🌿 Wytyczne do pomiaru prędkości i strumienia objętości gazu w przewodach emisyjnych według EN ISO 16911-1 — trzy cele pomiaru o różnych wymaganiach niepewności (pomiary okresowe i izokinetyka, kalibracja przepływomierzy automatycznych, inne pomiary EU ETS), kryteria dla rurek Pitota 2D z metody US EPA 2G, rurka typu L do oceny zawirowania i poprawiony przykład budżetu niepewności, CEN/TR 17078

Środowisko CEN/TR 17078

Przegląd

CO TEN DOKUMENT OPISUJE. To raport techniczny CEN (Technical Report), nie norma: nie zawiera własnej metody pomiaru i — jak pisze sam w punkcie 5.1.2 — nie powtarza tekstu, tabel ani rysunków EN ISO 16911-1:2013, tylko odsyła do jej punktów, więc bez egzemplarza normy nie da się go stosować. Zakres (rozdział 1) w całości: raport „daje wytyczne wyłącznie do stosowania normy europejskiej EN ISO 16911-1:2013” i „nie daje wytycznych do stosowania EN ISO 16911-2:2013” (przepływomierze automatyczne). Tekst czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST-TP CEN/TR 17078:2017 (tekst CEN/TR 17078:2017, angielski): od strony tytułowej przez przedmowę europejską, spis treści, wprowadzenie i rozdziały 1–5 do punktu 6.8.1 włącznie. Poza próbką zostają punkty 6.8.2–6.18 (pole przekroju przewodu, charakterystyki i wymagania, wizja lokalna, płaszczyzna i liczba punktów pomiarowych, kontrole przed pomiarem — szczelność, rurka Pitota typu S, powtarzalność w punkcie, zawirowanie — kontrola jakości, obliczenia z poprawką na efekt ścianki, niepewność), rozdziały 7–9 (wytyczne do załączników A i F normy) oraz załączniki A i B raportu (przykładowe procedury: stopień zawirowania, próba szczelności rurki typu S). Do próbki sprawdziliśmy też wcześniejszą próbkę ostatecznego projektu FprCEN/TR 17078:2016 — tekst rozdziałów 1–5 jest w niej ten sam.

