🌿 Ekspozycja na promieniowanie nadfioletowe ze źródeł sztucznych na stanowisku pracy — pomiar napromienienia skutecznego w paśmie 180–400 nm

Środowisko PN-EN 14255-1

Przegląd

Norma określa procedury pomiaru i oceny ekspozycji osób na promieniowanie nadfioletowe emitowane przez źródła sztuczne tam, gdzie nie da się z góry wykluczyć szkodliwych skutków. Dotyczy stanowisk pracy wewnątrz i na zewnątrz budynków; nie obejmuje ekspozycji w czasie wolnym ani ekspozycji na nadfiolet słoneczny (tym zajmuje się część 3). Stosuje się do źródeł niespójnych, emitujących zarówno linie widmowe, jak i widma ciągłe, w paśmie od 180 nm do 400 nm; nie dotyczy źródeł spójnych, czyli laserów, dla których obowiązują odrębne normy, ani emisji promieniowania z wyrobów, ani ekspozycji dotyczących siatkówki oka (te opisuje część 2). Norma nie ustala wartości granicznych ekspozycji — wspiera stosowanie wartości ustalonych przepisami krajowymi lub zaleceniami międzynarodowymi.

Wielkości, którymi operuje pomiar, są ściśle zdefiniowane: natężenie napromienienia E w watach na metr kwadratowy, widmowe natężenie napromienienia Eλ(λ), napromienienie H w dżulach na metr kwadratowy, widmowe napromienienie Hλ(λ) oraz — kluczowe dla oceny zagrożenia — napromienienie skuteczne Hs i natężenie napromienienia skuteczne Es, obliczane z wielkości widmowych przez zważenie funkcją skuteczności widmowej zagrożenia nadfioletem s(λ). Czas ekspozycji oznacza się jako Δtexp.

Postępowanie ma siedem kroków: przegląd wstępny, analiza zadania roboczego, pomiar ekspozycji, ocena ekspozycji, decyzja o środkach ochronnych, decyzja o powtórzeniu pomiaru i oceny oraz sporządzenie sprawozdania. Przegląd wstępny służy rozstrzygnięciu, czy szczegółowa ocena zagrożenia oparta na pomiarach jest w ogóle potrzebna — zbiera się wszystkie dostępne informacje o źródle promieniowania i możliwej ekspozycji osób. W części przypadków nie trzeba wykonywać wszystkich kroków.

Kontekst polski: rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych określa maksymalne dopuszczalne ekspozycje. Najwyższe dopuszczalne napromienienie skuteczne oczu i skóry promieniowaniem nadfioletowym w ciągu dobowego wymiaru czasu pracy, niezależnie od długości jego trwania, wynosi 30 J/m², wyznaczane według krzywej skuteczności w zakresie 180–400 nm. Dodatkowo, dla niedopuszczenia do zaćmy, całkowite napromienienie oczu promieniowaniem pasma 315–400 nm ograniczono do 10 000 J/m² w ciągu dobowego wymiaru czasu pracy. Rozkład widmowy względnej skuteczności biologicznej nadfioletu, powodującego rumień skóry oraz stany zapalne rogówki i spojówki, określa zarówno rozporządzenie, jak i sama norma. Nadfiolet dzieli się na pasma: UV-A (bliski) 315–400 nm, UV-B (średni) 280–315 nm oraz UV-C, przy czym kryterium oceny zagrożenia jest niedopuszczenie do rumienia skóry, zapalenia rogówki i spojówki oka, rozwoju zmian nowotworowych skóry i zaćmy soczewki.

Zasada metody

Ocenę prowadzi się w siedmiu krokach: przegląd wstępny, analiza zadania roboczego, pomiar ekspozycji na nadfiolet, ocena ekspozycji, decyzja o środkach ochronnych, decyzja o powtórzeniu pomiaru i oceny oraz przygotowanie sprawozdania. Przegląd wstępny rozstrzyga, czy szczegółowa ocena oparta na pomiarach jest konieczna — wykorzystuje się w nim wszystkie dostępne informacje o źródle i o możliwej ekspozycji osób; w części przypadków nie wszystkie kroki są potrzebne. Pomiar polega na wyznaczeniu wielkości radiometrycznych na stanowisku: natężenia napromienienia E [W/m²] i widmowego natężenia napromienienia Eλ(λ) [W/(m²·nm)], a z nich — przez całkowanie po czasie ekspozycji Δtexp — napromienienia H [J/m²] i widmowego napromienienia Hλ(λ). Dla oceny zagrożenia oblicza się wielkości skuteczne: napromienienie skuteczne Hs jako całkę widmowego napromienienia zważonego funkcją skuteczności widmowej zagrożenia nadfioletem s(λ) po zakresie długości fal, albo jako całkę natężenia napromienienia skutecznego Es po czasie ekspozycji. Otrzymane wartości porównuje się z granicami z przepisów krajowych — w Polsce 30 J/m² napromienienia skutecznego oczu i skóry w zakresie 180–400 nm na dobowy wymiar czasu pracy oraz 10 000 J/m² napromienienia oczu w paśmie 315–400 nm.

