⛽ Ręczne pobieranie próbek ropy naftowej i paliw ciekłych ze zbiorników, cystern, beczek i rurociągów — próbki punktowe z poziomów, próbki przelotowe i z całej wysokości; PN-EN ISO 3170

Petrochemia PN-EN ISO 3170

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres ISO 3170:2004 (rozdz. 1): ręczne metody pobierania próbek cieczy i półciekłych węglowodorów, osadów i pozostałości ze zbiorników stałych, cystern kolejowych i drogowych, statków i barek, beczek i kanistrów oraz z cieczy pompowanych rurociągiem. Dotyczy produktów naftowych, ropy i produktów pośrednich przechowywanych w zbiornikach pod ciśnieniem atmosferycznym albo zbliżonym albo przesyłanych rurociągiem i przetłaczanych jako ciecze w temperaturze od zbliżonej do otoczenia do 200 °C. Nie dotyczy produktów specjalnych z własnymi normami: olejów elektroizolacyjnych (IEC 60475), gazów skroplonych LPG (ISO 4257), skroplonego gazu ziemnego (ISO 8943) i gazu ziemnego (ISO 10715). Według wprowadzenia próbki ręczne z cieczy niejednorodnej (duże różnice składu, osady i woda) nie muszą być reprezentatywne, ale pozwalają ocenić stopień niejednorodności; procedury mają ograniczać straty lekkich frakcji przy pobieraniu i przelewaniu. Jeżeli warunki pobierania do oznaczenia jakości, wody i innych zanieczyszczeń są sprzeczne, pobiera się osobne próbki. Pole „Zakres” karty PKN PN-EN ISO 3170:2025-12, w całości: „W niniejszym dokumencie określono procedury stosowane przy ręcznym pobieraniu próbek ciekłych lub półciekłych węglowodorów, pozostałości i osadów ze zbiorników stacjonarnych, cystern kolejowych, pojazdów drogowych, statków i barek, bębnów i pojemników oraz cieczy pompowanych rurociągami. Stosuje się go do pobierania próbek ciekłych przetworów w tym ropy naftowej i półproduktów, syntetycznych węglowodorów i biopaliw, przechowywanych w zbiornikach pod ciśnieniem atmosferycznym lub zbliżonym do atmosferycznego, lub przesyłanych rurociągami i pozostających w stanie ciekłym przy podniesionym ciśnieniu i temperaturze. Procedur pobierania próbek określonych w normie nie stosuje się do pobierania próbek specjalnych przetworów naftowych, które są przedmiotem innych Norm Międzynarodowych, takich jak oleje elektroizolacyjne (zawarte w IEC 60474), skroplone gazy węglowodorowe (zawarte w ISO 4257), skroplone gazy ziemne (zawarte w ISO 8943) i gazy ziemne w postaci gazowej (zawarte w ISO 10715). Niniejszy dokument odnosi się do metod pobierania próbek i sprzętu do pobierania próbek będącego w użyciu w momencie pisania. Nie wyklucza to stosowania nowego sprzętu, pod warunkiem, że taki sprzęt umożliwia pobieranie próbek zgodnie z wymaganiami i procedurami niniejszego dokumentu.” Karta wydania 2025 rozszerza zakres o syntetyczne węglowodory i biopaliwa i nie powtarza granicy 200 °C z wydania 2004; przy olejach elektroizolacyjnych podaje IEC 60474, a tekst ISO 3170:2004 — IEC 60475 (brzmienia zakresu samego ISO 3170:2025 nie czytaliśmy).

