🌿 Roztwarzanie gleby, uzdatnionych bioodpadów, osadów i odpadów przed oznaczaniem pierwiastków — 0,2–0,5 g wysuszonej i rozdrobnionej (poniżej 250 µm) próbki roztwarza się 6 ml HCl, 2 ml HNO3 i 4 ml HBF4 w bloku grzejnym 2 h w (105 ± 5) °C (metoda A) albo w zamkniętym naczyniu mikrofalowym do (175 ± 5) °C przez 10 min (B1), ewentualnie mieszaniną HCl, HNO3 i HF z programem mocy (B2); rozkład uważa się za praktycznie całkowity; 30 pierwiastków od Al do Zn, PN-EN 13656

Środowisko PN-EN 13656

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST EN 13656:2020 (tekst angielski EN 13656:2020): od spisu treści przez przedmowę europejską, wprowadzenie z tabelą 1 i ostrzeżeniami oraz rozdziały 1–7 do punktu 8.4.1 (metoda B1, z ostrzeżeniem o zbyt szybkim wzroście temperatury) na stronie 10. Poza próbką zostaje dalsza część metody B1, metoda B2 (8.4.2), sprawozdanie (9), załącznik A (normatywny, kalibracja nastawy mocy), załączniki B i C (dane powtarzalności i odtwarzalności) oraz bibliografia.

