🏞️ Pobieranie próbek wody z jezior i zbiorników zaporowych wg PN-ISO 5667-4 — i zima, którą laboratoria wyłączają

Fizykochemia PN-ISO 5667-4

Przegląd

STATUS (stan karty PKN na 23.09.2026). Obowiązuje PN-ISO 5667-4:2017-10, publikacja 16-10-2017, 44 strony, organ techniczny KT 119 (Jakości Wody — Problemy Podstawowe), ICS 13.060.10 i 13.060.45, „Wprowadza: ISO 5667-4:2016 [IDT]", „Zastępuje: PN-ISO 5667-4:2003 — wersja polska". Karta nie zawiera adnotacji o wycofaniu ani wiersza „Zastąpiona przez".

NORMA OBOWIĄZUJE W POLSKIM ZBIORZE TYLKO PO ANGIELSKU. W katalogu sklepu PKN pod numerem PN-ISO 5667-4:2017-10 jest wyłącznie karta wersji ANGIELSKIEJ; wersja POLSKA została przy wydaniu z 2003 roku, które to wydanie zostało zastąpione. To ten sam układ co przy siostrzanej części 11 (wody podziemne): wydanie starsze po polsku, obowiązujące po angielsku. Dla laboratorium znaczy to tyle, że tłumaczenie robocze użyte w procedurze jest odpowiedzialnością laboratorium, a nie PKN. KARTY WYDANIA Z 2003 ROKU NIE ODCZYTALIŚMY — serwis PKN przestał odpowiadać w trakcie pracy; daty jego wycofania nie podajemy, bo jej nie widzieliśmy.

CO NORMA OBEJMUJE, A CZEGO NIE — Z JEJ WŁASNEGO ROZDZIAŁU 1. Zakres obejmuje projektowanie programów pobierania, techniki oraz postępowanie z próbkami i ich utrwalanie, dla wody z jezior naturalnych i sztucznych zbiorników zaporowych, W WARUNKACH WODY OTWARTEJ I POD POKRYWĄ LODOWĄ. Norma stosuje się do jezior z roślinnością wodną i bez niej. I zdanie, które przesądza o granicy zastosowania: „Guidance on sampling for microbiological examination is not included" — wytycznych do pobierania próbek do badań MIKROBIOLOGICZNYCH norma NIE ZAWIERA. Zgadza się to z tym, co stoi w zakresach: przy tej normie widnieje metodyka „Pobieranie próbek do badań chemicznych i fizycznych", nigdy mikrobiologiczna.

WYŁĄCZENIA PUNKTÓW — POMIAR NA ZAKRESACH AKREDYTACJI (odczyt 23.09.2026). Normę powołuje 49 pozycji u 47 laboratoriów — przy dopasowaniu po POCZĄTKU zapisu, czyli tak, jak szuka zakładka „Laboratoria" przy tym wpisie, wychodzi 44 pozycje u 43 laboratoriów; różnicę robią zapisy z rozstrzelonym albo rozsuniętym prefiksem. Z WYŁĄCZENIEM punktów robi to 19 pozycji u 18 laboratoriów. Rozkład wyłączanych punktów: • pkt 15 — 14 razy, • pkt 13 — 12 razy, • pkt 14 — 9 razy, • pkt 16 — 4 razy, • pkt 6.2.3 — 3 razy. CO TO SĄ ZA PUNKTY (ze spisu treści wydania ISO 5667-4:2016, czyli dokumentu wprowadzanego przez tę normę): 13 — pobieranie próbnikami zamkniętymi; 14 — pobieranie do oznaczeń parametrów lotnych; 15 — pobieranie przez pokrywę lodową; 16 — warunki silnego mrozu; 6.2.3 — pionowy rozkład punktów pobierania. WNIOSEK, KTÓRY Z TEGO WYNIKA WPROST: wyłączenia nie są rozrzucone po normie, tylko skupione w JEDNEJ jej części. Trzy z czterech najczęściej wyłączanych rozdziałów to pobieranie zimowe i próbniki zamknięte. Laboratorium wyłączające punkty 15 i 16 oświadcza, że nie pobiera próbek spod lodu — a norma obejmuje takie pobieranie wprost, w zakresie.

