🌿 Rtęć w glebie — wyciąg wodą królewską według ISO 11466, redukcja chlorkiem cyny(II), pomiar absorbancji par rtęci przy 253,7 nm (CV-AAS) albo fluorescencji (CV-AFS), kalibracja od 0 do 16 µg/l, metoda dodatku wzorca dla każdego rodzaju gleby, PN-ISO 16772

Środowisko PN-ISO 16772

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN, w całości: „Podano sposób oznaczania rtęci z zastosowaniem absorpcyjnej spektrometrii atomowej techniką zimnych par lub fluorescencyjnej spektrometrii atomowej techniką zimnych par, w ekstrakcie uzyskanym z gleby z zastosowaniem wody królewskiej, otrzymanym zgodnie z PN-ISO 11464 oraz PN-ISO 11466. Granica oznaczalności metody wynosi co najmniej 0,1 mg/kg” (na karcie bez kropki na końcu). Mamy fragment próbny ISO 16772:2004 (wydanie pierwsze) od okładki do punktu 7.5 i początku rozdziału 8 (strona 5).

WEDŁUG WYDANIA 2004 (przedmowa, rozdz. 1–7.5). Normę przygotował ISO/TC 190 „Soil quality”, podkomitet SC 3 „Chemical methods and soil characteristics”. OSTRZEŻENIE normy: rtęć jest wysoce toksyczna — przy pracy z rtęcią i jej roztworami trzeba stosować środki bezpieczeństwa i znać przepisy krajowe i międzynarodowe. Zasada (rozdz. 3): rtęć redukuje się roztworem chlorku cyny(II) do postaci pierwiastkowej i uwalnia z roztworu w układzie zamkniętym; pary przechodzą przez kuwetę w wiązce światła spektrometru AAS i mierzy się absorbancję przy 253,7 nm — sygnał jest funkcją stężenia; alternatywnie pary wprowadza się do kuwety spektrometru fluorescencji atomowej i mierzy natężenie fluorescencji; UWAGA — chlorek cyny(II) wybrano, bo borowodorek sodu redukuje wiele pierwiastków obecnych w wyciągach glebowych, co może powodować problemy matrycowe. Odczynniki (rozdz. 4): klasa analityczna, woda stopnia 2 według ISO 3696, o stężeniu rtęci pomijalnym wobec najniższego wzorca; kwas solny 37 % i azotowy 65 % z jednej partii (przy różnych partiach — ślepa próba dla każdej), kwas azotowy (1+4), rozcieńczona woda królewska (1+9: 21 ml HCl i 7 ml HNO3 na 1000 ml), chlorek cyny(II) 100 g/l w kwasie solnym, przygotowywany w dniu użycia (ślepą próbę można obniżyć przedmuchując azotem przez 30 min); roztwór podstawowy rtęci 1000 mg/l — najlepiej certyfikowany handlowy (sprawdzany regularnie) albo z rtęci metalicznej 100 mg ± 0,4 mg w 17 ml kwasu azotowego (trwały co najmniej sześć miesięcy); wzorce 20 mg/l i 0,2 mg/l (ten przygotowywany w dniu użycia; niskie stężenia przechowuje się w butelkach kwarcowych, PFA albo FEP, bo pary rtęci dyfundują przez polietylen o małej gęstości); gaz nośny — argon albo azot 99,99 % (do AFS zdecydowanie argon — wyższa czułość). Aparatura (rozdz. 5): szkło i butelki PFA/FEP moczone co najmniej 6 h w 5 % kwasie azotowym (kwas wymieniany co tydzień), szkło miarowe klasy B; spektrometr AAS z lampą z katodą wnękową albo bezelektrodową i automatyczną korekcją tła; spektrometr AFS z lampą rtęciową, filtrem 254 nm i fotopowielaczem (zob. EN 13506); generator zimnych par — układ okresowy albo przepływowo-wstrzykowy (FIAS); kuweta kwarcowa o drodze 10 cm lub dłuższej ogrzewana do 50–100 °C (AAS), osuszacz permeacyjny (AFS). Kontrola jakości (rozdz. 6): certyfikowane materiały odniesienia do ustalenia wartości materiałów wewnętrznych, karty kontrolne, odrzucanie wyników poza uzgodnionymi granicami. Postępowanie (rozdz. 7): 10 ml wyciągu według ISO 11466 rozcieńcza się wodą do 100 ml; ślepą próbę prowadzi się równolegle z ekstrakcją, na oczyszczonym piasku kwarcowym zamiast gleby; przed każdą serią co najmniej pięć roztworów wzorcowych i ślepy — np. 0, 2, 4, 6, 10 i 16 µg/l (w układzie ręcznym 10 ml to 0–160 ng rtęci), przygotowanych w dniu użycia (niestabilne rozcieńczone wzorce można stabilizować np. 1 ml roztworu K2Cr2O7 5 g/l); każdy wzorzec mierzy się co najmniej dwa razy; próbki powyżej zakresu kalibracji rozcieńcza się rozcieńczoną wodą królewską; dla każdego rodzaju gleby stężenie w wyciągu trzeba co najmniej raz oznaczyć metodą dodatku wzorca — jeśli wyniki metody dodatków i krzywej kalibracyjnej są równe, można stosować krzywą.

