⚗️ Pobieranie próbek wody do picia ze stacji uzdatniania i z sieci wodociągowej (PN-ISO 5667-5)

Fizykochemia PN-ISO 5667-5

Przegląd

ZAKRES Z KARTY KATALOGOWEJ PKN, PRZYTOCZONY DOSŁOWNIE I W CAŁOŚCI: „W niniejszej części ISO 5667 podano wytyczne dotyczące technik pobierania próbek wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Dla celów niniejszej części ISO 5667 woda przeznaczona do spożycia przez ludzi obejmuje: a) każdy rodzaj wody w postaci pierwotnej lub po uzdatnieniu, przeznaczony do picia, gotowania, przygotowywania posiłków lub do innych celów domowych, niezależnie od jej pochodzenia, a także b) każdy rodzaj wody używany w jakimkolwiek zakładzie produkcyjnym do wytwarzania, przetwarzania, konserwowania lub wprowadzania do obrotu produktów lub substancji przeznaczonych do spożycia przez ludzi, chyba że właściwe organy krajowe uznają, iż jakość wody nie ma wpływu na wartość zdrowotną produktu spożywczego w jego gotowej postaci. Wytyczne podane w niniejszej części ISO 5667 ograniczają się do sytuacji, w których woda pochodzi z miejskich systemów dystrybucji lub podobnych systemów (w tym systemów indywidualnych), w przypadku których wcześniejsze uzdatnianie i/lub ocena jakości spowodowała, że woda jest zakwalifikowana jako zdatna do picia lub do celów produkcyjnych. Niniejsza część ISO 5667 ma w szczególności zastosowanie do wody, która jest stale dostarczana do każdego etapu wykorzystania aż do punktu użycia w systemie dystrybucji. Obejmuje to dystrybucję w dużych budynkach, w których może być stosowane dodatkowe zarządzanie jakością wody. Niniejsza część ISO 5667 ma również zastosowanie w przypadku pobierania próbek, gdy może dojść do uszkodzeń systemów dystrybucji, albo w sytuacjach awaryjnych, w których bezpieczeństwo osób pobierających próbki nie jest zagrożone. Niniejsza część ISO 5667 nie zawiera wytycznych dotyczących źródeł wody ani produktów wytwarzanych przy użyciu wody do picia. Poniżej podano przykłady sytuacji, do których niniejszy dokument nie ma zastosowania: pobieranie próbek wody z jej źródeł, jak na przykład wody podziemne i retencjonowane wody powierzchniowe; pobieranie próbek wody do picia pochodzącej z nieciągłych źródeł (na przykład z samochodów-cystern); pobieranie próbek ze zbiorników wody w samolotach, pociągach i na statkach; pobieranie próbek napojów (łącznie z wodą butelkowaną) albo próbek żywności zawierającej wodę do picia wykorzystywaną do jej przygotowania; pobieranie próbek z automatów do napojów, które wydają niezamknięte kubki z napojami".

LISTA WYŁĄCZEŃ JEST LISTĄ NAJCZĘSTSZYCH POMYŁEK. Ostatnie zdanie zakresu wylicza pięć sytuacji, do których normy się nie stosuje — i każda z nich bywa w praktyce podciągana pod „pobieranie wody do picia". Woda z samochodu-cysterny, woda butelkowana, zapas wody w pociągu i napój z automatu to nie są przypadki tej normy, mimo że wszędzie chodzi o wodę zdatną do picia. Rozstrzyga sposób dostarczania: norma dotyczy wody dostarczanej STALE, systemem dystrybucji.

STATUS I WYBÓR WYDANIA. Karta PKN wydania 2017-10 nie ma nagłówka „Wycofana". Wydanie to wprowadza ISO 5667-5:2006 [IDT] i zastępuje PN-ISO 5667-5:2003, które wprowadzało starszą ISO 5667-5:1991 i jest dziś wycofane. Powołanie wydania z 2003 roku byłoby więc powołaniem dokumentu wycofanego — różnica dotyczy nie tylko roku, ale i wprowadzanej normy międzynarodowej. Data publikacji wydania krajowego: 24-09-2019, 24 strony, ICS 13.060.20 i 13.060.45.