JAK ŁATWO POLICZYĆ TE WYŁĄCZENIA ŹLE — I DLACZEGO PODAJEMY SPOSÓB. Zapis w zakresie wygląda na przykład tak: „PN-ISO 5667-4:2017-10 z wyłączeniem p.15 PN-EN ISO 5667-6:2016-12 z wyłączeniem p.7.6". Wyciąganie z takiego zapisu wszystkich liczb daje na czele listy „punkt 10" i „punkt 4", których nikt nie wyłącza: pierwsza to końcówka oznaczenia „:2017-10", druga to numer CZĘŚCI normy. Do tego punkty 7.3 i 7.6 należą do części 6, stojącej w tym samym polu. Liczby wyżej policzono inaczej: fragment zapisu dotyczący TEJ normy ucinany na następnym „PN", a numery brane dopiero PO słowie wyłączenia — w obu postaciach, pełnej („z wyłączeniem") i skróconej („z wył.").

PRZY POBIERANIU Z JEZIOR W ZAKRESACH STOI TAKŻE POMIAR — I NORMA SAMA GO PRZEWIDUJE. W 16 pozycjach obok metodyki pobierania stoi „Temperatura pobranej próbki wody" albo samo „Temperatura", a w 16 pozycjach w tym samym polu dokumentów odniesienia stoi PN-77/C-04584 (pomiar temperatury). Deklarowane zakresy różnią się między laboratoriami: (0,0 – 50,0) °C, (3,0 – 50) °C, (0 – 35) °C, (0,0 – 30,0) °C, (1,0 – 25,0) °C, (1,0 – 35,0) °C, a w jednym przypadku (1,0 – 85,0) °C. To nie jest doklejanie obcej czynności do normy o pobieraniu: rozdział 5 wymienia wśród elementów programu „pomiary wykonywane w punkcie pobierania, np. temperatura, tlen rozpuszczony, pH, mętność, przewodność", a rozdział 9 ustawia pomiar in situ NA PIERWSZYM MIEJSCU w kolejności preferencji — przed napełnianiem pojemników.

KOLEJNOŚĆ POSTĘPOWANIA Z ROZDZIAŁU 9 JEST TREŚCIĄ, NIE PORZĄDKIEM REDAKCYJNYM. Norma nakazuje najpierw zapisać współrzędne UTM i głębokość wody (zwykle najgłębsze miejsce jeziora), a potem wybierać metodę tak, by ZMNIEJSZYĆ LICZBĘ PRZELAŃ próbki między sprzętem a pojemnikiem. Kolejność preferencji: pomiar in situ → napełnianie pojemnika bezpośrednio, bez próbnika → napełnianie pośrednie z próbnika wprost do pojemników → zbieranie próbnikiem i późniejszy rozdział na pojemniki. Każdy kolejny wariant to jedno przelanie więcej i jedna okazja do zanieczyszczenia próbki więcej.

31 POSTACI ZAPISU NA 49 POZYCJI. Najczęstsza to „PN-ISO 5667-4:2017-10" (16 pozycji), a dalej zapisy z doklejonym wyłączeniem. Wśród rzadkich są „P N - ISO 5667-4:2017-10" z rozstrzelonym prefiksem oraz „PN-ISO 5667-4 :2017-10" ze spacją przed dwukropkiem. Dla porównania: przy PN-C-04605-02 (glin w wodzie) na 26 pozycji przypadają trzy postacie. Rozrzut zapisu nie jest cechą bazy zakresów, tylko cechą konkretnej normy — rośnie tam, gdzie do numeru dokleja się listę wyłączonych punktów.

MATRYCE W ZAKRESACH: „Woda" (34 pozycje), „Woda powierzchniowa" (8), „Wody powierzchniowe" (2), w pojedynczych przypadkach z dopiskiem „(zbiorniki zaporowe)". Część laboratoriów dopisuje „Woda do spożycia przez ludzi" — norma dotyczy jednak zbiornika, a nie ujęcia ani sieci; pobieranie wody do spożycia z zakładu uzdatniania i z sieci ma własną część serii (część 5).

DOKĄD SIĘGA POSIADANY TEKST. Mamy fragment próbny wydania ISO 5667-4:2016 (drugie wydanie, 2016-07-01): 13 stron pliku, to jest strony i–7 normy — przedmowa, pełny SPIS TREŚCI z numeracją rozdziałów, rozdziały 1–9 w całości (zakres, powołania normatywne, terminy i definicje, wyposażenie, projektowanie programu, procedura pobierania do 6.8, bezpieczeństwo, pojemniki, kolejność postępowania). NIE MAMY rozdziałów 10–18 ani załączników A–E. Punkty 13–16, czyli te najczęściej wyłączane, znamy więc Z TYTUŁU ze spisu treści, a nie z treści — i tego, co dokładnie nakazują, nie podajemy.

