🌿 Oznaczanie stężenia aktywności radionuklidów emitujących promieniowanie gamma o energii 40 keV–2 MeV w wodzie metodą wysokorozdzielczej spektrometrii gamma (według ogólnej metody z ISO 20042) — próbkę wody pitnej, opadowej, powierzchniowej, podziemnej, chłodniczej, przemysłowej albo ścieków (jednorodną, w razie potrzeby przesączoną) mierzy się bezpośrednio w pojemniku (np. Marinellego) albo po zatężeniu przez odparowanie, z kalibracją energetyczną i wydajnościową (źródła wzorcowe albo metody numeryczne Monte Carlo), korekcjami czasu martwego, nakładania impulsów i sumowania koincydencyjnego; wynik w Bq/l z niepewnością, progiem decyzyjnym i granicą wykrywalności według ISO 11929; bez zatężania ok. 5·10⁻² Bq/l dla 137Cs, PN-EN ISO 10703

Środowisko PN-EN ISO 10703

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w dwóch próbkach iTeh dokumentu ISO 10703:2021 (trzecie wydanie z czerwca 2021): SIST EN ISO 10703:2021 (tekst angielski) — strona tytułowa, spis treści, przedmowa ze zmianami i wprowadzenie, do strony vii; ISO 10703:2021 w wersji francuskiej — spis treści, przedmowa, wprowadzenie i rozdziały 1–4 oraz początek rozdziału 5 (zasada) — próbka urywa się na stronie 4. Wzorców (6), odczynników (7), aparatury (8), danych jądrowych (9), pobierania (10), postępowania (11), obliczeń, niepewności, progu decyzyjnego i granicy wykrywalności (12), sprawozdania (13) ani załączników A–C nie czytamy; tytuły znamy ze spisu treści.