WYBÓR MIEJSC POBORU — SIEDEM KRYTERIÓW. Norma podaje kryteria wyboru miejsc: miejsca mają dawać próbki reprezentatywne dla całego systemu albo dla jego głównych części; dla każdej stacji uzdatniania ma być co najmniej jedno miejsce na ujęciu i co najmniej jedno bezpośrednio za wylotem wody uzdatnionej; w systemach z więcej niż jednym źródłem miejsca mają odzwierciedlać wydajność każdego źródła, zapotrzebowanie na nie i liczbę ludności z niego korzystającej; miejsca mają być rozłożone szeroko w całej sieci, a ich liczba proporcjonalna do liczby odgałęzień; wśród nich mają być miejsca reprezentatywne dla najbardziej niekorzystnych źródeł i miejsca podatne na zanieczyszczenie — pętle, strefy niskiego ciśnienia i końcówki sieci; gdy wody z różnych źródeł mieszają się w złożonym układzie, miejsca mają pozwalać rozpoznać udział każdego źródła; a tam, gdzie sieć zasila duże budynki (hotele, biurowce), miejsca mają być i na przyłączu, i wewnątrz budynku.

KUREK POBIERCZY — TRZYNAŚCIE WYMAGAŃ. Norma szczegółowo opisuje, jaki ma być kurek przeznaczony do pobierania próbek. Przewód pobierczy ma być możliwie krótki, w dobrym stanie i dający się przepłukać pełnym strumieniem; nie może wystawać do wnętrza rury wodociągowej; powinien łączyć się z rurociągiem tuż za zaworem, kolanem lub kształtką wywołującą przepływ turbulentny; woda z odgałęzienia sieci nie może być uznawana za reprezentatywną dla wody w rurociągu głównym; materiał przewodu ma być dopuszczony do kontaktu z wodą do picia; przewód nie może zawierać trójników, w których woda stoi; przewód i kurek mają być zabezpieczone przed mrozem; miejsce ma być chronione przed wandalizmem i zanieczyszczeniem; jeżeli kurek ma być dezynfekowany płomieniem, w pobliżu nie może być materiałów ani oparów łatwopalnych; ma być dość miejsca na napełnianie butelek różnej wielkości; woda ma być dostępna przez cały czas; miejsce ma mieć odpływ, tak by woda z płukania swobodnie odpływała; a dla każdego stałego miejsca poboru pobierający ma mieć plan dojazdu, opis dostępu i szczególne instrukcje płukania lub pobierania.

PRZEPŁYW MAŁY I OSADY. Norma zwraca uwagę na sytuację poboru przy bardzo małym przepływie: trzeba uważać, by nie wzburzyć osadu. Jeżeli nie da się tego uniknąć, należy przepuścić dostateczną objętość wody albo odczekać, aż po otwarciu zaworu ustali się stan ustalony.

PRAKTYKA POLSKIEGO WODOCIĄGU. Instrukcja przedsiębiorstwa wodociągowego powołująca tę normę razem z PN-EN ISO 19458 podaje dla badań fizykochemicznych: butelki z tworzywa sztucznego, zdjęcie urządzeń przeciwbryzgowych (sitek), umycie kurka i ustawienie strumienia tak, by się nie rozpryskiwał, odpuszczanie wody przez 3–5 minut do ustabilizowania się składu, opłukanie pojemnika pobieraną wodą, napełnianie ciągłym strumieniem aż do przelania — „pod korek", bez pęcherzyków powietrza — i natychmiastowe zamknięcie oraz trwałe oznakowanie butelki.

CZEGO NIE PODAJEMY. Mamy podgląd tekstu normy obejmujący zakres, wybór miejsc poboru i wymagania wobec kurków; dalsze rozdziały (płukanie zbiorników i hydrantów, badania na miejscu, częstość i pory pobierania, objętości próbek, kolejność pobierania, pobieranie do poszczególnych rodzajów analiz) są w części niedostępnej. NIE PODAJEMY zatem: czasów płukania wymaganych przez normę dla zbiorników i hydrantów, objętości próbek, ani kolejności pobierania próbek do różnych oznaczeń.