WYDANIE 2025 — CO SIĘ ZMIENIŁO (ISO 3170:2025 = EN ISO 3170:2025, przedmowa i wprowadzenie). Czwarte wydanie (czerwiec 2025) zastąpiło wydanie z 2004 r. jako zrewidowane technicznie: tytuł zmieniono z „Petroleum liquids” na „Hydrocarbon liquids”, aby objąć ciecze inne niż naftowe; równorzędnie z tradycyjnymi otwartymi przyrządami opisano przyrządy do pobierania w systemie zamkniętym i ograniczonym; rozszerzono rozdział 3 i bibliografię; dodano rozdział 4 „Bezpieczeństwo”. EN ISO 3170:2025 zastępuje EN ISO 3170:2004; krajowe normy sprzeczne miały zostać wycofane najpóźniej w grudniu 2025 r. Spis treści 2025: 4 bezpieczeństwo, 5 pobieranie, 6 przyrządy (próbniki punktowe, strefowe, przelotowe, z całej wysokości, denne, do osadów; urządzenia otwarte, ograniczone i zamknięte), 7 pojemniki, 8 procedury (zbiorniki lądowe i statki, rurociąg, cysterny kolejowe i drogowe, beczki i pojemniki IBC, opakowania, dystrybutory), 9 wymagania dla produktów (ropa, benzyny i lotne ciecze, paliwa lotnicze, destylaty, oleje opałowe ciężkie i paliwa żeglugowe, asfalt, próbki do badań mikrobiologicznych), 10 postępowanie z próbką (przelewanie, oznakowanie, transport, ujednorodnianie i sprawdzanie jego skuteczności, próbki złożone, archiwalne).

ZASADY POBIERANIA (ISO 3170:2004, rozdz. 3–5 — tekst czytany). Dwie podstawowe metody ręczne: ze zbiornika (statyczna) i z rurociągu (dynamiczna); jeżeli stosuje się obie, próbek z obu nie wolno mieszać. Pobieranie ze zbiornika zaczyna się, gdy zawartość jest w spoczynku; zwykle pobiera się próbki górną, środkową i dolną albo górną, środkową i z poziomu ssania. Próbka górna (upper) to próbka punktowa z 1/6 głębokości cieczy pod powierzchnią, środkowa — z 1/2, dolna — z 5/6; próbka „top” — 150 mm pod powierzchnią. Jeżeli badania pokażą, że zawartość jest jednorodna, próbki łączy się proporcjonalnie do objętości, którą każda reprezentuje; przy niejednorodności pobiera się próbki z więcej niż trzech poziomów i albo przygotowuje próbkę złożoną, albo — gdy mieszanie naruszyłoby próbkę — bada każdą osobno i skład oblicza. Próbka przelotowa (running) i z całej wysokości (all-level) dają jedną próbkę, więc nie pozwalają ocenić jednorodności. Reprezentatywną próbkę z partii pompowanej rurociągiem pobiera się automatycznie według ISO 3171; ręczne próbki z rurociągu są próbkami punktowymi i mogą nie być reprezentatywne. Przy przestrzeni gazowej pod ciśnieniem albo zbiorniku z odzyskiem par stosuje się pobieranie zamknięte albo ograniczone przez zawór śluzowy (vapour-lock valve). Przyrządy mają być szczelne, wytrzymałe i czyste przed użyciem; do opuszczania próbnika nie wolno używać linek z włókien syntetycznych (iskry elektrostatyczne), a łańcuchów się nie zaleca (brak pewnej ciągłości uziemienia).

STATUS (stan kart PKN na 10.10.2026). Karta PN-EN ISO 3170:2025-12 (wersja angielska) bez etykiety wycofania: tytuł „Ciecze węglowodorowe -- Ręczne pobieranie próbek”, publikacja 11-12-2025, 84 strony, Sektor Chemii, KT 222/PK 1 Paliw Płynnych, „Zastępuje: PN-EN ISO 3170:2006 - wersja polska”, „Wprowadza: EN ISO 3170:2025 [IDT], ISO 3170:2025 [IDT]”, ICS 75.080. Karta PN-EN ISO 3170:2006 (wersja polska, „Ciekłe przetwory naftowe -- Ręczne pobieranie próbek”, wprowadzała EN ISO 3170:2004 i ISO 3170:2004): WYCOFANA 11-12-2025 i zastąpiona przez PN-EN ISO 3170:2025-12. Polskiej wersji wydania 2025 nie ma — aktualna norma jest dostępna tylko po angielsku.