WEDŁUG TEKSTU EN 13656:2020. Normę przygotował CEN/TC 444 „Charakterystyka środowiskowa matryc stałych”, którego sekretariat prowadzi NEN; krajowe wdrożenia miały nastąpić najpóźniej w maju 2021 r.; dokument zastąpił EN 13656:2002, wprowadzając HBF4 (ze względów bezpieczeństwa preferowany zamiast HF), procedurę w bloku grzejnym i mikrofalową z kontrolą temperatury oraz usuwając mineralizację mikrofalową w naczyniach półotwartych. Według wprowadzenia metody dają wielopierwiastkowe roztworzenie gleby, uzdatnionych bioodpadów, osadów i odpadów; pierwiastki ekstrahowane tą procedurą często można określić jako „całkowite”, choć zależy to od próbki, ale nie można ich uznać za dostępne do wymywania, bo procedura jest zbyt agresywna, by odzwierciedlać procesy naturalne. Tabela 1 — walidacja: z HCl:HNO3:HBF4 i z HCl:HNO3:HF — popiół ze spalarni odpadów komunalnych (BCR176/BCR176R), szlam z odpadów farb drukarskich (matryca organiczna), szlam z przemysłu elektronicznego (matryca „metaliczna”); tylko z HBF4 — osad (sediment); tylko z HF — popiół lotny z węgla, żużel stalowniczy, żużel miedziowy, popiół lotny i popiół denny ze spalarni odpadów komunalnych, osad ściekowy (BCR 146R). Ostrzeżenia: większość odczynników jest skrajnie żrąca i bardzo toksyczna, a do tego wysoka temperatura i ciśnienie; konieczne są laboratoryjne kuchenki mikrofalowe z izolowanymi, odpornymi na korozję zabezpieczeniami — domowych nie powinno się używać, bo pary kwasów mogą uszkodzić zabezpieczenia i magnetron nie wyłączy się przy otwartych drzwiach; wszystkie czynności powinno się wykonywać pod wyciągiem lub w zamkniętym urządzeniu z wymuszoną wentylacją; przy silnych utleniaczach możliwe są wybuchowe produkty pośrednie, zwłaszcza w próbkach bogatych w materię organiczną; naczyń pod ciśnieniem nie otwiera się przed ostygnięciem; badania wykonuje przeszkolony personel znający zagrożenia HBF4 i HF. Zakres (1): trzy metody roztwarzania gleby, uzdatnionych bioodpadów, osadów i odpadów mieszaniną HCl, HNO3 i HBF4 albo HCl, HNO3 i HF; roztwarzanie tymi kwasami uważa się praktycznie za całkowity rozkład próbki; pierwiastki: Al, Sb, As, Ba, Be, Cd, Ca, Cr, Co, Cu, Fe, Pb, Mg, Mn, Hg, Mo, Ni, P, K, Se, Ag, Na, Sr, S, Te, Tl, Sn, Ti, V i Zn; inne pierwiastki — po zweryfikowaniu przydatności przez użytkownika. Powołania (2): EN 15002, EN 15934, EN 16179. Terminy (3): roztwarzanie, pozostałość po suszeniu (105 °C), udział suchej masy, próbka laboratoryjna, próbka, porcja badana, próbka do badań. Zasada (4): metoda A — blok grzejny, HCl, HNO3 i HBF4, (105 ± 5) °C przez 2 h; metoda B1 — mikrofale z kontrolą temperatury do (175 ± 5) °C w naczyniu zamkniętym, HCl, HNO3 i HBF4; metoda B2 — mikrofale z kontrolą mocy w naczyniu zamkniętym, HCl, HNO3 i HF; potem sączenie lub wirowanie; według uwagi można też stosować mikrofale z kontrolą temperatury dla HF, po weryfikacji; ze względów bezpieczeństwa zdecydowanie zaleca się HBF4 zamiast znacznie groźniejszego HF. Zakłócenia (5): pojemnik na próbkę może być źródłem błędów (np. rtęć elementarna bardzo szybko przenika przez ścianki polietylenu, a szkło wnosi Na, K, Al); mielenie grozi zanieczyszczeniem, a podwyższona temperatura — stratami lotnych pierwiastków (szczególna ostrożność przy Hg, As, Pb); sączenie nie może wnosić zanieczyszczeń; cała porcja musi zetknąć się z kwasami; część pierwiastków może się wytrącić jako trudno rozpuszczalne chlorki, fluorki lub siarczany; w mikrofalach uwzględnia się górną masę porcji według producenta, materiały reaktywne, lotne, węglanowe lub węglowe mogą wywołać odpowietrzenie naczynia ze stratą analitów, a naczynie otwiera się dopiero po ostygnięciu. Odczynniki (6): kwasy czystości analitycznej albo ze sprawdzoną zawartością oznaczanych pierwiastków; ślepa próba przez całą procedurę; woda dejonizowana; HBF4 ok. 6 mol/l (38–48 %); HF ok. 23 mol/l (40–45 %); kwas borowy stały i roztwór ok. 4 %; HCl ok. 12 mol/l (35–37 %); HNO3 ok. 15 mol/l (65–70 %). Aparatura (7): szkło i tworzywa odpowiednio oczyszczone; metoda A — probówki 50 ml z polipropylenu z zakrętką z polietylenu (sprawdzone pod kątem uwalniania pierwiastków), blok grzejny (105 ± 5) °C; metoda B — naczynia ciśnieniowe zwykle 100 ml, wytrzymujące co najmniej 3000 kPa, z modyfikowanego PTFE z zaworem bezpieczeństwa; system mikrofalowy z kontrolą temperatury (dokładność regulacji ± 5 °C, korekta mocy w ciągu 2 s, czujniki ± 2 °C, okresowe sprawdzanie — przy odchyłce > 2 °C ponowna kalibracja) albo z kontrolą mocy (± 10 W, typowo 600–1200 W, kalibracja według załącznika A), odporny na korozję, wentylowany, z kontrolą temperatury lub ciśnienia; urządzenia domowe się nie nadają; filtry 0,45 µm; kolby 50 lub 100 ml; waga 1 mg. Postępowanie (8): wstępna obróbka gleby, osadów i bioodpadów według EN 16179, odpadów według EN 15002; sucha masa według EN 15934; obróbka powinna obejmować suszenie i rozdrobnienie poniżej 250 µm (próbki ciekłe — homogenizacja mieszadłem lub ultradźwiękami); porcja reprezentatywna i zgodna z instrukcją producenta — większą dzieli się, roztwarza osobno i łączy roztwory; ślepa próba równolegle, z granicami akceptacji ustalonymi przez laboratorium. Metoda A (8.3): 0,2–0,5 g z dokładnością 0,001 g; węgla organicznego najwyżej 0,15 g na 8 ml HCl/HNO3, a na każde dodatkowe 0,1 g — 1 ml HNO3 więcej; zwilżenie kilkoma kroplami wody; (6,0 ± 0,1) ml HCl, (2,0 ± 0,1) ml HNO3, (4,0 ± 0,1) ml HBF4; odstawienie do ustania musowania; luźno zakręcona probówka w bloku, powolne ogrzanie do (105 ± 5) °C i 120 min; po ostygnięciu uzupełnienie wodą; zawiesinę można odwirować lub odsączyć, ale obecność cząstek oznacza niepełne roztworzenie i zaznacza się to w sprawozdaniu. Metoda B1 (8.4.1): te same naważki i objętości kwasów w naczyniu mikrofalowym; przy gwałtownej reakcji odczekuje się przed zamknięciem; wszystkie pozycje karuzeli zajmuje się naczyniami (puste pozycje — z samą mieszaniną kwasów), by pochłanianie energii było jednakowe; metoda jest zdefiniowana operacyjnie; ogrzewanie ok. 10–15 °C/min do (175 ± 5) °C i (10 ± 1) min w tej temperaturze, chłodzenie; ostrzeżenie — zbyt szybki wzrost temperatury może wywołać gwałtowną reakcję egzotermiczną, wzrost ciśnienia i zadziałanie zaworu z utratą analitów.

