🦠 Pobieranie próbek wody do badań mikrobiologicznych — butelki, inaktywacja dezynfektanta, transport (PN-EN ISO 19458)

Mikrobiologia PN-EN ISO 19458

Przegląd

ZAKRES, PRZETŁUMACZONY Z TEKSTU NORMY: norma podaje wytyczne dotyczące planowania programów pobierania próbek wody, procedur pobierania do analiz mikrobiologicznych oraz transportu, postępowania z próbkami i ich przechowywania do czasu rozpoczęcia badania. Skupia się na pobieraniu do badań mikrobiologicznych. Informacje ogólne o pobieraniu z poszczególnych rodzajów wód są w odpowiednich częściach serii ISO 5667 — stąd ta norma i PN-ISO 5667-5 czy PN-EN ISO 5667-6 czyta się razem, a nie zamiennie.

PUNKT POBIERANIA — I TRZY PRZYKŁADY, KTÓRE TŁUMACZĄ DLACZEGO. Miejsce poboru musi dawać charakterystykę reprezentatywną i uwzględniać zmienność pionową, poziomą i czasową; wyznacza się je zgodnie z ogólnymi zaleceniami ISO 5667-1 i ISO 5667-2, z dodatkowymi względami właściwymi dla mikrobiologii. Należy unikać miejsc o niestabilnych warunkach i brać pod uwagę niejednorodność układu hydraulicznego. Norma podaje trzy przykłady tej niejednorodności: próbka podpowierzchniowa, próbka powierzchniowa i próbka podpowierzchniowa „zanieczyszczona" przy wyciąganiu przez film powierzchniowy to nie to samo — w jeziorach i basenach stężenie w filmie powierzchniowym bywa TYSIĄC RAZY wyższe niż tuż pod powierzchnią; nie wszystkie punkty sieci są równoważne, bo są w niej ślepe końcówki i odcinki o zmniejszonym przepływie, zwłaszcza gdy sieć jest zasilana z dwóch źródeł; jakość na wylocie dobrze wymieszanego zbiornika jest zwykle taka jak w masie wody, ale może się znacznie różnić od jakości na wlocie. Przy badaniu skuteczności dezynfekcji punkt trzeba wybrać tak, by reakcja była już zakończona.

PERSONEL. Norma wymaga, by dla wszystkich pobierających próbki opisać formalne szkolenie, zapisy ze szkoleń i sposób ustalania kompetencji — i by te informacje były właściwie udokumentowane. To wymaganie systemowe, nie techniczne, a bywa pomijane w procedurach.

POJEMNIKI. Do próbek rutynowych (krany, wody rekreacyjne, wody basenowe) używa się czystych, sterylnych butelek o objętości wystarczającej na wszystkie zamawiane parametry. Do poboru przez zanurzenie butelki muszą być sterylne wewnątrz i na zewnątrz oraz zabezpieczone, na przykład papierem kraft (by pozostały suche po autoklawowaniu), folią aluminiową albo workiem z tworzywa — worek otwiera się tuż przed poborem i może posłużyć jako rękawica trzymająca butelkę. Jeżeli butelek nie można autoklawować, dopuszcza się sterylizację promieniowaniem gamma lub tlenkiem etylenu. Zewnętrzną powierzchnię butelki można też zdezynfekować bezpośrednio przed zanurzeniem odpowiednim środkiem, na przykład izopropanolem, i pozostawić do wyschnięcia — ale NIE nadaje się to do badania bakterii przetrwalnikujących.

OBJĘTOŚCI — LICZBY Z NORMY. W większości przypadków wystarcza butelka 500 ml, bo oznacza się mniej niż pięć kategorii drobnoustrojów, a każda wymaga posiewu najwyżej 100 ml. Większe objętości są potrzebne dla wód butelkowanych (250 ml na parametr), dla Legionella spp. lub Salmonella spp. (do 1 l) oraz dla wirusów, cyst Giardia, oocyst Cryptosporidium i ameb w wodach czystych — tam bada się od 10 do kilkuset litrów lub więcej i zwykle wykonuje się zatężanie na miejscu, na wkładzie filtracyjnym, który przewozi się do laboratorium. Butelki mogą być ze szkła lub z tworzyw (polipropylen, polistyren, polietylen, poliwęglan); szkło zwykle do wielokrotnego użytku, polietylen jako jednorazowy.

