🌿 Roztwarzanie osadów ściekowych, uzdatnionych bioodpadów i gleby wodą królewską (1 objętość HNO3 i 3 objętości HCl) przed oznaczaniem ponad 60 pierwiastków — metoda A: wrzenie pod chłodnicą zwrotną przez 2 h, z naczyniem pochłaniającym lotne związki; metoda B: roztwarzanie mikrofalowe w zamkniętym naczyniu w (175 ± 5) °C przez (10 ± 1) min; potem sączenie i uzupełnienie w kolbie; wynik to frakcja rozpuszczalna w wodzie królewskiej, nie zawartość całkowita; PN-EN 16174 wycofana 30.03.2022

Środowisko PN-EN 16174

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST EN 16174:2013 (tekst EN 16174:2012, angielski): od strony tytułowej przez spis treści, przedmowę, wprowadzenie i rozdziały 1–6 do punktu 7.1.4 (urządzenie grzejne metody A) włącznie. Poza próbką zostają dalsza część rozdziału 7 (aparatura metody B), rozdział 8 (próba ślepa i wykonanie obu metod), rozdział 9 (sprawozdanie) i załącznik A (dane o powtarzalności i odtwarzalności). Pole „Zakres” karty PKN PN-EN 16174:2012 mówi o „trzech metodach” i wymienia 18 pierwiastków (As, Ba, Cd, Cr, Co, Cu, Fe, Pb, Hg, Mo, Ni, Se, Sr, Tl, V, Zn, P, S), a tekst EN 16174:2012, który czytamy, w rozdziale 1 — o dwóch metodach i ponad 60 pierwiastkach (niżej); skąd ta różnica, w przeczytanych źródłach nie ma.

WEDŁUG TEKSTU EN 16174:2012 (wprowadzenie, rozdziały 1–6, początek rozdziału 7). Normę przygotował CEN/TC 400 „Normy horyzontalne dla osadów, bioodpadów i gleby” (sekretariat DIN) na mandacie Komisji Europejskiej M/330; CEN zatwierdził ją 24.05.2012. Wprowadzenie: roztwarzanie wieloskładnikowe przed analizą; woda królewska nie musi rozłożyć próbki całkowicie, a ekstrakt nie musi odpowiadać zawartościom całkowitym — dla większości zastosowań środowiskowych wynik jest jednak przydatny. Walidacja (tabela 1): osady — komunalne, przemysłowe, z przemysłu elektronicznego, odpady z farb drukarskich, osady ściekowe; bioodpady — kompost i kompostowany osad (tylko metoda A); gleby — rolnicza i z dodatkiem osadu. Ostrzeżenia: odczynniki silnie żrące i częściowo bardzo toksyczne, wysoka temperatura i ciśnienie; wymagany laboratoryjny sprzęt mikrofalowy z izolowanymi, odpornymi na korozję zabezpieczeniami — kuchenek domowych nie wolno używać; praca pod wyciągiem lub w zamkniętym urządzeniu z wymuszoną wentylacją; przy próbkach bogatych w materię organiczną możliwe wybuchowe produkty pośrednie; naczyń pod ciśnieniem nie otwierać przed ostygnięciem. Zakres (1): dwie metody roztwarzania osadów ściekowych, uzdatnionych bioodpadów i gleby wodą królewską, dla Al, Sb, As, Ba, Be, Bi, B, Cd, Ca, Ce, Cs, Cr, Co, Cu, Dy, Er, Eu, Gd, Ga, Ge, Au, Hf, Ho, In, Ir, Fe, La, Pb, Li, Lu, Mg, Mn, Hg, Mo, Nd, Ni, Pd, P, Pt, K, Pr, Rb, Re, Rh, Ru, Sm, Sc, Se, Si, Ag, Na, Sr, S, Te, Tb, Tl, Th, Tm, Sn, Ti, W, U, V, Yb, Y, Zn i Zr — oraz, gdy ma to zastosowanie, innych pierwiastków; roztwarzanie nie musi być całkowite, a stężenia wyekstrahowane nie muszą odpowiadać zawartości całkowitej. Powołania (2): EN 15936 (ogólny węgiel organiczny), EN 16179 (przygotowanie próbek), EN ISO 3696. Definicja (3.1): woda królewska — roztwór z jednej objętości stężonego kwasu azotowego i trzech objętości stężonego kwasu solnego. Zasada (4): metoda A — wrzenie pod chłodnicą zwrotną przez 2 h, sączenie i uzupełnienie w kolbie; metoda B — roztwarzanie mikrofalowe w (175 ± 5) °C przez (10 ± 1) min w zamkniętym naczyniu, sączenie i uzupełnienie w kolbie. Źródła błędów (5): próbki nie wolno ogrzewać przed roztwarzaniem, a lotne produkty reakcji nie mogą uciec; wysokie stężenia kwasu i substancji rozpuszczonych mogą przeszkadzać w oznaczaniu; szkło zawierające np. B, Na, K, Al może zanieczyścić próbkę; cała porcja musi mieć kontakt z kwasami; część pierwiastków może się stracić przez wytrącenie trudno rozpuszczalnych chlorków, fluorków i siarczanów. Odczynniki (6): czystość analityczna, by nie podnosić prób ślepych; próba ślepa przez całą procedurę z tymi samymi ilościami kwasów; woda co najmniej klasy 2 według EN ISO 3696; kwas solny 12 mol/l (ρ = 1,18 kg/l); kwas azotowy 15 mol/l (ρ = 1,4 kg/l) i 0,5 mol/l (35 ml stężonego do 1 l); środek przeciwpieniący, np. n-dodekan lub oktanol. Aparatura metody A (7.1): naczynie do roztwarzania odporne na temperaturę i ciśnienie, np. kolba szklana 250 ml (można kwarcową), z obojętną ścianką wewnętrzną; chłodnica zwrotna; naczynie pochłaniające lotne związki, nakładane na chłodnicę (rysunek 1); urządzenie grzejne, np. czasza grzejna z termostatem lub blok aluminiowy.