STATUS (stan na 03.10.2026). W wyszukiwarce PKN (hasło „PN-EN 13656”, 03.10.2026) jest PN-EN 13656:2021-05 (wersja angielska, „Wprowadza: EN 13656:2020 [IDT]”) bez adnotacji o wycofaniu oraz wycofane PN-EN 13656:2006 (wersja polska, zastąpiona przez PN-EN 13656:2021-05; dotyczyła wspomaganego mikrofalowo roztwarzania odpadów mieszaniną HF, HNO3 i HCl) i PN-EN 13656:2003 (wersja angielska). W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) EN 13656:2020 ma status „Published”, etap 90.60 (zamknięcie ankiety przeglądu okresowego).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 13656 stoi w 6 rekordach u 3 laboratoriów: AB 550, AB 688 (4), AB 713. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 30.03.2026 do 22.09.2026) numer stoi w 6 wierszach — 4 u AB 688 i po jednym u pozostałych; w każdym z trzech dokumentów liczba znaczników stron równa się liczbie stron PDF, bez powtórzeń; przeszukanie wszystkich 1291 dokumentów PCA pobranych z BIP 03.10.2026 nie dało laboratoriów spoza kopii bazy (17 laboratoriów z wykazu nie ma na BIP odnośnika do dokumentu zakresu). We wszystkich pozycjach PN-EN 13656 stoi razem z innymi dokumentami: z PN-EN 13657:2006 i PN-EN ISO 11885:2009 (AB 688; w jednej pozycji także z PN-EN 196-2:2013-11 pkt 4.5.2), z PN-EN ISO 17294-2:2024-04 (AB 713) oraz bez roku z PN-EN ISO 11885, PN-ISO 11466 i PN-EN 13657 (AB 550); postać „PN-EN 13656:2021-05” (AB 688, AB 713) albo „PN-EN 13656” (AB 550). Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona (słowo „zawieszony” w dokumencie AB 550 dotyczy pyłu zawieszonego). Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-EN 13656”) pokazuje wszystkie 3 laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). AB 688 (ICP-OES): węgiel kamienny — pierwiastki i tlenki w popiele (m.in. Si/SiO2, Al/Al2O3, Fe/Fe2O3, Ca/CaO, Mg/MgO, Na/Na2O, K/K2O, P, Ti, As, B, Ba, Cd, Co, Cr, Cu, Mo, Mn, Ni, Pb, Sn, Sr, V); odpady o kodach 17 01 01, 17 01 02, 17 01 03, 17 01 07, 17 05 04, 20 02 01 — tlenki i pierwiastki główne; odpady o kodach z grupy 10 01 i 19 09 oraz popioły, żużle, mieszanki popiołowo-żużlowe, popioły z produktami odsiarczania i piaski ze złóż fluidalnych — tlenki, pierwiastki główne i śladowe; kruszywa — tlenki i pierwiastki główne. AB 713 (ICP-MS): węgiel kamienny — V, Cr, Ni (0,500–250) mg/kg, Cu, Zn, Mn, Co, As, Sb, Cd (0,025–2,50) mg/kg, Hg i Tl (0,025–1,00) mg/kg, Pb. AB 550 (ICP-OES): gleba, grunty — zawartość pierwiastków, pozycja w elastycznym zakresie akredytacji.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy interpretacji: wynik to zawartość praktycznie całkowita, nie frakcja dostępna do wymywania (wprowadzenie, 1). Przy pierwiastkach: lista obejmuje 30 pierwiastków, inne tylko po weryfikacji (1) — krzemu i boru (AB 688) na niej nie ma. Przy matrycy: zakres to gleba, bioodpady, osady i odpady, walidacja według tabeli 1 — węgiel kamienny i kruszywa (AB 688, AB 713) nie są na liście, w tabeli jest popiół lotny z węgla. Przy próbce: suszenie i rozdrobnienie poniżej 250 µm, ostrożność przy lotnych Hg, As, Pb (5.1, 8.1). Przy materii organicznej: najwyżej 0,15 g węgla organicznego na 8 ml HCl/HNO3, więcej — dodatkowy HNO3 (8.3). Przy zawiesinie: cząstki po roztworzeniu oznaczają niepełny rozkład i trzeba to podać w sprawozdaniu (8.3). Przy mikrofalach: pełna karuzela, kontrolowana szybkość ogrzewania, otwieranie po ostygnięciu (5.2, 8.4.1). Przy kwasach: HBF4 zamiast HF ze względów bezpieczeństwa (4).

