🌿 Pobieranie próbek stałych paliw wtórnych (SRF) w zakładach produkcyjnych, z dostaw i z zapasów — opracowanie planu pobierania (cele, partia, liczba przyrostów, minimalna masa próbki i przyrostu z czynnikiem kształtu), metody ręczne i mechaniczne ze strumienia materiału, z pojazdów, statków i partii nieruchomych, PN-EN ISO 21645

Środowisko PN-EN ISO 21645

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN ISO 21645:2021-09 (wersja angielska), w całości: „Niniejszy dokument określa metody pobierania próbek stałych paliw wtórnych, na przykład z zakładów produkcyjnych, z dostaw lub z zapasów. Obejmuje metody ręczne i mechaniczne. Nie ma zastosowania do stałych paliw wtórnych, które powstają w postaci ciekłej lub szlamu, ale obejmuje odwodniony szlam”. Tekst normy czytamy w dwóch próbkach: SIST EN ISO 21645:2021 (angielski tekst EN ISO 21645:2021 — przedmowa europejska, nota zatwierdzenia, przedmowa ISO, wprowadzenie, rozdział 1 i rozdział 2) oraz ISO 21645:2021 w wersji francuskiej (spis treści, przedmowa, wprowadzenie z rysunkiem 1, rozdziały 1–3 do definicji 3.42). Dalszych definicji (3.43 i dalej), rozdziału 4 (symbole), 5 (zasada), 6 (opracowanie planu pobierania), 7 (realizacja planu), 8 (postępowanie z próbkami i ich przechowywanie), 9 (precyzja) ani załączników A–L nie mamy — znamy je tylko ze spisu treści.

WEDŁUG TEKSTU ISO 21645:2021 I EN ISO 21645:2021 (przedmowy, wprowadzenie, rozdziały 1–3.42, spis treści). Normę przygotował ISO/TC 300 „Stałe materiały odzyskane, w tym stałe paliwa wtórne” we współpracy z CEN/TC 343 „Stałe paliwa wtórne” (sekretariat SFS); EN ISO 21645:2021 zastępuje EN 15442:2011, a tekst ISO zatwierdzono jako normę europejską bez zmian. Wprowadzenie: badanie SRF pozwala podejmować świadome decyzje o dalszym postępowaniu z nim i jego wykorzystaniu; przed zaprojektowaniem pobierania trzeba jasno określić jego cele — wyznaczają one poziom badań (np. pełne rozpoznanie albo badanie rutynowe), wymagany poziom ufności i częstotliwość badań; cele i kolejność czynności opisuje ogólny plan pobierania, po którym zaczyna się właściwe pobieranie. Norma opiera się głównie na pracach CEN/TC 292 „Charakterystyka odpadów” (obecnie w CEN/TC 444), zwłaszcza na EN 14899:2005 i CEN/TR 15310-1:2006. Próbki SRF od innych odpadów odróżnia to, że są bardzo często stałe, ale ani „ziarniste”, ani monolityczne — często są materiałem niemal włóknistym; dlatego wzory statystyczne pobierania z EN 14899:2005 i z załącznika D do CEN/TR 15310-1:2006 nie dają się zastosować bez zmian i potrzebny jest w nich „czynnik kształtu” f. Rysunek 1 pokazuje powiązania elementów programu badań. Procedury podano dla różnych strumieni przetwarzania i typowych warunków składowania; technika pobierania zależy od rodzaju SRF, sytuacji w miejscu pobierania i postaci materiału (np. hałda, przenośnik taśmowy, ciężarówka) oraz od (oczekiwanego) stopnia niejednorodności (np. jedno źródło, zestawienie paliw, mieszanina paliw). Norma jest przeznaczona głównie dla laboratoriów, producentów, dostawców i nabywców SRF, ale przydaje się też organom i jednostkom kontrolnym; pobieranie biopaliw stałych opisuje ISO 18135 (osobny wpis w bazie). Powołania (2): ISO 21637 (terminologia), ISO 21640 (specyfikacje i klasy; w chwili publikacji projekt FDIS), normy badań SRF — m.in. ISO 21644 (biomasa), ISO 21654 (wartość opałowa), ISO 21656 (popiół), ISO 21660-3 (wilgoć w próbce analitycznej), ISO 21663 (C, H, N, S), ISO 22167 (części lotne), EN 15408 (S, Cl, F, Br), EN 15410 (pierwiastki główne), EN 15411 (pierwiastki śladowe), EN 15415-1, -2, -3 (uziarnienie), CEN/TS 15401 (gęstość nasypowa), CEN/TR 15404 (topliwość popiołu), CEN/TS 15405 (gęstość granulatów i brykietów), CEN/TS 15406 (skłonność do tworzenia sklepień), CEN/TS 15412 (glin całkowity), CEN/TS 15414-1 i -2 (wilgoć całkowita), CEN/TS 15639 (wytrzymałość granulatów). Wybrane definicje (3): przyrost — porcja SRF pobrana z partii lub podpartii jednym ruchem urządzenia do pobierania (3.9); partia — określona ilość paliwa, której jakość ma być wyznaczona, można ją dzielić na podpartie (3.11, 3.40); próbka laboratoryjna — próbka złożona przyjęta przez laboratorium (3.10); próbka do analizy ogólnej — podpróbka próbki laboratoryjnej o wymiarze nominalnym nie większym niż 1 mm (3.6); minimalna masa przyrostu i minimalna masa próbki — najmniejsze ilości zachowujące reprezentatywność; minimalna masa próbki jest co najmniej iloczynem masy przyrostu i liczby przyrostów i wiąże się bezpośrednio z wymiarem nominalnym (3.13, 3.14); d95 — najmniejszy otwór sita, przez który przechodzi co najmniej 95 % masy materiału (3.17); czynnik kształtu — poprawka minimalnej masy próbki, gdy cząstki partii nie mają kształtu regularnego, np. kulistego lub sześciennego (3.33); czynnik rozkładu — poprawka na rozkład wielkości cząstek (3.3); próbka zdublowana i próbka replikowana — do oceny zmienności pobierania (3.5, 3.27); partia nieruchoma — partia niebędąca w ruchu ani transportowana przenośnikiem w czasie pobierania (3.37); pobieranie losowe, warstwowe i warstwowe losowe (3.26, 3.38, 3.39); stałe paliwo wtórne — paliwo stałe do celów energetycznych według ISO 21640, przygotowane z odpadów innych niż niebezpieczne (3.34; uwaga 1 wymienia m.in. paliwa z odpadów komunalnych, frakcję lekką z rozdrabniania, osady ściekowe, drewno poużytkowe, mączkę mięsno-kostną). Spis treści: rozdział 6 obejmuje cele, definicję partii i jej wielkości przy pobieraniu ze strumienia, z pojazdów, ze statków i z partii nieruchomej, procedurę pobierania, liczbę przyrostów, minimalną masę próbki, minimalną masę przyrostu (osobno dla strumienia i dla partii nieruchomych, pojazdów i statków), planowaną masę przyrostu i próbki, rozmieszczenie przyrostów oraz sprzęt; rozdział 7 — czynności przed pobieraniem, w trakcie i po nim; rozdział 8 — postępowanie z próbkami i ich przechowywanie; rozdział 9 — precyzja; załączniki: A — procedura opracowania planu, B — plan pobierania, C — przykład planu, D — sprzęt, E — minimalna masa próbki, F — masa przyrostu przy pobieraniu ze strumienia materiału, G — masa przyrostu dla partii nieruchomych, pojazdów i statków, H — realizacja planu dla strumienia materiału, I — realizacja planu dla partii nieruchomej lub pojazdu, J — minimalna masa próbki potrzebna do analizy, K — precyzja, L — przykłady pobierania warstwowego i warstwowego losowego.

