🔩 Próba rozciągania próbek poprzecznych złączy spawanych — PN-EN ISO 4136

Materiały i NDT PN-EN ISO 4136

Przegląd

CO DAJE TA PRÓBA (rozdz. 1 ISO 4136:2022 i karta PKN): wymiary próbek i przebieg próby rozciągania poprzecznego w celu wyznaczenia WYTRZYMAŁOŚCI NA ROZCIĄGANIE i MIEJSCA ZERWANIA doczołowego złącza spawanego. Dotyczy materiałów metalowych we wszystkich postaciach wyrobów, ze złączami wykonanymi dowolnym procesem spawania. Norma nie ma własnej metody rozciągania: poza punktami, w których stanowi inaczej, stosuje się zasady ogólne ISO 6892-1 (temperatura pokojowa) i ISO 6892-2 (temperatura podwyższona). Dlatego w zakresach akredytacji norma prawie zawsze stoi razem z PN-EN ISO 6892-1 — w 20 z 25 pozycji, najczęściej jako „PN-EN ISO 6892-1:2020-05 Metoda B" — PN-EN ISO 4136 mówi, JAK WYCIĄĆ i PRZYGOTOWAĆ próbkę ze złącza, a PN-EN ISO 6892-1, JAK JĄ ROZCIĄGAĆ.

ZASADA (rozdz. 5): próbkę pobraną poprzecznie ze złącza obciąża się rosnącą siłą rozciągającą aż do zerwania. Badanie prowadzi się w temperaturze otoczenia od 10 °C do 35 °C, o ile nie ustalono inaczej; badania w warunkach kontrolowanych — w (23 ± 5) °C. Temperaturę podaje się w sprawozdaniu. Ta część zasady zmieniła się w wydaniu 2022: według przedmowy wymaganie co do temperatury otoczenia dostosowano do ISO 6892-1.

POBRANIE I PRZYGOTOWANIE PRÓBKI (rozdz. 6): • próbkę wycina się poprzecznie tak, by po obróbce oś spoiny leżała w środku długości równoległej (pkt 6.1); rury o małej średnicy — domyślnie D ≤ 50 mm — można badać w całym przekroju; • każdą próbkę i odcinek badawczy znakuje się tak, by znać ich dokładne położenie w wyrobie; jeśli wymaga tego norma wyrobu — także kierunek przeróbki plastycznej (pkt 6.2); • bez obróbki cieplnej złącza ani próbki, chyba że dopuszcza ją norma wyrobu; przy starzeniu naturalnym stopów aluminium zapisuje się czas od spawania do badania; wodór w stopiwie stali może zmienić wynik i wymagać obróbki odwodorowującej (pkt 6.3); • STAL: cięcie nożycami wykluczone przy grubości powyżej 8 mm; cięcie termiczne co najmniej 8 mm od powierzchni gotowej długości równoległej i nigdy równolegle do powierzchni blachy. INNE METALE: nożyce i cięcie termiczne wykluczone — tylko obróbka mechaniczna, np. piłowanie, cięcie strumieniem wody, frezowanie (pkt 6.4); • grubość próbki równa zwykle grubości materiału rodzimego przy złączu; przy wymaganiu badania pełnej grubości powyżej 30 mm można pobrać kilka próbek na grubości, podając położenie każdej (pkt 6.5.2). WYMIARY PRÓBEK Z BLACH I RUR (tablica 2): szerokość długości równoległej bO — blachy: 12 mm przy ts ≤ 2 mm, 25 mm przy ts > 2 mm; rury: 6 mm przy D ≤ 50 mm, 12 mm przy 50 < D ≤ 168,3 mm, 25 mm przy D > 168,3 mm; długość równoległa Lc ≥ Ls + 60 mm (Ls — największa szerokość spoiny po obróbce; przy spawaniu oporowym, zgrzewaniu i spawaniu wiązką Ls = 0); dla aluminium, miedzi i ich stopów może być potrzebne Lc ≥ Ls + 100 mm; promień przejścia r ≥ 25 mm; szerokość główki bO + 12 mm.

MIEJSCE BŁĘDU Z POZORNIE POPRAWNYM WYNIKIEM: próbka stalowa cięta termicznie za blisko długości równoległej (mniej niż 8 mm) albo — przy innych metalach — cięta termicznie w ogóle. Strefa wpływu ciepła cięcia zmienia właściwości materiału przy krawędzi, a próba daje liczbę, która wygląda poprawnie.

WYDANIA (stan kart PKN i strony ISO na 25.09.2026). PN-EN ISO 4136:2022-12 — wersja angielska, publikacja 06-12-2022, 22 strony, KT 165 Spawania i Procesów Pokrewnych; wprowadza EN ISO 4136:2022 i ISO 4136:2022 [IDT]; zastępuje PN-EN ISO 4136:2013-05 (wersje angielska i niemiecka), wycofaną 06-12-2022. Karta bez nagłówka „Wycofana". Strona ISO: ISO 4136:2022 — wydanie 4, opublikowane 2022-05, etap 60.60. Zmiany wydania 2022 według przedmowy: temperatura otoczenia jak w ISO 6892-1, zaktualizowana tablica 1 i rysunki, doprecyzowane średnice rur i wyznaczanie przekroju SO, dodana bibliografia.

