📏 Ręczne narzędzia dynamometryczne — kalibracja (metoda pomiaru według ISO 6789-1) i wyznaczanie niepewności: względny błąd pomiaru a_s, przedział niepewności przyrządu W′md ≤ 1/4 W′, odstępy 12 miesięcy lub 5 000 cykli, przyrząd do pomiaru momentu co 24 miesiące; PN-EN ISO 6789-2
Krótko: o co chodzi
Metoda kalibracji ręcznych narzędzi dynamometrycznych (wskazujących typu I i nastawnych typu II) i sposób obliczania niepewności pomiaru kalibracji, a także minimalne wymagania wzorcowania przyrządu do pomiaru momentu, gdy jego przedział niepewności nie wynika ze świadectwa wzorcowania. Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 6789-2:2017-03 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 6789-2:2017 i ISO 6789-2:2017 [IDT]); Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 16.11.2026): 10 polskich laboratoriów wzorcujących (16 rekordów); 1 czeskie. Procedura obejmuje 5 kroków; stosuje się je m.in. do: Kalibracja ręcznych kluczy i wkrętaków dynamometrycznych typu I i II z wyznaczeniem niepewności pomiaru (ISO 6789-2:2017, rozdz. 1), Wzorcowanie przyrządu do pomiaru momentu, gdy W′md nie wynika ze spójnego świadectwa wzorcowania (rozdz. 1, załącznik C), Kalibracja w użytkowaniu: domyślnie co 12 miesięcy lub 5 000 cykli oraz po przeciążeniu, naprawie i niewłaściwym obchodzeniu się (4.1).
W skrócie
- Norma: PN-EN ISO 6789-2:2017-03 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 6789-2:2017 i ISO 6789-2:2017 [IDT])
- Kategoria: Metrologia
- Kroków procedury: 5
- STATUS (karta PKN, 16.11.2026): PN-EN ISO 6789-2:2017-03 (wersja angielska, publikacja 30-03-2017); wprowadza EN ISO 6789-2:2017 i ISO 6789-2:2017; zastępuje PN-EN ISO 6789:2009
- Odstęp między kalibracjami narzędzia (4.1): według procedury nadzoru; bez niej domyślnie 12 miesięcy albo 5 000 cykli (co nastąpi wcześniej), od pierwszego użycia
- Przyrząd do pomiaru momentu (4.3): W′md ≤ 1/4 W′ w każdej wartości docelowej; świadectwo z laboratorium wg ISO/IEC 17025; bez procedury — najdłużej co 24 miesiące; po przeciążeniu > 20 % T_E — ponowne wzorcowanie
Przegląd
CO TA NORMA OPISUJE. Według rozdziału 1 ISO 6789-2:2017 dokument określa metodę kalibracji ręcznych narzędzi dynamometrycznych i opisuje metodę obliczania niepewności pomiaru kalibracji; określa też minimalne wymagania wzorcowania przyrządu do pomiaru momentu, gdy względny przedział niepewności pomiaru W′md nie wynika już ze spójnego pomiarowo świadectwa wzorcowania. ISO 6789 stosuje się do wzorcowania krokowego (statycznego) i ciągłego (quasi-statycznego) przyrządów do pomiaru momentu, w których moment wyznacza się z odkształcenia sprężystego elementu albo wielkości mu proporcjonalnej. Norma dotyczy narzędzi wskazujących (typ I) i nastawnych (typ II), oznaczonych w ISO 1703:2005 numerami 6 1 00 11 0, 6 1 00 11 1, 6 1 00 12 0, 6 1 00 12 1, 6 1 00 14 0 i 6 1 00 15 0. Zakres na karcie PKN normy PN-EN ISO 6789-2:2017-03 podaje metodę kalibracji i obliczania niepewności.
