🌿 Pobieranie próbek z rzek i strumieni — program, wybór przekroju i punktu, postępowanie z próbką (PN-EN ISO 5667-6)

Środowisko PN-EN ISO 5667-6

Przegląd

ZAKRES, PRZETŁUMACZONY Z TEKSTU NORMY: ta część ISO 5667 ustala zasady, które należy stosować przy projektowaniu programów pobierania próbek, przy technikach pobierania i przy postępowaniu z próbkami wody z rzek i strumieni, na potrzeby oceny fizycznej i chemicznej.

CZTERY WYŁĄCZENIA — KAŻDE ODSYŁA GDZIE INDZIEJ. Norma NIE ma zastosowania do pobierania próbek wód estuariowych ani przybrzeżnych. NIE ma zastosowania do pobierania próbek do badań mikrobiologicznych — procedury dla nich podaje ISO 19458, opisana w tej bazie osobno. NIE dotyczy badania osadów, zawiesin ani organizmów wodnych. NIE stosuje się jej też do pasywnego pobierania próbek wód powierzchniowych, dla którego właściwa jest ISO 5667-23. Norma zwraca też uwagę na przypadek graniczny: tam, gdzie zapory naturalne lub sztuczne powodują zatrzymanie lub magazynowanie wody na kilka dni lub dłużej, dany odcinek rzeki czy strumienia należy traktować jako wodę stojącą — a do jej pobierania właściwa jest ISO 5667-4.

DLACZEGO PLAN JEST WAŻNIEJSZY NIŻ SPRZĘT. Norma otwiera rozdział o programie zdaniem, które warto przytoczyć w tłumaczeniu: pobieranie próbek jest zwykle pierwszym krokiem badania i w dużej mierze przesądza o jakości całego badania. Dlatego zaleca się opracowanie szczegółowej strategii pobierania, często opartej na badaniu wstępnym, w którym rozpoznano istotne aspekty. Sposób pobierania wynika zarówno z celu badania, jak i z sytuacji w terenie.

CO MA ZAWIERAĆ PLAN POBIERANIA — OSIEM PUNKTÓW OGÓLNYCH. Norma wylicza: cel badania; parametry do oznaczenia dla każdego punktu poboru; pomiary wykonywane w punkcie poboru wraz ze wskazaniem metod — na przykład temperatura, tlen rozpuszczony, odczyn albo natężenie przepływu; częstość i pory pobierania oraz rodzaj próbki; miejsce poboru oraz liczbę i położenie punktów; wyposażenie do pobierania; procedury zapewnienia jakości; transport, utrwalanie i przechowywanie próbek.

CO MA UWZGLĘDNIAĆ PLAN W SPRAWIE WARUNKÓW TERENOWYCH — PIĘĆ PUNKTÓW. Bezpieczeństwo; charakterystyka hydrodynamiczna i morfologiczna wody; okoliczności miejscowe, takie jak głębokość wody, warstwy pływające, roślinność i dostępność miejsca; głębokości poboru; przewidywany skład i ilość wody, w tym obecność warstw pływających lub osadowych.

CZYNNIKI, KTÓRE STERUJĄ ZACHOWANIEM ZANIECZYSZCZEŃ W RZECE. Norma wymienia: temperaturę, mętność, głębokość, prędkość, turbulencję, spadek, zmiany kierunku i przekrojów oraz charakter dna. I dodaje wyjaśnienie, które tłumaczy, dlaczego nie da się tych czynników uszeregować według ważności: spadek i szorstkość koryta wpływają na głębokość i prędkość przepływu, a te razem sterują turbulencją; turbulencja z kolei wpływa na szybkość mieszania się ścieków i dopływów, na natlenianie, na sedymentację lub rozmywanie zawiesin, na rozwój form przyczepionych i na szybkość samooczyszczania. Do tego dochodzą procesy chemiczne i biologiczne — fotosynteza, oddychanie, przemiany metaboliczne.

WYBÓR MIEJSCA: DWA ROZSTRZYGNIĘCIA, NIE JEDNO. Norma rozdziela wybór miejsca poboru na dwa pytania: gdzie leży przekrój pomiarowy w zlewni, rzece lub strumieniu, oraz który dokładnie punkt w tym przekroju. Cel badania często wyznacza miejsce wprost — na przykład przy ocenie jakości zrzutu ścieków — ale czasem daje tylko ogólne pojęcie, jak przy charakteryzowaniu jakości w zlewni.