STATUS (stan karty na 03.10.2026). Karta PN-EN ISO 21645:2021-09 (wersja angielska, publikacja 22-09-2021, 72 strony, grupa cenowa W) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Górnictwa, KT 144 Koksu i Przetworzonych Paliw Stałych, ICS 75.160.10, „Wprowadza: EN ISO 21645:2021 [IDT], ISO 21645:2021 [IDT]”, „Zastępuje: PN-EN 15442:2011 — wersja polska, PN-EN 15442:2011 — wersja angielska”. Wyszukiwarka PKN (hasło „PN-EN ISO 21645”, 03.10.2026) pokazuje tylko to wydanie. Dokument ISO: według katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) ISO 21645:2021 ma status „Published”, etap 90.93 (norma potwierdzona w przeglądzie okresowym). Co zmieniło się dla wyniku wobec PN-EN 15442:2011: tekstu poprzedniego wydania nie czytaliśmy i różnic nie podajemy.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 21645 stoi w 11 rekordach u 7 laboratoriów: AB 054, AB 213, AB 550, AB 687, AB 829, AB 1127, AB 1785. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 06.03.2025 do 22.09.2026) wszystkie podają „PN-EN ISO 21645:2021-09”; AB 054 w pozycji dla odpadów pisze „PN-ISO 21645:2021-09” (oznaczenie bez członu „EN”). Zakładka „Laboratoria” („PN-EN ISO 21645”) pokazuje wszystkie 7 laboratoriów; sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). „Pobieranie próbek do badań chemicznych i fizycznych” stałych paliw wtórnych (SRF) i surowców do produkcji paliw z odpadów (AB 054, AB 213, AB 550, AB 687, AB 829) oraz odpadów: m.in. kody 19 12 08, 19 12 10, 19 12 12, 20 01 11, 20 03 01, 20 03 02, 20 03 07, 20 03 99 (AB 1785), 19 12 10, 19 12 12, 20 01 38, 20 03 01 (AB 054), 19 01 i 19 12 (AB 550), odpady z przetwarzania odpadów i odpady komunalne (AB 213, AB 550, AB 1127). AB 1127 stosuje normę „z wył. Załącznika F i H” — według spisu treści są to masa przyrostu i realizacja planu przy pobieraniu ze strumienia materiału. AB 550 w jednej pozycji powołuje obok niej także PN-EN 15442:2011 „z wyłączeniem załącznika E i G”, czyli wydanie, które według karty PKN norma zastąpiła.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy masie próbki: SRF bywa niemal włóknisty — minimalna masa próbki liczona wzorami dla materiałów ziarnistych bez czynnika kształtu f wychodzi za mała, a próbka „spełnia wzór” i nie jest reprezentatywna (wprowadzenie, 3.33). Przy definicji partii: wynik dotyczy partii lub podpartii, dla której zaplanowano pobieranie — partia określona inaczej dla strumienia, pojazdu, statku i hałdy (6.3 według spisu treści) zmienia to, czego dotyczy wynik. Przy wyborze normy: SRF to paliwo z odpadów innych niż niebezpieczne; biopaliwa stałe pobiera się według ISO 18135 (wprowadzenie, 3.34). Przy cieczach i szlamach: SRF w postaci cieczy lub szlamu jest poza zakresem, szlam odwodniony — w zakresie (1). Przy łańcuchu badań: pobieranie jest pierwszym ogniwem — przy wielkości wyliczanej z kilku oznaczeń (np. wartości opałowej w stanie roboczym) błąd pobierania przechodzi do wszystkich składników jednocześnie i nie ujawnia go żadne z oznaczeń laboratoryjnych.