WEDŁUG TEKSTU ISO 6789-2:2017 (próbka wydawcy w wersji angielskiej: przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–6.1). Normę przygotował komitet ISO/TC 29 (Małe narzędzia), podkomitet SC 10; razem z ISO 6789-1 zastąpiła ISO 6789:2003 po rewizji technicznej: część 2 określa wymagania dla spójnych pomiarowo świadectw wzorcowania, zawiera szczegółowe metody obliczania budżetu niepewności, które trzeba wykonać dla każdego narzędzia, przykłady obliczeń dla różnych typów narzędzi oraz załącznik C z wymaganiami wzorcowania przyrządu do pomiaru momentu, gdy laboratorium nie stosuje krajowej normy z takimi wymaganiami. Wprowadzenie wyjaśnia, że celem jest kalibracja, w której źródła niepewności są ocenione i wyznaczają przedział, w którym leżą odczyty; przy wystarczających danych składowe typu B można wyznaczyć statystycznie dla danego modelu narzędzia, pod warunkiem okresowego przeglądu. Powołania: ISO 6789-1:2017 i ISO/IEC 17025. Definicje (3.1): ocena niepewności typu A (analiza statystyczna serii obserwacji — dane z kalibracji każdego narzędzia, nie przygotowuje się ich z góry) i typu B (innymi sposobami; ISO/IEC Guide 98-3), układ kalibracji (przyrząd pomiarowy i układ obciążający — wzorzec dla narzędzia), przyrząd pomiarowy (wzorzec roboczy, mechaniczny albo z elektronicznym przetwornikiem i wyświetlaczem), wzorzec odniesienia i błąd pomiaru (wartość zmierzona minus wartość odniesienia; ISO/IEC Guide 99). Tablica 1 zestawia oznaczenia: m.in. a_s — obliczony względny błąd pomiaru narzędzia, b_re, b_rep, b_od, b_int, b_l — zmienności od powtarzalności, odtwarzalności, geometrii zabieraka, styku zabieraka z układem kalibracji i położenia punktu przyłożenia siły, b_z — błąd histerezy sygnału zerowego, I₀ i I_z — wskazania zera 30 s po obciążeniu wstępnym i po odciążeniu, k = 2 (poziom ufności ok. 95 %), składowe względnej niepewności standardowej w (w_re, w_rep, w_od, w_int, w_l, w_r) i przyrządu w_md, względna niepewność rozszerzona W, względny przedział niepewności W′, W′md i W′ref.
KALIBRACJA (rozdz. 4). Jeżeli użytkownik ma procedury nadzoru nad wyposażeniem pomiarowym, obejmują one narzędzia dynamometryczne, a odstęp między kalibracjami ustala się z uwzględnieniem wymaganego błędu granicznego, częstości użycia, typowego obciążenia i warunków pracy oraz przechowywania i koryguje na podstawie kolejnych wyników; bez takich procedur domyślnie 12 miesięcy albo 5 000 cykli, zależnie od tego, co nastąpi wcześniej, licząc od pierwszego użycia; krótszy odstęp może wymagać użytkownik, jego klient albo przepisy. Narzędzie kalibruje się także po przeciążeniu ponad wartości z ISO 6789-1:2017, 5.1.6, po naprawie i po niewłaściwym obchodzeniu się. Metoda kalibracji odpowiada metodzie pomiaru z ISO 6789-1:2017, rozdz. 6, przy czym wymaganie dla przyrządu do pomiaru momentu z 6.1 części 1 zastępuje 4.3: w każdej wartości docelowej względny przedział niepewności przyrządu W′md nie może przekraczać 1/4 oczekiwanego największego względnego przedziału niepewności narzędzia W′; przyrząd ma ważne świadectwo wzorcowania z laboratorium spełniającego ISO/IEC 17025 albo wzorcowanie w laboratorium utrzymującym państwowy wzorzec; bez procedury nadzoru — najdłużej co 24 miesiące; ponowne wzorcowanie po przeciążeniu ponad 20 % T_E, po naprawie albo niewłaściwym użyciu.
BŁĄD POMIARU (rozdz. 5). Wartości kalibracyjne mierzy się i zapisuje według ISO 6789-1:2017, 6.5; względny błąd pomiaru: a_s = (X_a − X_r) × 100 / X_r (wzór 1), a średnia z n pomiarów w każdym momencie kalibracyjnym — wzór 2. Przykład 1 (narzędzia wskazujące i nastawne z podziałką, X_a = 100 N·m, pięć wartości odniesienia 104,0; 96,5; 102,6; 99,0; 101,0 N·m): a_s = −3,85 %, +3,63 %, −2,53 %, +1,01 %, −0,99 %. Przykład 2 (typ II klasy C i F, X_a = 100 N·m, dziesięć wartości odniesienia od 101,0 N·m do 104,0 N·m): a_s od −0,99 % do −3,85 %. Źródła niepewności (6.1): składowe wyznacza się według 6.2 — przy wystarczających danych statystycznie dla co najmniej 10 egzemplarzy modelu narzędzia, bez powtarzania przy każdej kalibracji tego modelu, z systematycznym przeglądem ważności — albo przejmuje z danych producenta lub stron trzecich, które da się zwalidować i odtworzyć w laboratorium; przykłady obliczeń dla kluczy typu I — załącznik A, typu II — załącznik B. Próbka kończy się na 6.1, dlatego budżetu niepewności i wymagań świadectwa nie streszczamy.