WEDŁUG TEKSTU ISO 10703:2021. Normę przygotował ISO/TC 147 „Jakość wody”, podkomitet SC 3 „Pomiary radioaktywności”, we współpracy z CEN/TC 230 „Analiza wody” (porozumienie wiedeńskie). Trzecie wydanie anuluje i zastępuje ISO 10703:2007, technicznie zmienione; główne zmiany według przedmowy: nowe wspólne wprowadzenie; zakres poszerzony o sytuacje awaryjne i ścieki, górna granica czasu martwego podniesiona do 10 %; przechowywanie próbek zgodne z ISO 5667-3 (rozdział 10); zmiana źródła wzorcowego do kalibracji (6.2); wyznaczanie wydajności metodą Monte Carlo (11.2.3); całkowita zmiana zasad dotyczących nakładania impulsów i czasu martwego oraz sumowania koincydencyjnego (12.1.4); dodany współczynnik korekcji czasu martwego i nakładania (12.1.2); najkrótszy przedział pokrycia według nowej serii ISO 11929 (12.5.2); zmiana sprawozdania (13). Wprowadzenie: w wodach są radionuklidy naturalne (40K, 3H, 14C, szeregi toru i uranu — 226Ra, 228Ra, 234U, 238U, 210Pb) i sztuczne (transuranowce, 3H, 14C, 90Sr, emitery gamma) z instalacji cyklu paliwowego, zastosowań medycznych i przemysłowych, opadu po wybuchach jądrowych i awarii w Czarnobylu i Fukushimie; przepisy krajowe ustalają limity dla ścieków i poziomy wytyczne dla wód i wody pitnej; przykładowo według wytycznych WHO dla sytuacji planowanych lub istniejących poziom wytyczny w wodzie pitnej to 10 Bq/l dla 134/137Cs i 131I, 1 Bq/l dla 241Am i 0,1 Bq/l dla 210Pb (uwaga 1: przy spożyciu 2 l/d przez rok daje to dawkę skuteczną 0,1 mSv/a); w sytuacji awaryjnej poziomy Kodeksu dla żywności niemowląt — 1000 Bq/kg 134/137Cs, 100 Bq/kg 131I, 1 Bq/kg 241Am, a dla innej żywności 1000, 100 i 10 Bq/kg (uwaga 2: dotyczą żywności po przygotowaniu do spożycia, przy poziomie wyłączenia 1 mSv rocznie); metodę można dostosować tak, by wartości charakterystyczne pozwalały wykazać wynik poniżej wymaganego poziomu; może służyć do ścieków przed magazynowaniem i zrzutów przed odprowadzeniem; w sytuacjach planowanych, istniejących i awaryjnych, a dla ścieków z modyfikacjami mogącymi zwiększyć niepewność, granicę wykrywalności i próg; dla próbek po właściwym pobraniu i przygotowaniu (seria ISO 5667); odpowiada na potrzebę laboratoriów, które mogą potrzebować akredytacji pomiarów radionuklidów w wodzie pitnej. Zakres (1): obróbka fizyczna i kondycjonowanie próbek wody oraz oznaczanie stężenia aktywności radionuklidów emitujących promieniowanie gamma o energii 40 keV–2 MeV spektrometrią gamma według ogólnej metody z ISO 20042; dla wody pitnej, opadowej, powierzchniowej, podziemnej, chłodniczej, przemysłowej i ścieków komunalnych i przemysłowych, po właściwym pobraniu i przygotowaniu (w razie potrzeby sączenie, z uwzględnieniem ilości substancji rozpuszczonych); tylko próbki jednorodne albo jednorodne po sączeniu; dolna granica bez zatężania i tylko z osłoną bierną — ok. 5·10⁻² Bq/l dla 137Cs (przypis: pojemnik Marinellego 3 l, detektor HPGe typu N o wydajności względnej 55 %, czas zliczania 18 h); górna granica aktywności odpowiada czasowi martwemu 10 % — większe dopuszczalne, gdy wykazano poprawność korekcji; poniżej 5·10⁻² Bq/l może być potrzebne zatężanie przez odparowanie, przy którym lotne radionuklidy (np. radon, radioaktywny jod) mogą się ulatniać; metoda nadaje się do sytuacji awaryjnych. Powołania (2): ISO 3696, ISO 5667-1, -3, -10 i -14, ISO/IEC 17025, ISO 80000-10. Definicje (3): ślepa próba — pojemnik identyczny jak dla próbki, z wodą demineralizowaną; czas martwy w procentach — (czas rzeczywisty − czas aktywny)/czas rzeczywisty × 100; korekcja czasu martwego; stała rozpadu, T1/2 = ln(2)/λ; wydajność zliczania — stosunek fotonów zarejestrowanych w piku całkowitej absorpcji do wyemitowanych; zdolność rozdzielcza (FWHM); pik całkowitej absorpcji; kaskada gamma; nakładanie impulsów (pile-up) — zliczenie kilku jednoczesnych absorpcji jako jednej; prawdopodobieństwo przejścia. Symbole (4): m.in. objętość próbki V w litrach, czasy zliczania próbki, tła i kalibracji, współczynniki korekcji rozpadu, strat koincydencyjnych, sumowania i czasu martwego z nakładaniem, niepewność rozszerzona U przy k = 2, próg decyzyjny, granica wykrywalności, granice przedziału symetrycznego i najkrótszego, w Bq·l⁻¹. Zasada (5, początek): promieniowanie gamma wytwarza w detektorze półprzewodnikowym pary elektron–dziura, rejestrowane po wzmocnieniu jako impulsy elektryczne o amplitudzie zależnej od energii fotonów.

STATUS (stan na 03.10.2026). W wyszukiwarce PKN (hasło „10703”, 03.10.2026) PN-EN ISO 10703:2021-12 (wersja angielska) nie ma adnotacji o wycofaniu; PN-ISO 10703:2002 — „Wycofana i zastąpiona przez PN-EN ISO 10703:2016-01”. Karta PN-EN ISO 10703:2021-12: data publikacji 16.12.2021, 42 strony, KT 246 Ochrony Radiologicznej, ICS 17.240 i 13.060.60, wprowadza EN ISO 10703:2021 i ISO 10703:2021, „Zastępuje PN-EN ISO 10703:2016-01 – wersja angielska”, bez adnotacji o wycofaniu. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) ISO 10703:2021 ma status „Published”, etap 90.60 (zamknięcie przeglądu).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 10703 stoi w 3 rekordach u 3 laboratoriów: AB 377, AB 435, AB 519. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; AB 519 wyd. nr 26 z 26.11.2025, AB 377 wyd. nr 29 z 12.12.2025, AB 435 wyd. nr 32 z 19.05.2026) numer stoi w 3 wierszach u tych samych 3 laboratoriów; w każdym dokumencie liczba znaczników stron równa się liczbie stron PDF, bez powtórzeń; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP 03.10.2026 nie dało laboratoriów spoza kopii bazy. Postać zawsze „PN-EN ISO 10703:2021-12”, u AB 519 razem z PN-EN ISO 20042:2022-01. Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-EN ISO 10703”) pokazuje wszystkie 3 laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Przedmiot: woda i woda przeznaczona do spożycia przez ludzi (AB 377, AB 435), woda, woda powierzchniowa i woda do spożycia przez ludzi (AB 519). Cecha: stężenie aktywności radionuklidu 137Cs. Zakresy: (0,1–10 000) Bq/kg i (0,1–10 000) Bq/l (AB 377, AB 435); (0,1–1500) Bq/dm³ i (0,1–1500) Bq/kg (AB 519). Technika: spektrometria promieniowania gamma.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy dolnej granicy: ok. 5·10⁻² Bq/l dla 137Cs bez zatężania dotyczy konkretnego układu (Marinelli 3 l, HPGe 55 %, 18 h) — przy innej objętości, detektorze i czasie zliczania jest inna; poniżej trzeba zatężać (1); zakresy laboratoriów zaczynają się od 0,1 Bq/l. Przy zatężaniu: odparowanie może usunąć radionuklidy lotne, np. jod i radon (1). Przy górnej granicy: czas martwy powyżej 10 % wymaga wykazania poprawności korekcji (1). Przy próbce: tylko próbki jednorodne lub jednorodne po sączeniu (1); przechowywanie według ISO 5667-3 (przedmowa). Przy wyniku: niepewność, próg decyzyjny i granica wykrywalności liczone według ISO 11929, a w wydaniu 2021 doszedł najkrótszy przedział pokrycia (przedmowa); poziom wytyczny WHO dla 137Cs w wodzie pitnej to 10 Bq/l (wprowadzenie). Przy jednostce: norma podaje stężenie aktywności w Bq/l (4); laboratoria podają też Bq/kg.