WEDŁUG TEKSTU CEN/TR 17078:2017 (rozdziały 1–5, punkty 6.1–6.8.1). Raport przygotował CEN/TC 264 „Jakość powietrza” (sekretariat DIN) na podstawie mandatu Komisji Europejskiej i EFTA; powstał na prośbę krajowych komitetów lustrzanych o wyjaśnienie, jak rozumieć niektóre wymagania EN ISO 16911-1:2013. Przyjęcie raportu w całości lub w części mogą postanowić organy regulacyjne poszczególnych państw (5.1.1). Powołania normatywne (2): EN 14181, EN 15259:2007, EN ISO 16911-1:2013, EN ISO 16911-2:2013, ISO 10780. Raport wskazuje błąd we wzorze (F.10) przykładu obliczania niepewności w załączniku F normy i zaleca zastąpienie tego przykładu przykładem z rozdziału 8 raportu (5.1.2). Norma dotyczy instalacji objętych dyrektywą w sprawie emisji przemysłowych 2010/75/UE oraz instalacji objętych dyrektywą o systemie handlu uprawnieniami do emisji 2003/87/WE, które muszą lub postanowiły stosować metodykę opartą na pomiarach według rozporządzenia Komisji (UE) nr 601/2012 (MRR) (5.2.1). Wymagania normy ustawiono pod najostrzejszy cel — poziom 4 EU ETS, ±2,5 % — choć norma obejmuje też cele mniej wymagające, jak wspomaganie poboru izokinetycznego; poziom kontroli jakości powinien zależeć od wymagań niepewności celu, a przy celach mniej wymagających można go zmniejszyć (5.2.2). Według dyrektywy w sprawie emisji przemysłowych prędkość i strumień objętości mierzy się w monitoringu okresowym dla oceny zgodności lub sprawozdawczości, gdy wyznacza się emisję masową, oraz do kontroli warunków izokinetycznych przy ręcznym poborze zanieczyszczeń (5.3.1). W EU ETS przepływomierze automatyczne podlegają zapewnieniu jakości według EN 14181 i odpowiednich norm EN, czyli wymaganiom EN ISO 16911-2, a ich kalibrację wykonuje się jedną z technik EN ISO 16911-1 (5.3.2). Tabela 1 (za rozporządzeniem 601/2012) podaje największą dopuszczalną niepewność metod opartych na pomiarach: źródła CO2 — ±10 % (poziom 1), ±7,5 % (2), ±5 % (3), ±2,5 % (4); źródła N2O — ±10 %, ±7,5 %, ±5 %, poziomu 4 brak. Źródło emisji traktuje się jako poziom 4, gdy emituje ponad 5000 ton ekwiwalentu CO2 rocznie albo daje ponad 10 % rocznej emisji całej instalacji; dopuszczalna niepewność jest niepewnością łączną analizatora stężenia i przepływomierza, rozszerzoną do przedziału ufności 95 %, więc przy równym udziale obu składowych na przepływ przypada około ±1,8 % (5.3.2). Charakterystyka profilu przepływu w płaszczyźnie pomiarowej bywa wymagana przed zainstalowaniem nowego przepływomierza; kalibracja przepływomierza z innych powodów regulacyjnych też mieści się w zakresie normy (5.3.3). Dla rurek Pitota 2D norma odsyła do metody US EPA 2G, a raport przenosi z niej główne wymagania (tabela 2): kryterium akceptacji wzorcowania sondy ±3° przy 0° (kąty odchylenia i pochylenia) — przed użyciem; szerokość linii odniesienia ≤ 1,6 mm; średnica przewodów łączących sondę z miernikiem ciśnienia ≥ 3,2 mm; niepewność przyrządu do pomiaru kąta odchylenia ≤ ±1°; sprawdzenie prostoliniowości w poziomie < 5° — przed pomiarem w terenie; sprawdzenie położenia obrotowego przyrządu kątowego ±1° przed pomiarem i ±2° po pomiarze; akceptacja wzorcowania przyrządu kątowego ±2° wobec znanego kąta bloku trójkątnego. Laboratorium, które chce stosować rurki 2D, powinno spełnić pełny zestaw wymagań metody US EPA 2G; wymagania te nie dotyczą ręcznych rurek Pitota typu S, opisanych w samej normze (6.5.2). Do wyznaczania zawirowania w płaszczyźnie pomiarowej norma przewiduje rurki Pitota typu S, 3D lub 2D; raport zaleca dodatkowo rurkę Pitota typu L (6.6.2). Raport grupuje cele pomiaru inaczej niż norma — według zalecanej kontroli jakości (6.7.1): cel 1 — monitoring okresowy dla zgodności według EN 15259 albo sprawozdawczość z wyznaczaniem emisji masowej oraz kontrola warunków izokinetycznych przy poborze ręcznym; cel 2 — kalibracja przepływomierzy automatycznych według EN 14181 i EN ISO 16911-2 lub charakterystyka profilu przepływu, dla EU ETS albo innych wymagań; cel 3 — inne pomiary okresowe wymagane przez dyrektywę EU ETS. Dla punktów o zasadzie metody, metodach znacznikowych i bilansie cieplnym instalacji (6.5.1, 6.6.3–6.6.5) oraz wyborze techniki (6.7.2, 6.7.3) raport stwierdza „nie są potrzebne wytyczne”.