STATUS (karta PKN, odczyt 16.11.2026). PN-EN ISO 6789-2:2017-03 — wersja angielska, tytuł polski „Narzędzia montażowe do wkrętów i nakrętek -- Ręczne narzędzia dynamometryczne -- Część 2: Wymagania dotyczące kalibracji i wyznaczania niepewności pomiarów”, publikacja 30-03-2017, 54 strony, KT 236 Części Złącznych i Narzędzi Montażowych, wprowadza EN ISO 6789-2:2017 i ISO 6789-2:2017 [IDT], zastępuje PN-EN ISO 6789:2009 (wersja polska); karta nie podaje daty wycofania. Katalog iTeh (16.11.2026): ISO 6789-2:2017 — etap „norma do rewizji” (90.92); projekt europejski prEN ISO 6789-2 — etap „zamknięcie ankiety” (40.60), planowana publikacja 14-12-2026; jego streszczenie dodaje minimalne wymagania świadectwa wzorcowania według tej normy.
W ZAKRESACH AKREDYTACJI (baza zakresów serwisu, odczyt 16.11.2026, po wczytaniu zakresów porcji). Zapis PN-EN ISO 6789-2 ma 10 polskich laboratoriów wzorcujących (16 rekordów) — w wydaniu 2017 albo 2017-03, raz z dopiskiem „zał. C” obok BS 7882:2017 — oraz 1 laboratorium czeskie.
Zasada metody
Narzędzie kalibruje się metodą pomiaru z ISO 6789-1 w układzie kalibracji, którego przyrząd do pomiaru momentu ma w każdej wartości docelowej względny przedział niepewności W′md nie większy niż 1/4 oczekiwanego przedziału narzędzia W′. Dla każdej wartości docelowej X_a i wartości odniesienia X_r oblicza się względny błąd pomiaru a_s = (X_a − X_r) × 100 / X_r i jego średnią, a niepewność wyznacza z budżetu składowych (powtarzalność, odtwarzalność, geometria zabieraka i styku, punkt przyłożenia siły, rozdzielczość, przyrząd) z k = 2.
Zastosowania
- Kalibracja ręcznych kluczy i wkrętaków dynamometrycznych typu I i II z wyznaczeniem niepewności pomiaru (ISO 6789-2:2017, rozdz. 1)
- Wzorcowanie przyrządu do pomiaru momentu, gdy W′md nie wynika ze spójnego świadectwa wzorcowania (rozdz. 1, załącznik C)
- Kalibracja w użytkowaniu: domyślnie co 12 miesięcy lub 5 000 cykli oraz po przeciążeniu, naprawie i niewłaściwym obchodzeniu się (4.1)
- W zakresach akredytacji: 10 polskich laboratoriów wzorcujących i 1 czeskie
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (karta PKN, 16.11.2026) | PN-EN ISO 6789-2:2017-03 (wersja angielska, publikacja 30-03-2017); wprowadza EN ISO 6789-2:2017 i ISO 6789-2:2017; zastępuje PN-EN ISO 6789:2009 |
| Odstęp między kalibracjami narzędzia (4.1) | według procedury nadzoru; bez niej domyślnie 12 miesięcy albo 5 000 cykli (co nastąpi wcześniej), od pierwszego użycia |
| Przyrząd do pomiaru momentu (4.3) | W′md ≤ 1/4 W′ w każdej wartości docelowej; świadectwo z laboratorium wg ISO/IEC 17025; bez procedury — najdłużej co 24 miesiące; po przeciążeniu > 20 % T_E — ponowne wzorcowanie |
| Względny błąd pomiaru (5.1, wzór 1) | a_s = (X_a − X_r) × 100 / X_r; średnia z n pomiarów — wzór 2 |
| Przykład 1 (5.2.1) | X_a = 100 N·m; X_r = 104,0 / 96,5 / 102,6 / 99,0 / 101,0 N·m → a_s = −3,85 / +3,63 / −2,53 / +1,01 / −0,99 % |
| Współczynnik rozszerzenia (tablica 1) | k = 2 — poziom ufności ok. 95 % |
| Wskazania zera (tablica 1) | I₀ — 30 s po obciążeniu wstępnym; I_z — 30 s po odciążeniu |
| Dane statystyczne modelu (6.1) | co najmniej 10 egzemplarzy modelu narzędzia; systematyczny przegląd ważności |
| Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 16.11.2026) | 10 polskich laboratoriów wzorcujących (16 rekordów); 1 czeskie |
Norma
- Numer normy
- PN-EN ISO 6789-2:2017-03 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 6789-2:2017 i ISO 6789-2:2017 [IDT])
- Tytuł (PL)
- Narzędzia montażowe do wkrętów i nakrętek — Ręczne narzędzia dynamometryczne — Część 2: Wymagania dotyczące kalibracji i wyznaczania niepewności pomiarów
- Title (EN)
- Assembly tools for screws and nuts — Hand torque tools — Part 2: Requirements for calibration and determination of measurement uncertainty
Procedura krok po kroku
-
Kwalifikacja do kalibracji
Upływ odstępu (procedura nadzoru albo 12 miesięcy / 5 000 cykli), przeciążenie, naprawa lub niewłaściwe obchodzenie się (4.1).