STATUS (stan kart na 03.10.2026). Karta PN-EN 16174:2012 (wersja angielska, publikacja 22-10-2012, 12 stron, grupa cenowa F) ma nagłówek „Wycofana”: data wycofania 30-03-2022; Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 216 Odpadów, ICS 13.030.01 i 13.080.10, „Wprowadza: EN 16174:2012 [IDT]”; pola „Zastąpiona przez” karta nie ma, a wyszukiwarka PKN (hasło „PN-EN 16174”, 03.10.2026) innych wydań nie pokazuje. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) słoweński odpowiednik SIST EN 16174:2013 jest wycofany 14.12.2021 z adnotacją „Replaced By SIST EN ISO 54321:2021” (Gleba, uzdatnione bioodpady, osady ściekowe i odpady — Roztwarzanie frakcji pierwiastków rozpuszczalnych w wodzie królewskiej), a sama EN 16174:2012 ma status „Withdrawn” (etap 99.60, wycofanie od 15.09.2021, zakończone 30.09.2026). W katalogu PKN jest aktualna PN-EN ISO 54321:2021-07 (wersja angielska, KT 191 Chemii Gleby) — jej pole „Zakres” mówi o dwóch metodach roztwarzania gleby, uzdatnionych bioodpadów, osadów ściekowych i odpadów wodą królewską; karta 54321 nie ma pola „Zastępuje”, więc PKN formalnie nie łączy obu norm. Co zmieniła EN ISO 54321 w warunkach roztwarzania dla wyniku, nie podajemy — porównania tekstów nie robiliśmy; normę opisuje osobny wpis o PN-EN ISO 54321. Roztwarzanie kwasem azotowym opisuje osobny wpis o PN-EN 16173.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 16174 stoi w 20 rekordach u 8 laboratoriów: AB 005, AB 085, AB 213, AB 322, AB 700, AB 869, AB 965, AB 1539. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 21.10.2025 do 11.09.2026) numer stoi w 20 wierszach tych samych 8 laboratoriów (AB 213 i AB 700 po 5, AB 869 — 4, AB 1539 — 2, pozostałe po 1) — wszystkie wydane po wycofaniu normy w PKN. Zapis „PN-EN 16174:2012”, u AB 965 i AB 869 z dopiskiem „Metoda B”; u AB 213 raz „PN-EN 16174 :2012” (ze spacją). Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 16174”) pokazuje te same 8 laboratoriów — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Norma zawsze stoi przy normie pomiaru. Gleba: AB 005 — pierwiastki techniką ICP-OES z PN-EN ISO 11885 (np. As (1,0–2000), Ba (2,0–6000) mg/kg); AB 085 — cyna (2,0–400) mg/kg techniką ICP-MS z PN-EN 16171; AB 965 — m.in. ołów, kadm, nikiel i cynk z PN-ISO 11047 (metoda A), z roztwarzaniem metodą B; AB 1539 — metale z PN-EN ISO 22036. Gleba, osady ściekowe i odpady o kodzie 19 08 05: AB 869 — pierwiastki z PN-EN ISO 11885 i rtęć z PN-EN ISO 12846, zawsze metodą B. Osady ściekowe: AB 322 — fosfor ogólny (0,3–6,0) % spektrofotometrycznie z PN-EN ISO 6878; AB 1539 — metale (osady i odpady o kodach 19 08 05, 19 09 03, 19 08 02). Kompost, biomasa, stabilizat, osady ściekowe i środki wspomagające uprawę roślin: AB 213 — pierwiastki z PN-EN ISO 22036 (zapis „PN-EN 22036:2024-07”) i rtęć z PN-EN 16175-1 (CVAAS, (0,05–25,0) mg/kg). AB 700 — w pięciu pozycjach (osady, gleba, nawozy, odpady według grup DAB-11) pierwiastki ICP-OES lub ICP-MS — zawsze z PN-EN 16173 i PN-EN 16174 jednocześnie. Nawozy, środki wspomagające uprawę roślin, biomasa, stabilizat i odpady inne niż osady leżą poza zakresem normy (osady ściekowe, uzdatnione bioodpady, gleba).

