🕳️ Pobieranie próbek wód podziemnych wg PN-ISO 5667-11 — i punkty, które laboratoria wyłączają

Fizykochemia PN-ISO 5667-11

Przegląd

STATUS (stan kart PKN na 22.09.2026). Obowiązuje PN-ISO 5667-11:2017-10, publikacja 16-10-2017, 38 stron, ICS 13.060.10 i 13.060.45, „Wprowadza: ISO 5667-11:2009 [IDT]". Karta nie ma adnotacji o wycofaniu — norma jest AKTUALNA. Wydanie poprzednie PN-ISO 5667-11:2004 (wprowadzało ISO 5667-11:1993) zostało wycofane 16-10-2017 i zastąpione właśnie tym wydaniem.

NORMA JEST AKTUALNA TYLKO W WERSJI ANGIELSKIEJ — I TO NIE JEST DROBIAZG. Wydanie z 2004 roku było wersją POLSKĄ. Wydanie z 2017 roku, które je zastąpiło, PKN wydał w wersji ANGIELSKIEJ (karta: „PN-ISO 5667-11:2017-10 - wersja angielska"). Od 16 października 2017 roku polskiego tekstu tej normy nie ma. Laboratorium, które ją stosuje — a stosuje ją 94 laboratoria — pracuje na tekście angielskim albo na własnym tłumaczeniu, za które odpowiada samo.

WYDANIE Z 2017 ROKU WCHŁONĘŁO OSOBNĄ CZĘŚĆ NORMY. Karta PKN w polu „Zastępuje" wymienia DWIE normy: PN-ISO 5667-11:2004 oraz PN-ISO 5667-18:2004. Przedmowa ISO mówi to samo: drugie wydanie unieważnia i zastępuje pierwsze wydanie (ISO 5667-11:1993) ORAZ ISO 5667-18:2001, czyli wytyczne pobierania wód podziemnych NA TERENACH ZANIECZYSZCZONYCH. Kto szuka dziś normy „część 18", nie znajdzie jej jako osobnego dokumentu — jej treść jest wewnątrz części 11. Stąd bierze się obecność w normie punktów o wykopach próbnych i o cieczach w fazie wolnej, które w wydaniu z 1993 roku nie miały czego szukać.

TO SĄ WYTYCZNE, A NIE PROCEDURA — I NORMA MÓWI TO O SOBIE SAMA. We wprowadzeniu stoi zdanie, które przesądza o sposobie czytania całego dokumentu: nakazowe wskazanie metod i zastosowań NIE JEST MOŻLIWE, więc norma podaje informacje o technikach najczęściej stosowanych i dostępnych oraz wymienia ich zalety, wady i ograniczenia. Dokument nie mówi więc „zrób tak", tylko „oto techniki, oto czym się różnią". To jest przyczyna zjawiska opisanego niżej: normy złożonej z wariantów nie da się akredytować w całości, jeżeli laboratorium połowy wariantów nie wykonuje.

ZJAWISKO WYŁĄCZEŃ — POMIAR NA ZAKRESACH AKREDYTACJI (odczyt 23.09.2026; pola z powołaniem, dopasowanie obejmujące OBIE postacie zapisu: pełne słowo „wyłączeniem" i skrót „wył."). Na 96 pozycji w zakresach (94 laboratoria) powołanie tej normy z WYŁĄCZENIEM punktów ma 68 pozycji, czyli 66 laboratoriów. Bez żadnego wyłączenia powołuje ją 28 pozycji. LICZBA ZALEŻY OD TEGO, CZY WYŁĄCZENIE PRZYPISUJEMY TEJ NORMIE, CZY WIERSZOWI — i to jest tu rozstrzygające. W jednym polu dokumentów odniesienia stoi zwykle kilka norm serii 5667 naraz, każda z własną listą wyłączeń. Jeżeli liczyć wiersze, w których słowo „wyłączeniem" pada GDZIEKOLWIEK, wychodzi 72 pozycje u 70 laboratoriów — ale w czterech z nich wyłączenie dotyczy CZĘŚCI 6 albo CZĘŚCI 4 serii, a nie części 11 (przykład: „PN-EN ISO 5667-6:2016-12 z wyłączeniem pkt. 7.2; 7.5; 7.6 | PN-ISO 5667-11:2017-10"). Liczby podane w tym wpisie biorą wyłącznie fragment zapisu należący do TEJ normy — od jej numeru do następnego „PN".) POSTAĆ ZAPISU JEST TU CZĘŚCIĄ POMIARU, więc podajemy ją razem z liczbą. Laboratoria zapisują wyłączenie na dwa sposoby: „z wyłączeniem pkt 5.2" (76 wystąpień) oraz skrótem „z wył. pkt. 5.2" (25 wystąpień); raz pada „wyłaczeniem" bez ogonka. Dopasowanie do samego pełnego słowa daje 54 pozycje u 52 laboratoriów — czyli o jedną piątą mniej, i to nie dlatego, że tamte laboratoria nie wyłączają punktów, tylko dlatego, że zapisały to krócej. Rozkład najczęściej wyłączanych punktów: • pkt 5.2 — 67 pozycji / 65 laboratoriów, • pkt 6.2 — 54 pozycje / 52 laboratoria, • pkt 6.3 — 45 pozycji / 45 laboratoriów, • pkt 6.1.2 — 35 pozycji / 33 laboratoria. Wyłączenie nie jest tu wyjątkiem ani niedopatrzeniem: jest postacią PODSTAWOWĄ powołania tej normy.