INAKTYWACJA DEZYNFEKTANTA — SEDNO TEJ NORMY DLA WODOCIĄGÓW. Przy ocenie jakości mikrobiologicznej wody dezynfekowanej utleniaczem (chlor, chloramina, brom, ozon) działanie utleniacza trzeba przerwać natychmiast po pobraniu, dodając do butelki reduktor — tiosiarczan sodu. Norma podaje wyliczenie: teoretyczna masa tiosiarczanu sodu (pentahydratu) potrzebna do zobojętnienia 1 mg chloru wynosi 7,1 mg, więc dodaje się 0,1 ml roztworu tiosiarczanu (18 mg/ml) na każde 100 ml pojemności butelki. To zobojętnia co najmniej 2 mg/l, a zależnie od dynamiki nawet do 5 mg/l wolnego chloru pozostałego — co wystarcza dla większości próbek. Przy wyższych stężeniach chloru (brodziki przy basenach, akcje usuwania Legionelli w sieciach wodociągowych) dawkę trzeba proporcjonalnie zwiększyć. Tiosiarczan nie ulega zniszczeniu w autoklawie ani w suchym gorącu, a pH jego roztworu ma być zbliżone do obojętnego, bo niskie pH powoduje rozkład. Tiosiarczan nie wpływa na próbkę i można go stosować także do wód niechlorowanych. Jeżeli inaktywacja nie jest możliwa lub wykonalna, trzeba to odnotować w sprawozdaniu.

PRAKTYKA POLSKIEGO WODOCIĄGU. Instrukcja przedsiębiorstwa wodociągowego powołująca tę normę podaje kolejność czynności przy kranie: zdjąć sitko, spuszczać wodę swobodnym strumieniem przez co najmniej 3 minuty, zamknąć zawór, umyć kurek szczoteczką z detergentem, spłukać i zamknąć, kurek metalowy wysterylizować płomieniem z opalarki albo tamponem z waty nasączonej spirytusem, kurek z tworzywa — zanurzyć w środku dezynfekującym i NIE opalać, przy poborze z węża z tworzywa obciąć końcówkę 5–8 cm i zanurzyć w płynie dezynfekującym, otworzyć zawór tak, by woda się nie rozbryzgiwała, wyjąć sterylną butelkę z folii, otworzyć korek chroniąc go przed zanieczyszczeniem i — nie dotykając kranu — napełnić butelkę do przewężenia w szyjce, natychmiast zamknąć, oznakować i zapakować.

CZEGO NIE PODAJEMY. Mamy podgląd tekstu normy obejmujący zakres, punkt pobierania, personel, pojemniki, inaktywację dezynfektantów oraz wykaz odczynników i wyposażenia; rozdział 5 o transporcie i przechowywaniu jest w części niedostępnej. NIE PODAJEMY zatem: dopuszczalnych czasów transportu i temperatur przechowywania wymaganych przez tę normę ani terminów rozpoczęcia badania dla poszczególnych grup drobnoustrojów.

Zasada metody

Próbka mikrobiologiczna musi dotrzeć do laboratorium w stanie, w jakim opuściła punkt poboru. Z tego wynikają trzy zabiegi normy: jałowość drogi próbki (sterylne pojemniki, wysterylizowany kurek, praca bez dotykania powierzchni stykających się z wodą), zatrzymanie działania dezynfektanta natychmiast po pobraniu (reduktor w butelce) oraz zahamowanie zmian liczebności w czasie (chłodzenie i szybkie rozpoczęcie badania). Punkt poboru wybiera się tak, by uwzględniał niejednorodność układu — filmu powierzchniowego, ślepych końcówek sieci, różnicy między wlotem a wylotem zbiornika.