POWOŁANIA NORMATYWNE NORMY (rozdz. 2): ISO 5667-1 (projektowanie programów i techniki), ISO 5667-3 (utrwalanie i postępowanie z próbkami), ISO 5667-14 (nadzór nad jakością pobierania) oraz ISO 7027 (mętność — norma odsyła do niej po opis krążka Secchiego). Dokument opracował ISO/TC 147 „Water quality", podkomitet SC 6 „Sampling (general methods)". Wydanie drugie unieważnia i zastępuje pierwsze (ISO 5667-4:1987), zrewidowane technicznie.

Zasada metody

Próbkę wody z jeziora albo zbiornika zaporowego pobiera się według programu ustalonego PRZED wyjściem w teren: cel badania, wskaźniki, punkty w planie i w pionie, częstość, sprzęt i sposób utrwalenia. Punkt pobierania wyznacza się zwykle nad najgłębszym miejscem zbiornika, a jego położenie zapisuje współrzędnymi i głębokością. Rozkład pionowy ustala się po wstępnym profilowaniu sondą (temperatura, tlen rozpuszczony, pH, przewodność, mętność, fluorescencja chlorofilu), bo w zbiorniku uwarstwionym jakość wody zmienia się z głębokością, najsilniej w termoklinie. Próbkę pobiera się sprzętem dobranym do oznaczanych wskaźników — z powierzchni próbnikiem otwartym, z głębokości próbnikiem zamykanym — ograniczając liczbę przelań między sprzętem a pojemnikiem.

Zastosowania

• Pobieranie próbek wody z jezior naturalnych i sztucznych zbiorników zaporowych do badań chemicznych i fizycznych
• Monitoring zbiorników zaporowych i jezior w warunkach wody otwartej oraz pod pokrywą lodową
• Badanie zbiorników uwarstwionych, w których wynik zależy od głębokości pobrania
• Odczytanie zakresu akredytacji, w którym przy pobieraniu stoi także temperatura pobranej próbki
• Sprawdzenie, czy zakres laboratorium obejmuje pobieranie zimowe — czy punkty o lodzie są wyłączone

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-ISO 5667-4:2017-10 (wersja ANGIELSKA; wprowadza ISO 5667-4:2016 [IDT])

Tytuł (PL)

Jakość wody — Pobieranie próbek — Część 4: Wytyczne dotyczące pobierania próbek z jezior naturalnych i sztucznych zbiorników zaporowych

Title (EN)

Water quality — Sampling — Part 4: Guidance on sampling from lakes, natural and man-made

Procedura krok po kroku

1. Ustalenie programu PRZED wyjściem w teren (rozdz. 5)

   Norma wymienia elementy programu: cel badania; wskaźniki dla każdego punktu; pomiary wykonywane w punkcie pobierania (temperatura, tlen rozpuszczony, pH, mętność, przewodność); częstość i terminy; liczba i położenie punktów; sprzęt; procedury nadzoru nad jakością; transport, utrwalanie i przechowywanie; cechy hydrodynamiczne i morfologiczne zbiornika; warunki miejscowe (głębokość, roślinność, dostępność, warstwy pływające lub osadowe); głębokości pobrania; skład i ilość wody; bezpieczeństwo.

2. Dobór i przygotowanie sprzętu (rozdz. 4)

   Sprzęt dobrać tak, by nie wchodził w oddziaływanie z wodą — sprawdzać wyrywkowo emisję, absorpcję i adsorpcję oznaczanych substancji. Sprzęt czyścić regularnie mechanicznie i, gdy trzeba, chemicznie, od wewnątrz i z zewnątrz. Mechanizmy spustowe próbników sprawdzać okresowo, a sondy i urządzenia elektroniczne wzorcować według zaleceń producenta i PROWADZIĆ ZAPIS dat oraz wyników sprawdzeń (pkt 4.3).

3. Wyznaczenie punktu w planie (pkt 6.2.2)

   Dla zbiornika bez wyraźnych niejednorodności poziomych wystarcza zwykle jeden punkt nad najgłębszym miejscem. Przy jeziorach o złożonej morfologii — kilka misek, rozwinięta linia brzegowa — najpierw badanie wstępne z większą liczbą punktów, dopiero potem ustalenie liczby punktów stałych. Punkty oznaczyć trwale (boje) albo wyznaczać urządzeniem nawigacyjnym.