CZEGO NIE PODAJEMY. Nie mamy rozdziałów 4–9 ani załączników: symboli, zasady, wzorów na liczbę przyrostów, minimalną masę próbki i przyrostu, wartości czynnika kształtu i czynnika rozkładu, sposobów rozmieszczenia przyrostów, opisu sprzętu, zasad postępowania z próbkami i ich przechowywania ani danych o precyzji — nie podajemy więc żadnej z tych wartości.

Zasada metody

Pobieranie próbek SRF prowadzi się według planu opracowanego przed pobieraniem: z celów badań wynika poziom badań i ufności, z postaci materiału — definicja partii (strumień, pojazd, statek, partia nieruchoma); następnie wyznacza się liczbę przyrostów, minimalną masę próbki i przyrostu z uwzględnieniem wymiaru cząstek i ich kształtu oraz rozmieszczenie przyrostów, pobiera je ręcznie lub mechanicznie i łączy w próbkę laboratoryjną.

Zastosowania

• Stałe paliwa wtórne (SRF) i surowce do produkcji paliw z odpadów — w zakładach produkcyjnych, w dostawach i w zapasach; 7 laboratoriów w zakresach PCA
• Odpady przeznaczone na paliwo, m.in. kody 19 12 10, 19 12 12, 20 03 01 — w zakresach PCA razem z SRF
• Plan pobierania dla producentów, dostawców, nabywców SRF oraz organów kontrolnych (wprowadzenie)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 21645:2021-09

Tytuł (PL)

Stałe paliwa wtórne — Metody pobierania próbek

Title (EN)

Solid recovered fuels — Methods for sampling

Procedura krok po kroku

1. Cele i plan

   Określić cele (poziom badań, poziom ufności, częstotliwość) i opracować plan pobierania według rozdziału 6 i załączników A–C. PN-EN ISO 21645:2021-09 aktualna (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Partia

   Zdefiniować partię i jej wielkość odpowiednio do postaci materiału: strumień, pojazd, statek albo partia nieruchoma (6.3).

3. Liczba i masa przyrostów

   Wyznaczyć liczbę przyrostów, minimalną masę próbki (z czynnikiem kształtu) i minimalną masę przyrostu oraz planowane ilości (6.5–6.8, załączniki E–G — wzorów nie mamy).

4. Pobieranie

   Rozmieścić przyrosty w partii (losowo, warstwowo lub warstwowo losowo) i pobrać je ręcznie lub mechanicznie (6.9, 6.10, 7, załączniki D, H, I).

5. Próbka i zapis

   Połączyć przyrosty w próbkę laboratoryjną, opisać pobieranie w protokole, przechowywać i przekazać próbkę według rozdziału 8.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Pobieranie z przenośników, hałd i pojazdów wiąże się z zagrożeniami mechanicznymi i ruchem pojazdów — przestrzegać przepisów zakładu; norma w czytanym fragmencie nie zawiera osobnych wymagań bezpieczeństwa
• SRF powstaje z odpadów — środki ochrony indywidualnej przed pyłem i zanieczyszczeniem biologicznym

Najczęstsze pytania