STATUS (stan na 03.10.2026). W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) CEN/TR 17078:2017 ma status „Published”, datę publikacji 22.03.2017, etap 60.60, komitet CEN/TC 264, grupę roboczą WG 23 (ręczny i automatyczny pomiar prędkości i strumienia objętości w przewodach) i mandat M/401. W wyszukiwarce PKN (hasła „CEN/TR 17078” i „TR 17078”, 03.10.2026) dokumentu nie ma — wyniki zawierają tylko normy serii EN ISO 17078 o innym przedmiocie, więc nie podajemy polskiego oznaczenia ani tytułu; tytuł polski w tym wpisie jest naszym tłumaczeniem. W czterech rekordach laboratoria piszą „CEN/TR 17078:2017-03” — miesiąc zgadza się z miesiącem publikacji CEN (marzec 2017). Normę EN ISO 16911-1 opisuje osobny wpis „Prędkość i strumień objętości gazów w przewodach — rurka Pitota (manualna metoda odniesienia)”.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 17078 z członem „CEN/TR” stoi w 15 rekordach u 11 laboratoriów: AB 073, AB 322, AB 409, AB 412, AB 746, AB 833, AB 835, AB 875, AB 994, AB 1382, AB 1642. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 07.05.2025 do 02.10.2026) numer stoi w 13 pozycjach tych samych 11 laboratoriów — rekordów jest więcej, bo przy AB 875 jedna komórka z normą obejmuje trzy wiersze (pobieranie, stężenie i emisja pyłu). Raport ani razu nie stoi sam: dziesięć laboratoriów pisze go pod normą EN ISO 16911-1 (AB 409 jako „PN-EN 16911-1:2013-07”, bez członu ISO), a AB 875 — pod PN-EN 13284-1:2018-02 (pobieranie i stężenie pyłu). Zakładka „Laboratoria” szuka po początku wartości, a raport stoi zawsze na drugim miejscu, więc dla hasła „CEN/TR 17078” pokazuje 0 laboratoriów; dla hasła „PN-EN ISO 16911-1” — 20, wśród nich dziewięć z jedenastu (bez AB 409 i AB 875). Sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Wszystkie pozycje dotyczą gazów odlotowych, w większości w części „Pomiary okresowe emisji do powietrza ze źródeł stacjonarnych wykonywane dla celów obszaru regulowanego”. Prędkość i strumień objętości gazu metodą pomiaru ciśnienia różnicowego dla ciśnień różnicowych powyżej 5 Pa: AB 073, AB 322, AB 746, AB 833, AB 994; „dla ciśnień dynamicznych > 5 Pa”: AB 835, a sam strumień objętości: AB 409 (ciśnienia dynamiczne) i AB 1642; powyżej 10 Pa: AB 412 i AB 1382. Prędkość metodą anemometryczną: AB 322 — zakres (1,0–6) m/s i AB 833 — (0,5–10) m/s. AB 875 powołuje raport przy pobieraniu próbek do oznaczania stężenia pyłu i przy stężeniu pyłu metodą grawimetryczną, zakres (0,5–50) mg/m3, razem z PN-EN 13284-1:2018-02 — czyli przy celu 1 z raportu (kontrola warunków izokinetycznych). W kopii bazy u AB 073 raport przypisano do stężenia pyłu; w aktualnym dokumencie PCA stoi on przy prędkości i strumieniu objętości. Przy AB 746 część zakresu jest zawieszona (pogrubiona kursywa) — pozycja z raportem do niej nie należy.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy wyborze kontroli jakości: wymagania EN ISO 16911-1 ustawiono pod poziom 4 EU ETS (±2,5 %, około ±1,8 % na sam przepływ), a raport pozwala je zmniejszyć przy celach mniej wymagających — ale tylko wtedy, gdy cel pomiaru (1, 2 lub 3 z punktu 6.7.1) jest nazwany przed pomiarem; uproszczona kontrola zastosowana przy kalibracji przepływomierza do EU ETS da wynik bez widocznego błędu, który nie spełnia wymaganej niepewności. Przy rurkach 2D: wymagania z tabeli 2 to tylko wybór z metody US EPA 2G — raport każe stosować jej pełny zestaw. Przy obliczeniu niepewności: przykład z załącznika F normy zawiera błąd we wzorze (F.10); budżet zbudowany według tego przykładu powiela błąd, a raport zaleca przykład z własnego rozdziału 8 (5.1.2). Przy samym pomiarze i obliczeniu (płaszczyzna pomiarowa, szczelność, poprawka na efekt ścianki, warunki normalne) raport mówi w punktach 6.10–6.16, których nie czytaliśmy — odsyłamy do wpisu o EN ISO 16911-1 z nazwy podanej wyżej.