NUMERACJA PUNKTÓW W ZAKRESACH — DWA WYDANIA NARAZ. W wydaniu 2004 procedury są w rozdziale 7 (7.3 pobieranie ze zbiornika, 7.4 z rurociągu) i 8 (ropa i ciecze niejednorodne), a w wydaniu 2025 rozdział 7 to pojemniki na próbki (7.3 — zamknięcia), procedury przeszły do rozdziału 8 (8.3 zbiorniki, 8.4 rurociąg, 8.5–8.9 cysterny, beczki, opakowania, dystrybutory). Wyłączenia w zakresach akredytacji są pisane według obu numeracji: AB 098 („PN-EN ISO 3170 z wył. p. 7.3.1.1.4, 7.3.1.1.6, 7.3.1.1.7, 7.3.1.4, 7.3.1.5, 7.3.2, 7.4, 7.5…”, bez roku) i AB 1668 („PN-EN ISO 3170:2006 z wyłączeniem pkt 7.3.1.1.4…”) — według wydania 2004; AB 1278 („PN-EN ISO 3170 z wyłączeniem pkt. 8.3.1.3…”, bez roku) i AB 484 („PN-EN ISO 3170:2025-12 z wyłączeniem 8.3.1.3–8.3.1.6, 8.3.1.8, 8.3.2, 8.7…”) — według wydania 2025.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji z 10.10.2026 i aktualne dokumenty PCA odczytane 10.10.2026). Numer 3170 stoi w 27 rekordach u 8 laboratoriów: AB 387 (12 rekordów, „PN-EN ISO 3170”), AB 484 (8, „PN-EN ISO 3170:2025-12” z wyłączeniami), AB 391 (2, „PN-EN ISO 3170:2006”), AB 009 („PN-EN ISO 3170”), AB 098, AB 1278, AB 1668 i AB 474 (po 1). W aktualnych dokumentach PCA norma jest u siedmiu laboratoriów, bez pozycji zawieszonych; strona PCA laboratorium AB 474 (akredytacja ważna do 16-12-2027) nie miała 10.10.2026 dołączonego dokumentu zakresu, więc jego pozycji nie sprawdziliśmy. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN ISO 3170”) pokazuje 8 laboratoriów — wszystkie te same.

CO BADAJĄ LABORATORIA (kopia i dokumenty PCA). U wszystkich ośmiu to czynność, nie pomiar: „Pobieranie próbek ze zbiorników do badań chemicznych i fizycznych” (wariant „pobieranie punktowe” i jeden „ze zbiorników i rurociągów”). Przedmiot: paliwa ciekłe (benzyna bezołowiowa, olej napędowy, olej opałowy lekki i ciężki, paliwo żeglugowe, nafta, paliwo do turbinowych silników lotniczych, biopaliwa ciekłe — estry metylowe kwasów tłuszczowych, bioetanol, biowęglowodory) i ropa naftowa, a u AB 474 i AB 484 także materiały smarne (oleje bazowe, silnikowe i przemysłowe), u AB 474 — destylaty naftowe.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Pierwsze — numer punktu bez roku wydania: wyłączenie „7.3.1.1.4” przy powołaniu bez roku czytane według wydania 2025 trafia w rozdział o zamknięciach pojemników, a nie w pobieranie ze zbiornika; numery punktów mają sens tylko z rokiem wydania. Drugie — łączenie próbek: próbkę złożoną z próbek z trzech poziomów przygotowuje się dopiero po wykazaniu jednorodności; próbka przelotowa albo z całej wysokości daje średnią i ukrywa uwarstwienie (ISO 3170:2004, 4.2). Trzecie — ręczna próbka z rurociągu jest punktowa i nie zastępuje próbki automatycznej według ISO 3171 przy rozliczaniu partii. Czwarte — produkty spoza zakresu: LPG pobiera się według ISO 4257, nie według tej normy. Piąte — wycofane wydanie: trzy laboratoria (AB 391, AB 474, AB 1668) powołują PN-EN ISO 3170:2006, wycofaną 11-12-2025; wydanie 2025 ma inny układ rozdziałów i szerszy zakres.

CZEGO NIE PODAJEMY. Przeczytaliśmy z wydania 2004 rozdziały 1–5.2.2.1 (zakres, definicje, zasady, ogólne wymagania wobec przyrządów) ze spisem treści, a z wydania 2025 — przedmowę, wprowadzenie i spis treści. Nie podajemy opisów poszczególnych próbników, objętości i materiałów pojemników, szczegółowych procedur dla zbiorników, statków, cystern, beczek i opakowań, planów pobierania z opakowań (AQL), wymagań dla poszczególnych produktów ani procedur ujednorodniania i sprawdzania jego skuteczności.