CO KRYJE SIĘ POD TYMI NUMERAMI (spis treści wydania ISO 5667-11:2009): • 5.2 — „Unsaturated zone monitoring", monitoring STREFY AERACJI, czyli warstwy POWYŻEJ zwierciadła wody podziemnej (str. 8–11 normy); • 6.2 — „Trial pits", WYKOPY PRÓBNE (str. 19); • 6.3 — „Sampling of free-phase contaminants (DNAPLs and LNAPLs)", pobieranie zanieczyszczeń w FAZIE WOLNEJ — cieczy organicznych o bardzo małej rozpuszczalności w wodzie i gęstości większej (DNAPL, np. węglowodory chlorowane) lub mniejszej (LNAPL, np. produkty naftowe) od gęstości wody (str. 19); • 6.1 — „Purging", czyli oczyszczanie otworu przed pobraniem próbki (str. 15–19). Punktu 6.1.2 spis treści nie rozpisuje, a posiadany fragment normy kończy się na punkcie 4.2.1 — CZEGO DOKŁADNIE DOTYCZY 6.1.2, NIE USTALILIŚMY i nie zgadujemy. Wyłączane punkty układają się więc w jeden wzór: laboratoria zostawiają sobie pobieranie ze strefy saturacji, z piezometrów i studni, a rezygnują z technik terenu zanieczyszczonego — tych, które weszły do normy razem z dawną częścią 18.

ZDANIE Z PUNKTU 4.1, KTÓRE TRZEBA POSTAWIĆ OBOK LICZBY 65. Norma w punkcie 4.1 ostrzega wprost: pobieranie próbek wód podziemnych z samej strefy saturacji zwykle NIE POZWALA w pełni ocenić poziomu zanieczyszczenia podpowierzchniowego tam, gdzie istnieje strefa aeracji o znacznej miąższości. Możliwym następstwem pominięcia strefy aeracji jest, że strefa aeracji i układ wód podziemnych zdążą się ROZLEGLE ZANIECZYŚCIĆ, zanim jakikolwiek uchwytny ślad wycieku pojawi się w próbkach pobranych spod zwierciadła wody. Zestawienie tych dwóch rzeczy nie jest zarzutem wobec laboratoriów. Wyłączenie punktu 5.2 jest uczciwym oświadczeniem: „tej techniki nie wykonujemy". Rzecz dotyczy ZAMAWIAJĄCEGO: badanie wykonane zgodnie z PN-ISO 5667-11 z wyłączeniem punktu 5.2 to badanie strefy saturacji, i jeżeli pytanie brzmi „czy z tego składowiska coś przecieka", odpowiedź może przyjść za późno — a sprawozdanie będzie w pełni zgodne z normą i z zakresem akredytacji.

CZEGO NORMA NIE OBEJMUJE (z zakresu, wprost): nie stosuje się do pobierania próbek związanego z BIEŻĄCĄ, codzienną kontrolą ruchową ujęć wód podziemnych przeznaczonych do celów pitnych. Norma obejmuje natomiast pobieranie zarówno ze strefy saturacji (poniżej zwierciadła), jak i ze strefy aeracji (powyżej zwierciadła).

