💊 Test rozpuszczalności leku
Test uwalniania substancji czynnej z tabletek i kapsułek w warunkach in vitro za pomocą aparatów USP (koszyczek, łopatka, przepływowa komora). Kluczowe badanie biorównoważności.
Przegląd
Test rozpuszczalności (dissolution test) jest jednym z najważniejszych badań farmaceutycznych określających szybkość i stopień uwalniania substancji czynnej z doustnych stałych postaci leku (tabletki, kapsułki, granulaty) w warunkach in vitro. Rozdział 2.9.3 Farmakopei Europejskiej (Ph. Eur.) definiuje aparaty, warunki badania i kryteria akceptacji.
Badanie ma kluczowe znaczenie w kontroli jakości leków — profil rozpuszczalności koreluje z biodostępnością leku in vivo. W procesie rejestracji leków test rozpuszczalności jest wymagany do wykazania biorównoważności leków generycznych z oryginałem. W rutynowej kontroli jakości jest wykonywany dla każdej serii produkcyjnej.
Farmakopea definiuje 4 główne aparaty: Aparat 1 (koszyczek obrotowy), Aparat 2 (łopatka), Aparat 3 (cylinder oscylacyjny) i Aparat 4 (komora przepływowa). Najczęściej stosowane są aparaty 1 i 2. Medium rozpuszczające (zwykle 500–1000 mL buforu o określonym pH) utrzymywane jest w temperaturze 37,0 ± 0,5°C, symulując warunki przewodu pokarmowego.
Wyniki Ph. Eur. 2.9.3, USP <711> i JP 6.10 są wzajemnie uznawane w regionach ICH, co ułatwia globalną rejestrację leków. Test jest zharmonizowany międzynarodowo przez ICH Q4B Annex 7.
Zasada metody
Tabletka lub kapsułka jest umieszczana w naczyniu z medium rozpuszczającym o kontrolowanej temperaturze (37°C) i poruszana z zadaną prędkością (koszyczek lub łopatka). W określonych odstępach czasu pobiera się próbki medium, filtruje i oznacza stężenie substancji czynnej metodą spektrofotometryczną (UV-Vis) lub chromatograficzną (HPLC). Wynik wyrażany jest jako procent uwolnionej dawki leku w funkcji czasu. Dla testu jednorazowego wymagane jest min. 6 naczyń (jednostek dawkowania).
Zastosowania
- Kontrola jakości tabletek i kapsułek w każdej serii produkcyjnej
- Badania biorównoważności leków generycznych (porównanie z referencyjnym)
- Rozwój formulacji — optymalizacja składu i procesu wytwarzania
- Badania stabilności — zmiany profilu rozpuszczalności w czasie
- Porównanie profili rozpuszczalności (f1/f2 similarity factor)
- Test rozpuszczalności tabletek o modyfikowanym uwalnianiu (extended-release)
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Temperatura medium | 37,0 ± 0,5°C |
| Objętość medium | 500–1000 mL (najczęściej 900 mL) |
| Prędkość mieszania | 50–100 obr/min (łopatka), 100 obr/min (koszyczek) |
| Liczba naczyń | 6 (S1), 12 (S2), 24 (S3) — etapy akceptacji |
| Kryterium akceptacji (S1) | Każda z 6 jednostek ≥ Q + 5% w zadanym czasie |
| Media rozpuszczające | pH 1,2 (HCl), pH 4,5 (octan), pH 6,8 (fosforan), woda |
Norma
- Numer normy
- Ph. Eur. 2.9.3 (Farmakopea Europejska, 11. wydanie)
- Tytuł (PL)
- Test rozpuszczalności stałych postaci leku
- Title (EN)
- Dissolution test for solid dosage forms
Procedura krok po kroku
1. Przygotowanie medium
Przygotuj medium rozpuszczające wg monografii leku (pH 1,2 / 4,5 / 6,8 lub inne). Odgazuj pod próżnią lub ultradźwiękami.