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy wydaniu: norma jest wycofana w PKN od 30.03.2022, a w CEN zastąpiona przez EN ISO 54321 — w każdej z 20 pozycji dokument PCA wydano po wycofaniu; ze sprawozdania musi wynikać, według której normy roztwarzano. Przy metodzie: metody A (wrzenie 2 h) i B (mikrofale, 175 °C, 10 min) to różne warunki, a zapis bez „Metoda A/B” nie mówi, którą zastosowano — u 6 z 8 laboratoriów zakres jej nie wskazuje. Przy porównywaniu: wynik po wodzie królewskiej i po kwasie azotowym (PN-EN 16173) to dwie różne frakcje — u AB 700 obie normy stoją w jednej pozycji. Przy rozkładzie: wynik nie jest zawartością całkowitą (1). Przy stratach: ogrzanie próbki przed roztwarzaniem i ucieczka lotnych produktów zaniżają wynik, a trudno rozpuszczalne chlorki, fluorki i siarczany mogą wytrącić część pierwiastków (5); dlatego metoda A ma naczynie pochłaniające (7.1.3).

CZEGO NIE PODAJEMY. Dalszej części rozdziału 7, rozdziału 8 i załącznika A nie czytaliśmy, więc nie podajemy masy porcji, objętości wody królewskiej, programu ogrzewania metody B, aparatury mikrofalowej, objętości końcowej ani danych o precyzji. Nie porównujemy też EN 16174 z EN ISO 54321 — tekstu następczyni do tego wpisu nie czytaliśmy.

Zasada metody

Porcję osadu, bioodpadu lub gleby zalewa się wodą królewską (1 objętość stężonego HNO3 i 3 objętości stężonego HCl) i roztwarza jedną z dwóch metod: A — wrzenie pod chłodnicą zwrotną przez 2 godziny, z naczyniem pochłaniającym lotne związki na chłodnicy; B — ogrzewanie mikrofalowe w zamkniętym naczyniu w (175 ± 5) °C przez (10 ± 1) min. Roztwór sączy się, uzupełnia w kolbie i mierzy właściwą techniką (ICP-OES, ICP-MS, CVAAS, spektrofotometria); wynik to frakcja pierwiastków rozpuszczalna w wodzie królewskiej.

Zastosowania

• Osady ściekowe, uzdatnione bioodpady i gleba — roztwarzanie przed oznaczaniem ponad 60 pierwiastków (1)
• Frakcja rozpuszczalna w wodzie królewskiej — nie zawartość całkowita (wprowadzenie, 1)
• Gleba, osady ściekowe, kompost, nawozy, środki wspomagające uprawę roślin i odpady — zawsze z normą pomiaru w zakresach akredytacji 8 laboratoriów w PCA, mimo wycofania normy w PKN

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 16174:2012

Tytuł (PL)

Osady ściekowe, uzdatnione bioodpady oraz gleba — Roztwarzanie frakcji pierwiastków rozpuszczalnych w wodzie królewskiej

Title (EN)

Sludge, treated biowaste and soil — Digestion of aqua regia soluble fractions of elements

Procedura krok po kroku

1. Próbka

   Przygotowanie według EN 16179; próbki nie ogrzewać przed roztwarzaniem (5). PN-EN 16174:2012 wycofana 30-03-2022 (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Woda królewska

   Porcja zalana wodą królewską (HNO3:HCl = 1:3), cała porcja w kontakcie z kwasami; równolegle próba ślepa. Masy i objętości nie podajemy.

3. Metoda A

   Wrzenie pod chłodnicą zwrotną przez 2 h, z naczyniem pochłaniającym lotne związki.

4. Metoda B

   Mikrofale w zamkniętym naczyniu: (175 ± 5) °C przez (10 ± 1) min; naczynia otwierać po ostygnięciu.

5. Roztwór

   Sączenie i uzupełnienie w kolbie; pomiar właściwą techniką; w sprawozdaniu metoda A lub B.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Odczynniki silnie żrące i częściowo bardzo toksyczne, wysoka temperatura i ciśnienie; praca pod wyciągiem lub w zamkniętym urządzeniu z wymuszoną wentylacją (ostrzeżenie)
• Kuchenki domowe są niedozwolone — korozja od par kwasu może unieruchomić zabezpieczenia i nie wyłączyć magnetronu przy otwartych drzwiczkach (ostrzeżenie)
• Przy próbkach bogatych w materię organiczną możliwe wybuchowe produkty pośrednie; naczyń pod ciśnieniem nie otwierać przed ostygnięciem (ostrzeżenie)

Najczęstsze pytania