🔩 Rury metalowe o przekroju kołowym — próba roztłaczania końca rury trzpieniem stożkowym (kąt 30°, 45° albo 60°) do średnicy zewnętrznej Du albo przyrostu średnicy z normy wyrobu; PN-EN ISO 8493

Materiały i NDT PN-EN ISO 8493

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. ISO 8493:1998 (rozdz. 1) określa metodę oznaczania zdolności rur metalowych o przekroju kołowym do odkształceń plastycznych przy roztłaczaniu trzpieniem. Jest przeznaczona dla rur o średnicy zewnętrznej nie większej niż 150 mm (100 mm dla metali lekkich) i grubości ścianki nie większej niż 10 mm, choć zakres średnic albo grubości może dokładniej określać norma wyrobu. Oznaczenia (tablica 1): a — grubość ścianki (w normach rur stalowych także T), D — pierwotna średnica zewnętrzna, Du — największa średnica zewnętrzna po próbie, L — długość próbki przed próbą, β — kąt trzpienia stożkowego. Pole „Zakres” karty PKN PN-EN ISO 8493:2005 (wersja polska): „Podano metodę określania podatności rur metalowych o okrągłym przekroju poprzecznym do odkształcenia plastycznego podczas roztłaczania za pomocą trzpienia. Dotyczy rur o średnicy zewnętrznej nie przekraczającej 150 mm (100 mm dla metali lekkich) i grubości ścianki nie większej niż 10 mm”.

ZASADA, URZĄDZENIE, PRÓBKA (rozdz. 3–5). Koniec próbki odciętej z rury roztłacza się trzpieniem stożkowym, aż największa średnica zewnętrzna roztłoczonej rury osiągnie wartość z normy wyrobu. Urządzenie: prasa o regulowanej prędkości albo uniwersalna maszyna wytrzymałościowa i trzpień stożkowy o kącie z normy wyrobu, z polerowanego materiału o dostatecznej twardości; zalecane kąty to 30°, 45° i 60°. Długość próbki zależy od kąta: przy kącie do 30° włącznie L ≈ 2 D, przy kącie większym niż 30° L ≈ 1,5 D; próbka może być krótsza, jeżeli po roztłoczeniu pozostaje część walcowa o długości co najmniej 0,5 D. Oba końce próbki leżą w płaszczyźnie prostopadłej do osi rury, krawędź badanego końca można zaokrąglić pilnikiem albo sfazować (krawędzie niezaokrąglone są dopuszczalne, jeżeli wynik spełnia wymagania), a w rurach spawanych wewnętrzną wypływkę spoiny można usunąć.

PRZEBIEG (rozdz. 6–7). Badanie prowadzi się zwykle w temperaturze otoczenia 10–35 °C, w warunkach kontrolowanych w 23 °C ± 5 °C. Trzpień wciska się w próbkę bez uderzeń, aż do uzyskania wymaganej średnicy zewnętrznej, przy osi trzpienia zgodnej z osią rury. Największą średnicę zewnętrzną Du albo przyrost średnicy w procentach średnicy pierwotnej D podaje norma wyrobu (może też podać kąt β). Przy rurach spawanych wzdłużnie trzpień może mieć rowek na wewnętrzną wypływkę spoiny. Trzpień można smarować; nie może się obracać względem próbki. W razie sporu prędkość wciskania nie może przekraczać 50 mm/min. Wynik ocenia się według normy wyrobu; bez wymagań próbka przechodzi, gdy nie widać pęknięć bez przyrządów powiększających, a drobne pęknięcia na krawędziach nie są powodem odrzucenia. Sprawozdanie (gdy wymaga go norma wyrobu): powołanie ISO 8493, identyfikacja i wymiary próbki, Du albo przyrost średnicy w procentach, kąt trzpienia, wynik.

WYDANIA. Drugie wydanie ISO 8493:1998 (ISO/TC 164/SC 2) zastąpiło ISO 8493:1986 jako zmiana techniczna. W katalogu iTeh (odczyt 27.10.2026) ISO 8493:1998 ma status „Published” i etap „9060 – Close of review”, a EN ISO 8493:2004 — „Published” (etap „9093 – Decision to confirm”).

STATUS (stan karty PKN na 27.10.2026). Karta PN-EN ISO 8493:2005 (wersja polska) bez etykiety wycofania: publikacja 16-12-2005, 7 stron, Sektor Hutnictwa, KT 123 Badań Własności Metali, „Wprowadza: EN ISO 8493:2004 [IDT], ISO 8493:1998 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN ISO 8493:2005 - wersja angielska”, ICS 77.040.10. Wyszukiwarka PKN, hasło „ISO 8493” (27.10.2026): wersja angielska PN-EN ISO 8493:2005 jest wycofana i zastąpiona przez wersję polską.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji odświeżona z serwera produkcyjnego 27.10.2026 i aktualne dokumenty PCA pobrane tego dnia). Numer 8493 stoi w 6 rekordach u 5 polskich laboratoriów: AB 001 (dwie pozycje razem z czterema innymi normami prób rur: PN-EN ISO 8491, 8492, 8495 i 8496), AB 024, AB 128, AB 193, AB 490. We wszystkich 5 aktualnych dokumentach PCA norma jest w tych samych 6 wierszach; żadna pozycja nie jest zawieszona. Zapisy: „PN-EN ISO 8493:2005” (AB 001, AB 024, AB 193, AB 490) i „PN-EN ISO 8493” (AB 128). Zakładka „Laboratoria” („PN-EN ISO 8493”) pokazuje 13 laboratoriów: tych 5 polskich i 8 czeskich (zapytanie zakładki na labcoda.pl, 27.10.2026). Te same laboratoria mają w zakresach próbę spłaszczania według PN-EN ISO 8492 (osobny wpis tej bazy).