CZEGO NIE PODAJEMY. Metody B2, kalibracji mocy (załącznik A) ani danych precyzji (załączniki B i C) nie czytaliśmy. Nie podajemy techniki oznaczania pierwiastków po roztworzeniu — norma jej nie określa.

Zasada metody

Wysuszoną i rozdrobnioną (< 250 µm) porcję 0,2–0,5 g roztwarza się mieszaniną 6 ml HCl, 2 ml HNO3 i 4 ml HBF4 — w bloku grzejnym 2 h w (105 ± 5) °C (A) albo w zamkniętym naczyniu mikrofalowym z ogrzewaniem 10–15 °C/min do (175 ± 5) °C i 10 min w tej temperaturze (B1) — lub mieszaniną HCl, HNO3 i HF w mikrofalówce sterowanej mocą (B2). Roztwór uzupełnia się wodą, w razie potrzeby wiruje lub sączy i przekazuje do oznaczania pierwiastków dowolną właściwą techniką; rozkład uważa się za praktycznie całkowity.

Zastosowania

• Gleba, uzdatnione bioodpady, osady i odpady — roztwarzanie do oznaczania 30 pierwiastków (Al, Sb, As, Ba, Be, Cd, Ca, Cr, Co, Cu, Fe, Pb, Mg, Mn, Hg, Mo, Ni, P, K, Se, Ag, Na, Sr, S, Te, Tl, Sn, Ti, V, Zn) (1)
• Matryce walidowane: popioły i żużle ze spalarni, szlamy przemysłowe, osad, popiół lotny z węgla, żużle hutnicze, osad ściekowy (tabela 1)
• Węgiel kamienny, popioły, żużle, odpady budowlane, kruszywa i gleba — pozycje w zakresach akredytacji 3 laboratoriów w PCA (zawsze razem z normą techniki oznaczania)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 13656:2021-05

Tytuł (PL)

Gleba, uzdatnione bioodpady, osady ściekowe oraz odpady — Roztwarzanie mieszaniną kwasów chlorowodorowego (HCl), azotowego(V) (HNO3) oraz tetrafluoroborowego (HBF4) lub hydrofluorowego (HF) do dalszego oznaczania pierwiastków

Title (EN)

Soil, treated biowaste, sludge and waste — Digestion with a hydrochloric (HCl), nitric (HNO3) and tetrafluoroboric (HBF4) or hydrofluoric (HF) acid mixture for subsequent determination of elements

Procedura krok po kroku

1. Przygotowanie próbki

   EN 16179 (gleba, osady, bioodpady) albo EN 15002 (odpady); suszenie, < 250 µm; sucha masa według EN 15934 (8.1). PN-EN 13656:2021-05 bez adnotacji o wycofaniu (03.10.2026).

2. Naważka i kwasy

   0,2–0,5 g, zwilżenie wodą, 6 ml HCl, 2 ml HNO3, 4 ml HBF4; odczekanie do ustania musowania (8.3, 8.4.1).

3. Roztwarzanie

   A: blok 105 °C, 120 min; B1: mikrofale 10–15 °C/min do 175 °C, 10 min, pełna karuzela (8.3, 8.4.1).

4. Roztwór do pomiaru

   Chłodzenie, uzupełnienie wodą, ewentualnie wirowanie lub sączenie; cząstki = niepełny rozkład, wpis do sprawozdania (8.3).

5. Ślepa próba

   Równolegle, te same kwasy bez próbki; granice akceptacji ustala laboratorium (8.2).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Większość odczynników jest skrajnie żrąca i bardzo toksyczna; do tego wysoka temperatura i ciśnienie (wprowadzenie, ostrzeżenie)
• Tylko laboratoryjne systemy mikrofalowe — domowe mikrofalówki mogą nie wyłączać magnetronu przy otwartych drzwiach (wprowadzenie)
• Praca pod wyciągiem; możliwe wybuchowe produkty pośrednie przy próbkach organicznych; naczynia otwierać po ostygnięciu (wprowadzenie, 5.2)
• HBF4 zamiast znacznie groźniejszego HF; personel przeszkolony w zagrożeniach obu kwasów (4, wprowadzenie)

Najczęstsze pytania