DWIE WADY ZAPISU WIDOCZNE W ZAKRESACH. Po pierwsze, 4 pozycje zapisują tę normę jako „PN-EN ISO 5667-11" — a ta norma NIE JEST normą europejską: wprowadza ISO bezpośrednio, bez członu EN (inaczej niż siostrzana część 6, która rzeczywiście jest PN-EN ISO 5667-6). Po drugie, 2 pozycje powołują wycofane wydanie PN-ISO 5667-11:2004. Obie liczby są małe, ale pokazują, że przy tej normie mylą się nawet obie rzeczy naraz — oznaczenie i rok.

SKALA I OTOCZENIE. Norma jest jedną z najczęściej powoływanych metodyk pobierania: 96 pozycji u 94 laboratoriów, czyli u mniej więcej co czternastego laboratorium w bazie zakresów (1281 laboratoriów). Metodyka stojąca przy niej to w przeważającej części „Pobieranie próbek do badań chemicznych i fizycznych", często razem z pomiarem temperatury pobranej próbki. Przedmiot badań opisywany bywa po prostu jako „Woda" (63 pozycje), rzadziej wprost „Woda podziemna" lub „Wody podziemne" (28 pozycji) — czyli z samego przedmiotu badań w zakresie NIE WIDAĆ, że chodzi o wody podziemne; widać to dopiero po numerze normy.

ZAKŁADKA „LABORATORIA" PRZY TYM WPISIE POKAŻE MNIEJ. Dopasowanie po POCZĄTKU zapisu daje 89 pozycji i 87 laboratoriów — różnica wobec 96 i 94 jest tu mała, bo w większości zakresów ta norma stoi w powołaniu na pierwszym miejscu. Siedem pozycji, które wypadają, to powołania łączne, gdzie przed nią stoi część 4 (jeziora), część 5 (woda do spożycia) albo część 6 (rzeki).

Zasada metody

Próbkę wody podziemnej pobiera się z punktu monitoringowego (piezometru, studni, zestawu piezometrów o różnych głębokościach, próbnika wielopoziomowego) po wcześniejszym oczyszczeniu otworu, tak aby próbka pochodziła z warstwy wodonośnej, a nie ze stagnującej wody w rurze. Dobór punktu, częstości i oznaczanych wskaźników wynika z celu badania — od kontroli jakości ujęcia po wykrywanie zanieczyszczenia i ocenę skuteczności remediacji. Norma podaje warianty technik wraz z ich zaletami, wadami i ograniczeniami; wyboru dokonuje wykonawca, a laboratorium akredytuje tylko te warianty, które faktycznie wykonuje.

Zastosowania

• Monitoring jakości ujęć wód podziemnych i ocena przydatności wody do zaopatrzenia
• Wykrywanie i ocena zanieczyszczenia wód podziemnych wokół składowisk odpadów i terenów przemysłowych
• Badania terenów zanieczyszczonych — po włączeniu dawnej części 18 do tej normy
• Ocena skuteczności remediacji i projektowanie środków naprawczych
• Wykazywanie zgodności z warunkami pozwolenia oraz zbieranie dowodów dla organów
• Odczytanie zakresu akredytacji, w którym przy tej normie stoi lista wyłączonych punktów

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-ISO 5667-11:2017-10 (wersja ANGIELSKA; wprowadza ISO 5667-11:2009 [IDT])

Tytuł (PL)

Jakość wody — Pobieranie próbek — Część 11: Wytyczne dotyczące pobierania próbek wód podziemnych

Title (EN)

Water quality — Sampling — Part 11: Guidance on sampling of groundwaters

Procedura krok po kroku

1. Określenie celu badania — przed wyborem czegokolwiek

   Norma stawia to jako warunek wstępny: bez zdefiniowanego celu nie da się wskazać zasad dla konkretnego zadania. Cel może być inny przy ocenie przydatności wody do picia, inny przy wykrywaniu zanieczyszczenia z sąsiedniego terenu, inny przy ocenie skuteczności remediacji.