CZEGO NIE PODAJEMY. Wymagań dla wzorców, aparatury, kalibracji, przygotowania próbki, wzorów, korekcji i sprawozdania (rozdziały 6–13, załączniki A–C) nie przytaczamy — leżą poza próbkami. Treści ISO 20042 i ISO 11929 nie czytaliśmy. Nie podajemy wartości parametrycznych z polskich przepisów o wodzie do spożycia.

Zasada metody

Promieniowanie gamma pochłonięte w detektorze półprzewodnikowym (np. germanowym wysokiej czystości) wytwarza pary elektron–dziura, rejestrowane jako impulsy o amplitudzie proporcjonalnej do energii; widmo energetyczne pozwala przypisać piki całkowitej absorpcji radionuklidom. Stężenie aktywności oblicza się z pola netto piku, wydajności detekcji dla danej geometrii, prawdopodobieństwa emisji i objętości próbki, z korekcjami rozpadu, czasu martwego, nakładania impulsów i sumowania koincydencyjnego, w Bq/l z niepewnością, progiem decyzyjnym i granicą wykrywalności.

Zastosowania

• Emitery gamma 40 keV–2 MeV w wodzie pitnej, opadowej, powierzchniowej, podziemnej, chłodniczej, przemysłowej i w ściekach (1)
• Monitoring w sytuacjach planowanych, istniejących i awaryjnych; ścieki przed zrzutem (wprowadzenie, 1)
• Woda i woda do spożycia przez ludzi — 137Cs w zakresach akredytacji 3 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 10703:2021-12

Tytuł (PL)

Jakość wody — Radionuklidy emitujące promieniowanie gamma — Metoda badania z zastosowaniem wysokorozdzielczej spektrometrii promieniowania gamma

Title (EN)

Water quality — Gamma-ray emitting radionuclides — Test method using high resolution gamma-ray spectrometry

Procedura krok po kroku

1. Pobranie i przechowywanie

   Według serii ISO 5667, przechowywanie według ISO 5667-3 (2, przedmowa). PN-EN ISO 10703:2021-12 bez adnotacji o wycofaniu w PKN (03.10.2026).

2. Przygotowanie

   Pomiar bezpośredni albo zatężanie przez odparowanie (z zatrzymaniem jodu lub bez); sączenie, jednorodność (1; szczegóły w 11.1, poza próbką).

3. Kalibracja

   Energetyczna i wydajnościowa — źródłami albo metodami numerycznymi (tytuły 6, 11.2).

4. Pomiar

   Widmo próbki, tła i ślepej próby; czas martwy do 10 % (1, 3.1, 3.2).

5. Wynik

   Stężenie aktywności w Bq/l z korekcjami, niepewnością, progiem decyzyjnym i granicą wykrywalności (tytuły 12).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Próbki o podwyższonej aktywności i źródła wzorcowe — zasady ochrony radiologicznej
• Odparowywanie próbek — możliwe ulatnianie się lotnych radionuklidów (1)

Najczęstsze pytania