Zastosowania

• Pobieranie próbek wody do spożycia do badań mikrobiologicznych — z kranów u odbiorców i punktów sieci
• Wody rekreacyjne i basenowe, w tym pobór przez zanurzenie
• Badanie skuteczności dezynfekcji — z punktem poboru wybranym tak, by reakcja była zakończona
• Pobór na Legionella spp. i Salmonella spp. (do 1 l) oraz wody butelkowane (250 ml na parametr)
• Pobór na wirusy, Giardia, Cryptosporidium i ameby — z zatężaniem na miejscu na wkładzie filtracyjnym
• Dokumentowanie kompetencji osób pobierających próbki

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 19458:2007 (ISO 19458:2006)

Tytuł (PL)

Jakość wody -- Pobieranie próbek do analiz mikrobiologicznych

Title (EN)

Water quality — Sampling for microbiological analysis

Procedura krok po kroku

1. Wybór punktu poboru

   Reprezentatywny, z uwzględnieniem zmienności pionowej, poziomej i czasowej oraz niejednorodności układu hydraulicznego. Przy ocenie dezynfekcji — punkt, w którym reakcja jest już zakończona.

2. Przygotowanie butelki

   Sterylna, o objętości wystarczającej na wszystkie parametry. Do poboru przez zanurzenie sterylna wewnątrz i na zewnątrz, zabezpieczona papierem kraft, folią lub workiem.

3. Dodanie reduktora

   Do wody dezynfekowanej utleniaczem: 0,1 ml roztworu tiosiarczanu sodu (18 mg/ml) na każde 100 ml pojemności butelki. Przy wyższych stężeniach chloru dawkę zwiększyć proporcjonalnie. Gdy inaktywacja niemożliwa — odnotować w sprawozdaniu.

4. Przygotowanie kranu

   Zdjąć sitko, spuszczać wodę co najmniej 3 minuty, zamknąć, umyć kurek szczoteczką z detergentem, spłukać. Kurek metalowy wysterylizować płomieniem lub tamponem ze spirytusem; kurek z tworzywa zanurzyć w środku dezynfekującym i NIE opalać.

5. Napełnienie

   Otworzyć zawór tak, by woda się nie rozbryzgiwała. Otworzyć butelkę chroniąc korek przed zanieczyszczeniem i — nie dotykając kranu — napełnić do przewężenia w szyjce. Natychmiast zamknąć.

6. Oznakowanie i pakowanie

   Trwale oznakować: miejsce, data, godzina, rodzaj wody. Zapakować w torebkę ochronną.

7. Transport

   W warunkach chłodniczych, bez wstrząsów i ekspozycji na światło, do laboratorium w dniu poboru. KONKRETNYCH CZASÓW I TEMPERATUR WYMAGANYCH PRZEZ NORMĘ NIE PODAJEMY — rozdział 5 poza dostępnym podglądem.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Pobór z jezior, basenów i zbiorników przez zanurzenie — ryzyko upadku do wody; obciążnik z liną i asekuracja
• Sterylizacja kurka płomieniem — otwarty ogień w studzience lub w pomieszczeniu technicznym; nie stosować przy materiałach i oparach łatwopalnych
• Próbki na Legionella pobiera się w instalacjach ciepłej wody — ryzyko oparzenia i ekspozycji na aerozol
• UWAGA MERYTORYCZNA: dezynfekcja zewnętrznej powierzchni butelki izopropanolem NIE nadaje się do badania bakterii przetrwalnikujących
• UWAGA MERYTORYCZNA: metalowe zakrętki, zwłaszcza aluminiowe, mogą po autoklawowaniu wykazywać toksyczność — zapobiega temu odporna na ciepło, szczelna wykładzina

Najczęstsze pytania