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia bazy i dokumenty PCA). Rury z metali i stopów (AB 001, zakresy obciążeń 0,02 N–400 kN i 0,02 N–600 kN), rury o średnicy poniżej 100 mm wśród wyrobów metalowych (AB 024), rury metalowe o pełnym przekroju kołowym (AB 128, metoda roztłaczania), rury o przekroju kołowym (AB 490), rury — z zakresem przepisanym z normy: średnica zewnętrzna do 150 mm (100 mm dla metali lekkich), ścianka do 10 mm (AB 193, „roztłaczanie trzpieniem”).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — kąt trzpienia i długość próbki są powiązane: przy kącie do 30° L ≈ 2 D, przy większym L ≈ 1,5 D, a próbka krótsza jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy po roztłoczeniu zostaje część walcowa o długości co najmniej 0,5 D (pkt 5.1). Drugie — trzpień nie może się obracać względem próbki, a jego oś musi się pokrywać z osią rury. Trzecie — kryterium: Du (średnica bezwzględna) albo przyrost w procentach D — sprawozdanie podaje to, czego wymaga norma wyrobu, razem z kątem trzpienia. Czwarte — rury spawane: wypływkę wewnętrzną spoiny można usunąć (pkt 5.3) albo, przy rurach spawanych wzdłużnie, użyć trzpienia z rowkiem (pkt 6.2) — sprawozdanie powinno mówić, co zrobiono. Piąte — zakres normy: rury ponad 150 mm (ponad 100 mm z metali lekkich) i o ściance ponad 10 mm leżą poza zakresem, o ile norma wyrobu nie stanowi inaczej. Szóste — w razie sporu prędkość wciskania najwyżej 50 mm/min.

CZEGO NIE PODAJEMY. Przeczytaliśmy pełny tekst ISO 8493:1998 (3 strony). Wartości Du, przyrostu średnicy i kąta trzpienia dla konkretnych rur podają normy wyrobów.

Zasada metody

W koniec odcinka rury o długości L ≈ 2 D (kąt trzpienia do 30°) albo L ≈ 1,5 D (kąt większy) wciska się bez uderzeń, współosiowo i bez obrotu, polerowany trzpień stożkowy o kącie z normy wyrobu (zalecane 30°, 45°, 60°), aż największa średnica zewnętrzna roztłoczonej części osiągnie Du albo przyrost w procentach D z normy wyrobu. Ocena: brak pęknięć widocznych gołym okiem, o ile norma wyrobu nie stanowi inaczej (ISO 8493:1998, rozdz. 3–6).

Zastosowania

• Rury metalowe o przekroju kołowym, średnica zewnętrzna ≤ 150 mm (≤ 100 mm dla metali lekkich), ścianka ≤ 10 mm (ISO 8493:1998, rozdz. 1)
• Badanie zdolności do odkształceń plastycznych przy roztłaczaniu, także rur spawanych wzdłużnie (trzpień z rowkiem na wypływkę)
• W zakresach akredytacji: 5 polskich laboratoriów — rury z metali i stopów, rury o przekroju kołowym

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 8493:2005 (wersja polska; wprowadza EN ISO 8493:2004 i ISO 8493:1998 [IDT])

Tytuł (PL)

Metale — Rury — Próba roztłaczania

Title (EN)

Metallic materials — Tube — Drift-expanding test

Procedura krok po kroku

1. Próbka

   Odcinek o długości L ≈ 2 D (kąt ≤ 30°) albo ≈ 1,5 D (kąt > 30°), końce prostopadłe do osi; krawędź można zaokrąglić lub sfazować; wypływkę wewnętrzną spoiny można usunąć (rozdz. 5).

2. Warunki

   Temperatura 10–35 °C albo 23 °C ± 5 °C; trzpień o kącie z normy wyrobu, ewentualnie smarowany (pkt 6.1, 6.3).

3. Roztłaczanie

   Wciskanie trzpienia bez uderzeń, współosiowo i bez obrotu względem próbki, do Du albo przyrostu średnicy z normy wyrobu; w razie sporu ≤ 50 mm/min (pkt 6.2–6.4).

4. Ocena

   Według normy wyrobu; bez wymagań — brak pęknięć widocznych gołym okiem, drobne pęknięcia krawędzi nie dyskwalifikują (pkt 6.5).

5. Sprawozdanie

   ISO 8493, identyfikacja i wymiary próbki, Du albo przyrost w %, kąt trzpienia, wynik (rozdz. 7). PN-EN ISO 8493:2005 — aktualna (stan karty PKN na 27.10.2026).

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• UWAGA MERYTORYCZNA: trzpień nie może się obracać względem próbki, a jego oś musi się pokrywać z osią rury (pkt 6.2–6.3)
• UWAGA MERYTORYCZNA: po roztłoczeniu musi zostać część walcowa próbki o długości co najmniej 0,5 D (pkt 5.1)

Najczęstsze pytania