STATUS (stan karty na 30.09.2026). Karta PN-ISO 16772:2009 (wersja polska) nie ma nagłówka „Wycofana” — norma jest AKTUALNA: publikacja 04-06-2009, 12 stron, grupa cenowa F, Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 191 Chemii Gleby, ICS 13.080.10, „Wprowadza: ISO 16772:2004 [IDT]”. Wyszukiwarka PKN pod hasłem „PN-ISO 16772” (30.09.2026): ta norma i PN-EN 16772:2016-07 z innej dziedziny (pobieranie próbek bezkręgowców w strefie hyporeicznej rzek).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 30.09.2026). 10 rekordów u 10 laboratoriów — tyle samo komórek w aktualnych dokumentach PCA. Wszystkie zapisują „PN-ISO 16772:2009”; AB 199 — „z wyłączeniem pkt. 7.1, 7.2” i obok PN-EN 16173:2012, AB 1436 — „z wyłączeniem p. 7.1”, AB 300 — obok PN-ISO 11466:2002. Zakładka „Laboratoria” szuka zapisów ZACZYNAJĄCYCH SIĘ od „PN-ISO 16772” i pokaże wszystkie 10 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 30.09.2026: 10. Aktualne zakresy na stronach PCA (odczyt 30.09.2026, wydania od 05.02.2026 do 22.09.2026): wszystkie pozycje stoją w obowiązujących wydaniach i żadna nie jest zawieszona.

WIELKOŚĆ, PRZEDMIOT I ZAKRES. Zawartość rtęci (AB 1302 — stężenie i zawartość; AB 213 bez nazwy wielkości), technika: absorpcyjna spektrometria atomowa z generowaniem zimnych par (CVAAS) — wszystkie 10; techniki fluorescencyjnej (CV-AFS) nie ma w zakresach nikt. Przedmiot: gleba — 6 laboratoriów, gleba i grunty — AB 550, AB 719, AB 1302, u AB 199 także osady ściekowe i odpady o kodzie 19 08 05. Zakresy w mg/kg: od 0,0012 do 300 (AB 550), od 0,030 do 100 (AB 300), od 0,05 do 10 (AB 894), od 0,05 do 20 (AB 1183), od 0,05 do 25,0 (AB 213), od 0,050 do 2,5 (AB 1436), od 0,050 do 2,50 (AB 1539), od 0,10 do 33 (AB 199), od 0,100 do 60,0 (AB 719), od 0,20 do 100 (AB 1302).

OBOK TEJ NORMY. W kopii 64 laboratoria mają pozycje rtęci w glebie albo gruntach, w tym 9 z tych 10 (AB 213 opisuje pozycję bez nazwy wielkości); 55 z nich — wyłącznie bez tej normy, najczęściej według procedur własnych. Z norm: PN-EN ISO 12846 (AB 213, AB 300, AB 418, AB 550, AB 1436), PN-EN 16175-1 (AB 213, AB 680), EPA 7473 (AB 085, AB 550; u AB 550 — absorpcyjna spektrometria atomowa z techniką amalgamacji). Ekstrakcja wodą królewską według PN-ISO 11466 oraz rtęć w wodzie według PN-EN ISO 12846 (CV-AAS) i PN-EN ISO 17852 (CV-AFS) mają osobne wpisy w Bazie Wiedzy.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — wyciąg: norma dotyczy rtęci w wyciągu wodą królewską według ISO 11466 — AB 199 ma w tej samej pozycji PN-EN 16173 i wyłącza pkt 7.1 i 7.2, a AB 1436 wyłącza pkt 7.1 — wynik z innego roztwarzania albo innego przygotowania roztworu to inna droga do wyniku, co sprawozdanie musi podać. Drugie — matryca: dla każdego rodzaju gleby trzeba co najmniej raz porównać krzywą kalibracyjną z metodą dodatku wzorca — bez tego nie wiadomo, czy matryca nie tłumi sygnału. Trzecie — reduktor: chlorek cyny(II), nie borowodorek sodu — borowodorek redukuje wiele pierwiastków z wyciągu i daje problemy matrycowe. Czwarte — ślepa próba: prowadzi się ją razem z ekstrakcją, na piasku kwarcowym; kwasy z różnych partii wymagają osobnej ślepej próby. Piąte — straty i zanieczyszczenia: rozcieńczone wzorce są nietrwałe (przygotowanie w dniu użycia), pary rtęci dyfundują przez polietylen o małej gęstości, a woda w kuwecie AAS się skrapla, jeśli kuweta nie jest ogrzewana. Szóste — dolna granica: norma podaje granicę oznaczania „co najmniej 0,1 mg/kg”; siedem laboratoriów ma w zakresie dolną granicę niższą (od 0,0012 do 0,05 mg/kg) — to wynik ich walidacji, nie normy.