2. Wybór lokalizacji punktów (pkt 4.2)

   Uwzględnić warunki hydrogeologiczne terenu, dotychczasowe i przyszłe użytkowanie działki, cel badania, spodziewaną lub znaną jakość wody oraz charakter i zasięg możliwego zanieczyszczenia.

3. Rozstrzygnięcie o strefie aeracji

   KROK Z PUNKTU 4.1 NORMY: jeżeli nad zwierciadłem leży strefa aeracji o znacznej miąższości, pobieranie wyłącznie spod zwierciadła nie pozwoli w pełni ocenić zanieczyszczenia. Jeżeli wykonawca nie obejmuje strefy aeracji (punkt 5.2 wyłączony w zakresie), trzeba to ustalić z zamawiającym PRZED badaniem, a nie tłumaczyć po wyniku.

4. Dobór wskaźników i częstości (pkt 4.3 i 4.4)

   Wskaźniki i częstość wynikają z celu; norma podaje w załączniku A nomogram do wyznaczania częstości pobierania.

5. Wybór instalacji i techniki pobierania (rozdz. 5)

   Strefa aeracji — punkt 5.2; strefa saturacji — punkt 5.3. Norma podaje warianty z zaletami, wadami i ograniczeniami; wybór należy do wykonawcy i musi mieścić się w jego zakresie akredytacji.

6. Oczyszczenie otworu przed pobraniem (pkt 6.1)

   Usunięcie wody stagnującej w rurze, aby próbka pochodziła z warstwy wodonośnej. Szczegółów podpunktu 6.1.2, który bywa wyłączany, nie ustaliliśmy — sprawdzić w samej normie.

7. Techniki terenu zanieczyszczonego, jeżeli są w zakresie

   Wykopy próbne (6.2) oraz pobieranie cieczy w fazie wolnej DNAPL i LNAPL (6.3) — to są punkty wniesione do normy wraz z dawną częścią 18 i to one są najczęściej wyłączane z zakresów akredytacji.

8. Materiały sprzętu i zapobieganie zanieczyszczeniu próbki (pkt 6.4 i 6.5)

   Dobór materiałów sprzętu pod kątem oznaczanych wskaźników oraz środki przeciw wtórnemu zanieczyszczeniu próbki.

9. Oznakowanie, zapisy i nadzór nad jakością (rozdz. 7–9)

   Zasady bezpieczeństwa (rozdz. 7), identyfikacja próbek i zapisy (rozdz. 8), zapewnienie i sterowanie jakością (rozdz. 9). Wzór sprawozdania z pobierania podaje załącznik B. Normę czyta się razem z ISO 5667-1 i ISO 5667-3 (utrwalanie i postępowanie z próbkami).

10. Wpisanie wyłączeń do sprawozdania

    Jeżeli laboratorium ma normę w zakresie z wyłączeniem punktów, sprawozdanie musi wskazywać powołanie w tej samej postaci co zakres akredytacji — z listą punktów wyłączonych. Sama nazwa normy bez wyłączeń sugeruje zakres szerszy, niż objęty akredytacją.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Wyłączenie punktu 5.2 oznacza, że badanie nie obejmuje strefy aeracji — a norma w pkt 4.1 ostrzega, że przy grubej strefie aeracji zanieczyszczenie może być już rozległe, zanim pojawi się w próbkach spod zwierciadła
• Powołanie normy bez listy wyłączeń, gdy zakres akredytacji je zawiera, sugeruje zamawiającemu szerszy zakres badania niż wykonany
• Od 2017 r. norma istnieje w polskim zbiorze tylko po angielsku — tłumaczenie robocze użyte w procedurze jest odpowiedzialnością laboratorium, nie PKN
• Zapis „PN-EN ISO 5667-11" jest błędny: ta część nie jest normą europejską, w odróżnieniu od PN-EN ISO 5667-6 (ta druga jest aktualna, ale w katalogu PKN wyłącznie w WERSJI ANGIELSKIEJ — odczyt 22.09.2026)
• Wydanie z 2004 r. jest wycofane od 16-10-2017; różni się źródłem (ISO 5667-11:1993) i nie zawiera treści dawnej części 18
• Norma nie służy do bieżącej kontroli ruchowej ujęć wody pitnej — do tego jest inna część serii

Najczęstsze pytania