Zasada metody

Próbkę pobiera się ręcznie tak, aby była możliwie reprezentatywna dla cieczy, z uwzględnieniem właściwości cieczy, zbiornika albo rurociągu i planowanych badań. Ze zbiornika — gdy zawartość jest w spoczynku — pobiera się próbki punktowe z trzech poziomów (1/6, 1/2 i 5/6 głębokości cieczy albo poziom ssania) i łączy je proporcjonalnie do objętości tylko przy wykazanej jednorodności; próbka przelotowa i z całej wysokości dają średnią jakość, bez oceny jednorodności. Z rurociągu reprezentatywną próbkę daje próbnik automatyczny według ISO 3171, ręczna jest punktowa (ISO 3170:2004, rozdz. 3 i 4).

Zastosowania

• Ropa naftowa, paliwa ciekłe i produkty pośrednie w zbiornikach pod ciśnieniem atmosferycznym albo zbliżonym oraz w rurociągach, w temperaturze do 200 °C (ISO 3170:2004)
• Zbiorniki stałe, cysterny kolejowe i drogowe, statki i barki, beczki i kanistry; od wydania 2025 także pojemniki IBC, opakowania i dystrybutory (spis treści ISO 3170:2025)
• W zakresach akredytacji: 8 laboratoriów, pobieranie próbek paliw ciekłych i ropy, a u dwóch także olejów smarowych, do badań chemicznych i fizycznych

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 3170:2025-12 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 3170:2025 [IDT] oraz ISO 3170:2025 [IDT])

Tytuł (PL)

Ciecze węglowodorowe — Ręczne pobieranie próbek

Title (EN)

Hydrocarbon liquids — Manual sampling (ISO 3170:2025; 2004 edition: Petroleum liquids — Manual sampling)

Procedura krok po kroku

1. Przygotowanie i bezpieczeństwo

   Sprawdzić czystość i szczelność przyrządów; przy przestrzeni gazowej pod ciśnieniem albo odzysku par — pobieranie zamknięte albo ograniczone przez zawór śluzowy. Do opuszczania próbnika nie używać linek z włókien syntetycznych.

2. Pobieranie ze zbiornika

   Gdy ciecz jest w spoczynku: próbki punktowe z 1/6, 1/2 i 5/6 głębokości cieczy albo z poziomu ssania; ewentualnie próbka przelotowa albo z całej wysokości (bez oceny jednorodności).

3. Ocena jednorodności i łączenie

   Łączyć próbki proporcjonalnie do objętości tylko przy wykazanej jednorodności; przy niejednorodności więcej poziomów, próbka złożona albo badanie osobno i obliczenie.

4. Rurociąg

   Reprezentatywna próbka partii — automatycznie według ISO 3171; ręczna próbka z rurociągu jest punktowa. Próbek ze zbiornika i z rurociągu nie mieszać.

5. Postępowanie z próbką i opis

   Ograniczać straty lekkich frakcji przy przelewaniu; oznakować, przewieźć, ujednorodnić przed badaniem (rozdz. 10 wydania 2025 — szczegółów NIE PODAJEMY). Przy wyłączeniach punktów podawać rok wydania normy. Aktualna PN-EN ISO 3170:2025-12; PN-EN ISO 3170:2006 wycofana 11-12-2025 (stan kart PKN na 10.10.2026).

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Ciecze palne i pary — zagrożenie pożarem i wybuchem; elektryczność statyczna: bez linek z włókien syntetycznych, zapewnić ciągłość uziemienia (ISO 3170:2004, 5.2.1)
• Pobieranie z dachu zbiornika i włazów pomiarowych — praca na wysokości i ryzyko wdychania par; wydanie 2025 ma osobny rozdział 4 o bezpieczeństwie (przestrzenie zamknięte, punkty poboru, instalacje elektryczne) — jego treści NIE PODAJEMY
• Przepisy krajowe o pobieraniu mają pierwszeństwo przed normą w razie sprzeczności (wprowadzenie ISO 3170:2004)

Najczęstsze pytania