ZMIANA PUNKTU POBORU JEST DECYZJĄ, NIE DROBIAZGIEM. Norma stwierdza wprost, że względy praktyczne, na przykład dostępność, mogą uczynić idealny punkt poboru niewykonalnym — ale każda zmiana wyznaczonego punktu, z jakiegokolwiek powodu, musi zostać omówiona i uzgodniona z zamawiającym program pobierania. Wynik tych ustaleń zapisuje się w karcie punktu poboru, która zawiera dojazd, dokładną lokalizację punktu, metodę pobierania i szczegóły takie jak potrzebne klucze oraz sprawy bezpieczeństwa i higieny.

CZEGO NIE PODAJEMY. Mamy podgląd tekstu normy obejmujący zakres, rozdział 4 o projektowaniu programu i początek rozdziału 5 o wyborze miejsca; dalsze rozdziały — przygotowanie do poboru, techniki pobierania, pobieranie spod lodu, postępowanie z próbkami — są w części niedostępnej. NIE PODAJEMY zatem: technik poboru na poszczególnych głębokościach, wymagań wobec próbników, zasad poboru spod lodu ani warunków utrwalania i przechowywania próbek rzecznych.

Zasada metody

Próbka z rzeki ma reprezentować wodę płynącą w danym przekroju, a nie przypadkowe miejsce przy brzegu. Dlatego norma prowadzi od celu badania do planu, od planu do przekroju, a dopiero potem do punktu i techniki poboru. Turbulencja i mieszanie decydują o tym, czy w danym przekroju zrzut jest już wymieszany z wodą rzeki — a od tego zależy, czy jedna próbka wystarczy, czy trzeba pobrać kilka w poprzek przekroju. Odcinki spiętrzone traktuje się jak wodę stojącą, bo tam przestają obowiązywać założenia o przepływie.

Zastosowania

• Monitoring jakości rzek i strumieni — badania fizyczne i chemiczne
• Ocena wpływu zrzutu ścieków na odbiornik: przekroje powyżej i poniżej wylotu
• Charakteryzowanie jakości wody w zlewni — programy wielopunktowe
• Projektowanie programów pobierania na podstawie badania wstępnego
• Prowadzenie kart punktów poboru: dojazd, lokalizacja, metoda, klucze, bezpieczeństwo

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 5667-6:2016-12 (ISO 5667-6:2014)

Tytuł (PL)

Jakość wody -- Pobieranie próbek -- Część 6: Wytyczne dotyczące pobierania próbek z rzek i strumieni

Title (EN)

Water quality — Sampling — Part 6: Guidance on sampling of rivers and streams

Procedura krok po kroku

1. Ustalenie celu badania

   Cel wyznacza sposób pobierania. Zaleca się badanie wstępne, w którym rozpoznaje się istotne aspekty.

2. Opracowanie planu

   Osiem aspektów ogólnych i pięć dotyczących warunków terenowych — wyliczone w opisie. Plan obejmuje także procedury zapewnienia jakości.

3. Wybór przekroju

   Położenie przekroju pomiarowego w zlewni, rzece lub strumieniu. Sprawdzić, czy odcinek nie jest spiętrzony — wtedy właściwa jest norma o wodach stojących.

4. Wybór punktu w przekroju

   Drugie, osobne rozstrzygnięcie. Uwzględnić turbulencję i stopień wymieszania, głębokość, warstwy pływające i dostępność.

5. Uzgodnienie odstępstw

   Jeżeli wyznaczony punkt jest niewykonalny, zmianę omawia się i uzgadnia z zamawiającym program, a ustalenia zapisuje w karcie punktu poboru.

6. Pomiary w punkcie poboru

   Temperatura, tlen rozpuszczony, odczyn, natężenie przepływu — zgodnie z metodami wskazanymi w planie.

7. Pobór, transport i utrwalanie

   Zgodnie z planem. TECHNIK POBORU, WYMAGAŃ WOBEC PRÓBNIKÓW I WARUNKÓW UTRWALANIA NIE PODAJEMY — te rozdziały normy są poza dostępnym podglądem.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Bezpieczeństwo jest pierwszym punktem listy warunków terenowych w samej normie — nie dodatkiem do planu
• Pobór z brzegu, z mostu i z łodzi — ryzyko upadku do wody, wezbrania i silnego nurtu
• Pobór spod lodu wymaga osobnej oceny ryzyka — norma poświęca mu odrębne rozdziały
• Rzeki poniżej zrzutów ścieków — kontakt z wodą zanieczyszczoną mikrobiologicznie mimo chemicznego celu badania
• UWAGA MERYTORYCZNA: do badań mikrobiologicznych tej normy się nie stosuje — właściwa jest PN-EN ISO 19458

Najczęstsze pytania