbki; Kondycjonowanie (6.1): ≥ 2 h w 23 °C ± 2 °C.
Ile trwa wykonanie badania?
Suma czasów podanych przy poszczególnych etapach to około 1 h. Procedura obejmuje 5 kroków.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Suszarka z obiegiem powietrza (4.1), Podłoże dla próbek leżących (uwaga 4), Przyrządy do pomiaru uszkodzeń.
Gdzie stosuje się to badanie?
Rury z tworzyw termoplastycznych o ściankach strukturalnych (niegładkich) — jednorodność ścianki (ISO 12091:1995, rozdz. 1); Nie dla rur o gładkiej powierzchni zewnętrznej; nie obejmuje skurczu wzdłużnego (ISO 2505) (rozdz. 1, uwaga 1); Materiały z tablicy A.1: PVC-U, PE, PP homopolimery i kopolimery blokowe, PP kopolimery statystyczne; W zakresach akredytacji: 3 polskie laboratoria — rury strukturalne do 1200 mm, rury do 800 mm, kształtki i inne wyroby.
Jakie środki ostrożności obowiązują?
Norma nie zawiera ostrzeżenia BHP w przeczytanym tekście; próbki wyjmuje się z gorącej suszarki (do 150 °C) tak, by ich nie odkształcić ani nie uszkodzić (6.5); UWAGA MERYTORYCZNA: rozdzielenie warstw na krawędziach cięcia nie jest uszkodzeniem (definicja 2.1).
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-ISO 12091.