Zasada metody

Próbkę pobiera się w miejscu wybranym tak, by reprezentowała wodę w systemie, a nie wodę stojącą w przyłączu czy w armaturze. Z tego wynikają dwa zabiegi: przygotowanie punktu (zdjęcie sitek, umycie, w razie potrzeby dezynfekcja) i płukanie przed pobraniem, aż skład wody się ustabilizuje. Próbkę do badań fizykochemicznych napełnia się ciągłym strumieniem do przelania, bez pęcherzyków powietrza, i natychmiast zamyka. Dla badań mikrobiologicznych obowiązują dodatkowo zasady PN-EN ISO 19458, w tym sterylizacja kurka.

Zastosowania

• Monitoring jakości wody do spożycia w sieci wodociągowej — pobór z kurków u odbiorców i z punktów kontrolnych
• Kontrola stacji uzdatniania: pobór na ujęciu i bezpośrednio za wylotem wody uzdatnionej
• Sieci zasilane z wielu źródeł — rozpoznanie udziału poszczególnych źródeł w punktach mieszania
• Duże budynki (hotele, biurowce) — pobór na przyłączu i wewnątrz instalacji
• Badanie awarii i stanów nadzwyczajnych w systemie dystrybucji
• Projektowanie stałych punktów pobierania: wymagania wobec kurka pobierczego i jego otoczenia

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-ISO 5667-5:2017-10 (ISO 5667-5:2006)

Tytuł (PL)

Jakość wody -- Pobieranie próbek -- Część 5: Wytyczne dotyczące pobierania próbek wody do picia ze stacji uzdatniania i z systemów dystrybucji

Title (EN)

Water quality — Sampling — Part 5: Guidance on sampling of drinking water from treatment works and piped distribution systems

Procedura krok po kroku

1. Wybór miejsca poboru

   Według kryteriów normy: reprezentatywność dla systemu, ujęcie i wylot wody uzdatnionej, rozkład w sieci proporcjonalny do liczby odgałęzień, miejsca podatne na zanieczyszczenie.

2. Przygotowanie punktu

   Zdjąć urządzenia przeciwbryzgowe (sitka), umyć kurek, ustawić strumień tak, by się nie rozpryskiwał.

3. Płukanie

   Odpuszczać wodę do ustabilizowania się składu — w praktyce wodociągowej 3–5 minut. Przy małym przepływie uważać na wzburzenie osadu; jeżeli nieuniknione, przepuścić dostateczną objętość lub odczekać do stanu ustalonego. CZASÓW PŁUKANIA WYMAGANYCH PRZEZ NORMĘ DLA ZBIORNIKÓW I HYDRANTÓW NIE PODAJEMY.

4. Napełnienie pojemnika

   Do badań fizykochemicznych: opłukać pojemnik pobieraną wodą, napełnić ciągłym strumieniem do przelania, „pod korek", bez pęcherzyków powietrza.

5. Zamknięcie i oznakowanie

   Natychmiast zamknąć i trwale oznakować: miejsce, data, godzina, rodzaj wody (surowa, uzdatniona).

6. Transport

   W warunkach chłodniczych, zabezpieczone przed uszkodzeniem, rozlaniem, wstrząsami i światłem; dostarczyć do laboratorium w dniu poboru.

7. Pobór do mikrobiologii

   Kurki sterylizuje się w razie potrzeby zgodnie z PN-EN ISO 19458 — norma o pobieraniu do badań mikrobiologicznych, opisana w tej bazie osobno.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Pobór w stanach awaryjnych wykonuje się tylko wtedy, gdy nie zagraża to bezpieczeństwu pobierającego — zapis wprost w zakresie normy
• Dezynfekcja kurka płomieniem wymaga, by w pobliżu nie było materiałów ani oparów łatwopalnych
• Pobór z hydrantów i w komorach wodociągowych — praca w przestrzeniach zamkniętych i w ruchu drogowym
• UWAGA MERYTORYCZNA: woda z cysterny, woda butelkowana i napoje z automatów są POZA zakresem tej normy

Najczęstsze pytania