CZEGO NIE PODAJEMY. Fragment kończy się na początku rozdziału 8: nie podajemy wzoru obliczenia wyniku w całości (znamy tylko fragment objaśnień, m.in. współczynnik rozcieńczenia f = 10 roztworu badanego z 7.1), wyrażania wyników, danych precyzji ani wymagań dla sprawozdania.

Zasada metody

Rtęć w wyciągu z gleby wodą królewską redukuje się roztworem chlorku cyny(II) do postaci pierwiastkowej i uwalnia w układzie zamkniętym; pary rtęci przepływają przez kuwetę spektrometru absorpcji atomowej, gdzie mierzy się absorbancję przy 253,7 nm, albo trafiają do kuwety spektrometru fluorescencji atomowej, gdzie mierzy się natężenie fluorescencji. Sygnał jest funkcją stężenia rtęci; kalibracja co najmniej pięcioma wzorcami i ślepym, a dla każdego rodzaju gleby — sprawdzenie metodą dodatku wzorca.

Zastosowania

• Gleby i grunty — zawartość rtęci w zakresach 10 laboratoriów (u AB 199 także osady ściekowe i odpady 19 08 05), zawsze techniką CVAAS
• Wyciągi wodą królewską przygotowane według ISO 11466 — według zakresu normy

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-ISO 16772:2009 (wersja polska; ISO 16772:2004 IDT)

Tytuł (PL)

Jakość gleby — Oznaczanie zawartości rtęci metodą spektrometrii atomowej techniką zimnych par lub metodą fluorescencyjnej spektrometrii atomowej techniką zimnych par w ekstraktach uzyskanych z gleby z zastosowaniem wody królewskiej

Title (EN)

Soil quality — Determination of mercury in aqua regia soil extracts with cold-vapour atomic spectrometry or cold-vapour atomic fluorescence spectrometry

Procedura krok po kroku

1. Roztwór badany i ślepy

   10 ml wyciągu według ISO 11466 rozcieńczyć wodą do 100 ml; ślepa próba — ekstrakcja piasku kwarcowego. PN-ISO 16772:2009 aktualna (stan karty na 30.09.2026).

2. Kalibracja

   Co najmniej pięć wzorców i ślepy (np. 0–16 µg/l) z roztworu 0,2 mg/l, w dniu użycia; każdy mierzyć co najmniej dwa razy.

3. Pomiar

   Redukcja chlorkiem cyny(II) w generatorze zimnych par, pomiar absorbancji przy 253,7 nm (albo fluorescencji); próbki poza zakresem rozcieńczyć wodą królewską (1+9).

4. Kontrola matrycy

   Dla każdego rodzaju gleby co najmniej raz metoda dodatku wzorca; przy zgodności wyników — krzywa kalibracyjna.

5. Wynik

   Zawartość rtęci w mg/kg z uwzględnieniem rozcieńczenia; pełnego wzoru i precyzji NIE PODAJEMY.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Rtęć jest wysoce toksyczna — środki bezpieczeństwa przy pracy z rtęcią i jej roztworami, związki rtęci nie mogą trafiać do środowiska (ostrzeżenie normy)
• UWAGA MERYTORYCZNA: wynik dotyczy wyciągu wodą królewską według ISO 11466 — inne roztwarzanie i wyłączenia punktów trzeba podać w sprawozdaniu; dla każdego rodzaju gleby wymagane sprawdzenie metodą dodatku wzorca

Najczęstsze pytania