Zastosowania

• Spawalnie i stanowiska cięcia łukowego — najsilniejsze sztuczne źródła nadfioletu w przemyśle
• Lampy bakteriobójcze i systemy dezynfekcji UV-C w zakładach spożywczych, wodociągach i szpitalach
• Utwardzanie lakierów i klejów promieniowaniem UV — poligrafia, meblarstwo, elektronika
• Laboratoria z lampami UV (transiluminatory, komory laminarne z lampą bakteriobójczą)
• Ocena skuteczności środków ochronnych i decyzja o ich doborze na stanowisku

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 14255-1:2010 (EN 14255-1:2005)

Tytuł (PL)

Pomiar i ocena ekspozycji osób na niespójne promieniowanie optyczne — Część 1: Promieniowanie nadfioletowe emitowane przez źródła sztuczne na stanowisku pracy

Title (EN)

Measurement and assessment of personal exposures to incoherent optical radiation — Part 1: Ultraviolet radiation emitted by artificial sources in the workplace

Procedura krok po kroku

1. Przegląd wstępny

   Zebrać wszystkie dostępne informacje o źródle promieniowania i możliwej ekspozycji osób i rozstrzygnąć, czy szczegółowa ocena zagrożenia oparta na pomiarach jest konieczna. W części przypadków dalsze kroki nie są potrzebne.

2. Analiza zadania roboczego

   Rozpisać czynności pracownika: gdzie stoi, jak długo przebywa w polu promieniowania, które części ciała są odsłonięte, kiedy źródło pracuje. Z tej analizy wynikają miejsca pomiaru i czas ekspozycji.

3. Zaplanowanie pomiaru

   Ustalić, które wielkości trzeba wyznaczyć (natężenie napromienienia, widmowe natężenie napromienienia, wielkości skuteczne) i jakim przyrządem — radiometrem z detektorem ważonym funkcją s(λ) czy spektroradiometrem.

4. Pomiar ekspozycji

   Wykonać pomiary w miejscu odpowiadającym położeniu oczu i odsłoniętej skóry pracownika, w warunkach pracy źródła zgodnych z analizą zadania roboczego. Zanotować czas ekspozycji Δtexp.

5. Obliczenie wielkości skutecznych

   Obliczyć napromienienie H (całka natężenia napromienienia po czasie ekspozycji) oraz wielkości skuteczne Es i Hs przez zważenie wielkości widmowych funkcją skuteczności widmowej zagrożenia nadfioletem s(λ) w zakresie 180–400 nm.

6. Ocena

   Porównać obliczone wartości z granicami z przepisów krajowych: napromienienie skuteczne 30 J/m² dla oczu i skóry w zakresie 180–400 nm na dobowy wymiar czasu pracy oraz 10 000 J/m² dla oczu w paśmie 315–400 nm.

7. Środki ochronne i powtórzenie

   Podjąć decyzję o środkach ochronnych, a następnie o tym, czy i kiedy pomiar oraz ocenę należy powtórzyć (zmiana źródła, organizacji pracy albo środków ochrony).

8. Sprawozdanie

   Sporządzić sprawozdanie obejmujące opis źródła i stanowiska, analizę zadania roboczego, warunki i wyniki pomiarów, obliczone wielkości skuteczne, porównanie z wartościami dopuszczalnymi oraz wnioski co do środków ochronnych.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Osoba wykonująca pomiar znajduje się w polu promieniowania nadfioletowego — obowiązkowe okulary ochronne z filtrem UV, osłona twarzy i odzież zakrywająca skórę.
• Skutki nadfioletu są opóźnione: rumień skóry i zapalenie rogówki (ślepota spawaczy) pojawiają się po godzinach, więc brak odczuć w czasie pomiaru nie oznacza braku ekspozycji.
• Lampy bakteriobójcze UV-C bywają załączane zdalnie lub automatycznie — przed pomiarem uzgodnić z użytkownikiem blokadę załączenia.
• Nie patrzeć bezpośrednio w źródło, także przez wizjery i przyrządy optyczne bez filtra.
• Pomiar w spawalni oznacza dodatkowo dymy spawalnicze i gorące elementy — stosować środki ochrony właściwe dla tego stanowiska.

Najczęstsze pytania