CZEGO NIE PODAJEMY. Punktów 6.8.2–6.18, rozdziałów 7–9 i załączników A i B raportu nie czytaliśmy, więc nie podajemy zalecanych wymagań dla poszczególnych celów pomiaru (to treść tabel w punkcie 6.9), liczby punktów pomiarowych, kryteriów próby szczelności, powtarzalności i zawirowania, przykładu budżetu niepewności ani treści poprawionego wzoru (F.10). Nie podajemy też, czy w Polsce raport przyjęto jako dokument PKN, ani które jego części przyjął polski organ regulacyjny — tego w przeczytanych źródłach nie ma.

Zasada metody

Raport nie wprowadza własnej metody: prędkość w punktach płaszczyzny pomiarowej mierzy się technikami EN ISO 16911-1 (rurki Pitota różnego typu lub anemometr), a strumień objętości wyznacza z prędkości średniej i pola przekroju. Raport przypisuje do każdego z trzech celów pomiaru — monitoring okresowy i kontrola izokinetyki, kalibracja przepływomierzy automatycznych i charakterystyka profilu, inne pomiary okresowe EU ETS — zalecany poziom kontroli jakości, przenosi kryteria dla rurek Pitota 2D z metody US EPA 2G, dodaje rurkę typu L do oceny zawirowania i zastępuje przykład budżetu niepewności z załącznika F normy.

Zastosowania

• Gazy odlotowe ze źródeł stacjonarnych — dobór wymagań EN ISO 16911-1 do celu pomiaru prędkości i strumienia objętości (1, 5.2, 6.7.1)
• Instalacje objęte dyrektywą 2010/75/UE i instalacje EU ETS stosujące metodykę opartą na pomiarach według rozporządzenia 601/2012 (5.2.1)
• Gazy odlotowe: prędkość i strumień objętości gazu, metoda ciśnienia różnicowego i anemometryczna, oraz pobieranie i stężenie pyłu — w zakresach akredytacji 11 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

CEN/TR 17078:2017

Tytuł (PL)

Emisja ze źródeł stacjonarnych — Wytyczne dotyczące stosowania EN ISO 16911-1 (tłumaczenie robocze tytułu; dokument istnieje w wersji angielskiej)

Title (EN)

Stationary source emissions — Guidance on the application of EN ISO 16911-1

Procedura krok po kroku

1. Nazwanie celu pomiaru

   Przed pomiarem przypisać zadanie do celu 1, 2 lub 3 z punktu 6.7.1 — od tego zależy zalecany poziom kontroli jakości. CEN/TR 17078:2017 „Published” w katalogu CEN (odczyt 03.10.2026).

2. Wymagana niepewność

   Przy EU ETS ustalić poziom źródła (tabela 1); przy poziomie 4 na przepływ przypada około ±1,8 % — wtedy obowiązują pełne wymagania EN ISO 16911-1.

3. Dobór i sprawdzenie sondy

   Rurka typu S — według normy; rurka 2D — pełny zestaw wymagań US EPA 2G (tabela 2 podaje główne); do oceny zawirowania raport dopuszcza też rurkę typu L.

4. Pomiar i obliczenia

   Według EN ISO 16911-1 i punktów 6.10–6.16 raportu (płaszczyzna, szczelność, powtarzalność, zawirowanie, poprawka na efekt ścianki) — tych punktów nie czytaliśmy i ich nie podajemy.

5. Budżet niepewności

   Nie według przykładu z załącznika F normy (błąd we wzorze F.10), lecz według przykładu z rozdziału 8 raportu (5.1.2).

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Pomiary prowadzi się na kominach i kanałach czynnych instalacji — praca na wysokości, gorące i toksyczne gazy przy otwartych króćcach pomiarowych; zasad bezpieczeństwa raport w przeczytanej części nie podaje
• Próba szczelności i przepinanie przewodów sondy przy przewodzie w nadciśnieniu grożą wypływem gazu — wymagań raportu (6.12.2) nie czytaliśmy

Najczęstsze pytania