-
Układ kalibracji
Dobór układu do zakresu narzędzia; sprawdzenie W′md ≤ 1/4 W′ w każdej wartości docelowej i ważności świadectwa przyrządu (4.3).
-
Pomiary
Pomiar i zapis wartości kalibracyjnych według ISO 6789-1:2017, 6.5 — metoda pomiaru z rozdziału 6 części 1 (4.2, 5.1).
-
Błąd pomiaru
Obliczenie a_s dla każdego pomiaru (wzór 1) i średniej w każdym momencie kalibracyjnym (wzór 2) (5.1–5.2).
-
Niepewność
Wyznaczenie składowych niepewności według 6.2 albo z zwalidowanych danych producenta lub stron trzecich; przykłady — załączniki A i B (6.1).
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Układ kalibracji (3.1.3) | Przyrząd pomiarowy z układem obciążającym — wzorzec dla narzędzia; dobrany do zakresu narzędzia (4.3) | — |
| Przyrząd do pomiaru momentu (3.1.4, 4.3) | Mechaniczny albo z elektronicznym przetwornikiem i wyświetlaczem; W′md ≤ 1/4 W′, ważne świadectwo wzorcowania | — |
| Wzorzec odniesienia (3.1.5) | Do wzorcowania przyrządu do pomiaru momentu według załącznika C, gdy brak świadectwa z W′md | — |
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 6789-2:2017-03 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 6789-2:2017 i ISO 6789-2:2017 [IDT]) — „Narzędzia montażowe do wkrętów i nakrętek — Ręczne narzędzia dynamometryczne — Część 2: Wymagania dotyczące kalibracji i wyznaczania niepewności pomiarów”. Tytuł angielski: „Assembly tools for screws and nuts — Hand torque tools — Part 2: Requirements for calibration and determination of measurement uncertainty”.
Na czym polega ta metoda?
Narzędzie kalibruje się metodą pomiaru z ISO 6789-1 w układzie kalibracji, którego przyrząd do pomiaru momentu ma w każdej wartości docelowej względny przedział niepewności W′md nie większy niż 1/4 oczekiwanego przedziału narzędzia W′. Dla każdej wartości docelowej X_a i wartości odniesienia X_r oblicza się względny błąd pomiaru a_s = (X_a − X_r) × 100 / X_r i jego średnią, a niepewność wyznacza z budżetu składowych (powtarzalność, odtwarzalność, geometria zabieraka i styku, punkt przyłożenia siły, rozdzielczość, przyrząd) z k = 2.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (karta PKN, 16.11.2026): PN-EN ISO 6789-2:2017-03 (wersja angielska, publikacja 30-03-2017); wprowadza EN ISO 6789-2:2017 i ISO 6789-2:2017; zastępuje PN-EN ISO 6789:2009; Odstęp między kalibracjami narzędzia (4.1): według procedury nadzoru; bez niej domyślnie 12 miesięcy albo 5 000 cykli (co nastąpi wcześniej), od pierwszego użycia; Przyrząd do pomiaru momentu (4.3): W′md ≤ 1/4 W′ w każdej wartości docelowej; świadectwo z laboratorium wg ISO/IEC 17025; bez procedury — najdłużej co 24 miesiące; po przeciążeniu > 20 % T_E — ponowne wzorcowanie; Względny błąd pomiaru (5.1, wzór 1): a_s = (X_a − X_r) × 100 / X_r; średnia z n pomiarów — wzór 2.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 5 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Układ kalibracji (3.1.3), Przyrząd do pomiaru momentu (3.1.4, 4.3), Wzorzec odniesienia (3.1.5).
Gdzie stosuje się to badanie?
Kalibracja ręcznych kluczy i wkrętaków dynamometrycznych typu I i II z wyznaczeniem niepewności pomiaru (ISO 6789-2:2017, rozdz. 1); Wzorcowanie przyrządu do pomiaru momentu, gdy W′md nie wynika ze spójnego świadectwa wzorcowania (rozdz. 1, załącznik C); Kalibracja w użytkowaniu: domyślnie co 12 miesięcy lub 5 000 cykli oraz po przeciążeniu, naprawie i niewłaściwym obchodzeniu się (4.1); W zakresach akredytacji: 10 polskich laboratoriów wzorcujących i 1 czeskie.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-EN ISO 6789-2.