2. Napełnienie naczyń
Napełnij 6 naczyń odmierzoną objętością medium (zwykle 900 mL). Umieść w aparacie i podgrzej do 37,0°C.
3. Sprawdzenie temperatury
Zweryfikuj termometrem wzorcowanym temperaturę medium w każdym naczyniu. Tolerancja ±0,5°C.
4. Wprowadzenie próbek
Umieść po jednej tabletce/kapsułce w każdym naczyniu. Dla aparatu 1 — w koszyczku. Dla aparatu 2 — bezpośrednio do naczynia (sinker jeśli forma pływa).
5. Start mieszania
Uruchom obroty z zadaną prędkością (np. 50 obr/min łopatka). Jednocześnie uruchom stoper.
6. Pobieranie próbek
W określonych czasach (np. 5, 10, 15, 30, 45, 60 min) pobierz próbki medium (5–10 mL) z każdego naczynia. Filtruj przez 0,45 µm.
7. Uzupełnienie medium
Uzupełnij pobraną objętość świeżym medium o 37°C (lub zastosuj korektę objętości w obliczeniach).
8. Oznaczenie stężenia
Zmierz absorbancję próbek (UV-Vis) lub wykonaj analizę HPLC. Oblicz stężenie z krzywej kalibracyjnej.
9. Obliczenie % uwalniania
Oblicz procent uwolnionej dawki: % = (C × V × 100) / (dawka deklarowana). Uwzględnij korekty na pobraną objętość.
10. Ocena wyników
Porównaj wyniki z kryterium akceptacji (S1: każda ≥ Q+5%). Jeśli nie spełnia — przejdź do S2 (6+6) lub S3 (6+6+12).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Aparat do badania rozpuszczalności | Agilent 708-DS, SOTAX AT Xtend, ERWEKA DT 820, Distek Evolution 6300 | 80 000–250 000 PLN |
| Łaźnia wodna / termostat | Zintegrowany z aparatem, stabilność ±0,5°C | W zestawie |
| Spektrofotometr UV-Vis | Agilent Cary 60, Shimadzu UV-1900i, Thermo Evolution 201 | 25 000–80 000 PLN |
| HPLC (alternatywnie) | Agilent 1260 Infinity II, Waters Alliance e2695, Shimadzu Nexera | 150 000–350 000 PLN |
| Filtry strzykawkowe | PVDF/PTFE 0,45 µm, 25 mm, Millipore, Whatman | 200–500 PLN / 100 szt. |
| Naczynia rozpuszczalności | Naczynia szklane 1000 mL z pokrywkami, wg specyfikacji USP | 300–800 PLN / szt. |
Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne
| Odczynnik | CAS | Szczegóły |
|---|---|---|
| Kwas solny 0,1 mol/L (pH 1,2) | 7647-01-0 | Medium symulujące sok żołądkowy, bez enzymów |
| Bufor octanowy pH 4,5 | 64-19-7 | Kwas octowy + octan sodu, wg Ph. Eur. |
| Bufor fosforanowy pH 6,8 | 7558-80-7 | Symulacja warunków jelita cienkiego, KH₂PO₄ + NaOH |
| Polisorbat 80 (Tween 80) | 9005-65-6 | Surfaktant dodawany do medium dla substancji trudno rozpuszczalnych (0,1–2%) |
| Substancja referencyjna | — | Standard substancji czynnej o znanej czystości do sporządzenia krzywej kalibracyjnej |
| Woda oczyszczona | — | Wg Ph. Eur. (przewodność ≤ 4,3 µS/cm w 20°C), jako medium lub rozpuszczalnik |
Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)
- Kwas solny 0,1 mol/L — substancja żrąca, stosować rękawice i okulary ochronne
- Temperatura 37°C — ryzyko oparzenia przy rozlaniu medium
- Naczynia szklane — ostrożność przy manipulacji (masa napełnionego naczynia ~1 kg)
- Praca z substancjami czynnymi — stosować odpowiednią ochronę (fartuch, rękawice)
- Odgazowywanie pod próżnią — nie przekraczać parametrów naczynia próżniowego