4. Wyznaczenie punktów w pionie (pkt 6.2.3)

   W zbiorniku uwarstwionym jakość wody zmienia się z głębokością — przez fotosyntezę i nagrzewanie od powierzchni, przez rozpuszczanie i wzruszanie osadu od dna, przez sedymentację zawiesiny; największe różnice występują w termoklinie. Wykonać profilowanie sondą, a w strefach niejednorodnych zagęścić odstępy między głębokościami pobrania. Raz przyjętego układu głębokości nie zmieniać w trakcie programu — dane z programu zmienionego w środku nie są porównywalne. TO JEST PUNKT WYŁĄCZANY PRZEZ TRZY POZYCJE W ZAKRESACH.

5. Zapis położenia i głębokości przed pobraniem (rozdz. 9)

   Przed pobraniem zapisać współrzędne UTM i głębokość wody, żeby potwierdzić, że próbka pochodzi z właściwego miejsca — zwykle z najgłębszej części jeziora.

6. Pomiary in situ przed napełnieniem pojemników (rozdz. 9)

   Pomiary wykonywane na miejscu — tlen rozpuszczony, pH, temperatura wody, przewodność, mętność, przezroczystość krążkiem Secchiego albo sondą optyczną — wykonać PRZED pobraniem próbek do analiz. Dają one obraz uwarstwienia i pozwalają dobrać głębokości. W wodach uwarstwionych pomiary głębokości powtarzać konsekwentnie, bo pH i tlen rozpuszczony zależą od głębokości.

7. Wybór sposobu napełniania — im mniej przelań, tym lepiej (rozdz. 9)

   Kolejność preferencji: pomiar in situ; napełnianie pojemnika bezpośrednio, bez próbnika i lejka; napełnianie pośrednie, gdy próbnik napełnia pojemniki wprost; zbieranie próbnikiem i późniejszy rozdział na pojemniki. Każde kolejne przelanie to dodatkowa okazja do zanieczyszczenia próbki.

8. Pojemniki i ich przygotowanie (rozdz. 8)

   Pojemniki dobrać do oznaczanych wskaźników; mogą wymagać przygotowania w laboratorium (mycie kwasem, czyszczenie, procedury nadzoru nad jakością) albo wypłukania na miejscu przed użyciem. Wskazówki ma ISO 5667-3, a rodzaj i objętość uzgodnić z laboratorium wykonującym oznaczenia i zapisać w procedurze. Przy pojemnikach przygotowywanych chemicznie zachować środki ostrożności wobec użytych odczynników.

9. Bezpieczeństwo pracy na wodzie i na lodzie (rozdz. 7)

   Norma odsyła do ISO 5667-1, gdzie podano środki ostrożności — w tym dla pobierania z łodzi i z akwenów pokrytych lodem — i przypomina o krajowych oraz miejscowych przepisach bezpieczeństwa.

10. Wpisanie wyłączeń do sprawozdania

    Jeżeli zakres akredytacji obejmuje normę z wyłączeniem punktów, sprawozdanie ma wskazywać, że badanie wykonano z tymi wyłączeniami. Przy wyłączonych punktach 15 i 16 znaczy to, że laboratorium nie wykonuje pobierania spod pokrywy lodowej ani w warunkach silnego mrozu — czyli zlecenia zimowego nie obejmuje.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Wyłączenie punktów 15 i 16 oznacza, że zakres nie obejmuje pobierania przez pokrywę lodową ani w warunkach silnego mrozu — a norma obejmuje takie pobieranie wprost, więc samo jej powołanie w umowie nie przesądza, że zlecenie zimowe zostanie wykonane
• Wyłączenie punktu 14 oznacza, że zakres nie obejmuje pobierania do oznaczeń parametrów lotnych — a to jest ta klasa wskaźników, przy której technika pobrania decyduje o wyniku
• Norma nie obejmuje pobierania do badań mikrobiologicznych i mówi to o sobie w rozdziale 1 — powołanie jej jako podstawy pobrania próbki do badania mikrobiologicznego jest powołaniem nieprawidłowym
• Pobieranie z jeziora to nie to samo co pobieranie wody do spożycia z zakładu uzdatniania i z sieci — do tego jest część 5 serii; matryca „woda do spożycia" przy tej normie wymaga sprawdzenia, czego dotyczy
• Od wydania z 2017 r. norma istnieje w polskim zbiorze tylko po angielsku — tłumaczenie robocze użyte w procedurze jest odpowiedzialnością laboratorium
• Program pobierania zmieniony w trakcie realizacji daje dane nieporównywalne — norma stawia to wprost w punkcie 6.2.3
• Silnik spalinowy jednostki pływającej wyłączyć co najmniej 10 m przed miejscem pobierania; przy małych łodziach norma wskazuje napęd elektryczny, bo spaliny i oleje zanieczyszczają próbkę

Najczęstsze pytania