JAK NORMĘ POWOŁUJĄ ZAKRESY AKREDYTACJI. Pomiar 25.09.2026 na bazie zakresów akredytacji PL (1310 laboratoriów z pozycjami): 25 pozycji u 18 laboratoriów — „PN-EN ISO 4136:2022-12" (21), „PN-EN ISO 4136" bez roku (3), „PN EN ISO 4136:2022-12" (1). Przedmiot: złącza spawane, w tym „nienapromienione i napromienione". Metodyka: „Właściwości mechaniczne" / „Własności mechaniczne" z parametrami: wytrzymałość na rozciąganie Rm, największa siła Fm, granica plastyczności Re i umowna Rp, wydłużenie A, przewężenie Z; siły maszyn „do 600 kN", „do 1000 kN". Norma mówi o wytrzymałości na rozciąganie i miejscu zerwania — pozostałe wielkości (Re, Rp, A, Z) pochodzą z PN-EN ISO 6892-1, a na próbce poprzecznej obejmują jednocześnie spoinę, strefę wpływu ciepła i materiał rodzimy.

KLUCZ ZAKŁADKI „LABORATORIA": „PN-EN ISO 4136" — 17 laboratoriów i 24 pozycje, bez pozycji obcych; nie pokaże jednego laboratorium (AB 099) z zapisem „PN EN ISO 4136:2022-12" bez łącznika.

DOKĄD SIĘGA TEKST: fragment ISO 4136:2022 udostępniony przez wydawcę obejmuje rozdziały 1–6 do pkt 6.5.3.3 (próbki z przekrojów pełnych). Nie mamy przebiegu badania, wymagań sprawozdania ani rysunków z wymiarami próbek z pełnych rur.

Zasada metody

Z doczołowego złącza spawanego wycina się próbkę poprzecznie do spoiny, tak by oś spoiny wypadła w środku jej długości równoległej, obrabia do wymiarów z tablicy 2 i rozciąga rosnącą siłą aż do zerwania według zasad ISO 6892-1 (albo ISO 6892-2 w temperaturze podwyższonej). Wynikiem jest wytrzymałość na rozciąganie złącza i miejsce zerwania — w spoinie, w strefie wpływu ciepła albo w materiale rodzimym.

Zastosowania

• Kwalifikowanie technologii spawania i sprawdzanie złączy doczołowych metali
• Złącza blach, rur (także całe rury o małej średnicy) i przekrojów pełnych
• Złącza stali, aluminium, miedzi i ich stopów — z różnymi wymaganiami co do cięcia próbek
• Złącza napromienione — w zakresach akredytacji

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 4136:2022-12 (wersja angielska; wprowadza EN ISO 4136:2022 [IDT], ISO 4136:2022 [IDT])

Tytuł (PL)

Badania niszczące złączy spawanych metali — Próba rozciągania próbek poprzecznych

Title (EN)

Destructive tests on welds in metallic materials — Transverse tensile test

Procedura krok po kroku

1. Plan pobrania

   Położenie próbek w złączu i ewentualną obróbkę cieplną określa norma wyrobu; próbki i odcinki badawcze znakuje się z podaniem położenia.

2. Wycięcie

   Stal: nożyce tylko do 8 mm grubości, cięcie termiczne ≥ 8 mm od długości równoległej; inne metale: wyłącznie obróbka mechaniczna.

3. Obróbka do wymiarów

   Oś spoiny w środku długości równoległej; wymiary z tablicy 2 (bO, Lc ≥ Ls + 60 mm, r ≥ 25 mm); tolerancje wg ISO 6892-1 i 6892-2; przy rurach spłaszczenie uchwytów nie może objąć długości równoległej.

4. Pomiar przekroju

   Wyznaczyć pierwotny przekrój SO długości równoległej.

5. Rozciąganie

   Rosnącą siłą aż do zerwania, według zasad ISO 6892-1 (albo 6892-2); temperatura 10–35 °C albo (23 ± 5) °C w warunkach kontrolowanych.

6. Wynik i sprawozdanie

   Wytrzymałość na rozciąganie, miejsce zerwania i temperatura badania; przy starzeniu naturalnym stopów Al — czas od spawania do badania.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Zerwanie próbki pod dużą siłą — osłony maszyny, strefa bezpieczeństwa
• Cięcie i obróbka próbek — ochrona oczu i słuchu, osłony pił i frezarek
• Złącza napromienione — procedury ochrony radiologicznej laboratorium

Najczęstsze pytania