🌿 Pobieranie próbek osadów z oczyszczalni ścieków, stacji uzdatniania wody i procesów przemysłowych — wytyczne

Środowisko PN-EN ISO 5667-13

Przegląd

Czego dotyczy norma. Karta katalogowa PKN opisuje zakres tak: „Podano szczegółowe zasady pobierania próbek osadów z oczyszczalni ścieków, stacji uzdatniania wody oraz z procesów przemysłowych. Zasady te odnoszą się do wszystkich rodzajów osadów powstających w tych zakładach oraz do osadów o podobnej charakterystyce. Podano również wytyczne dotyczące opracowywania programów i wyboru technik pobierania próbek". Dokument liczy 27 stron, opublikowany 26-08-2011, KT 119 Jakości Wody — Problemy Podstawowe, ICS 13.030.20 i 13.060.45 (stan karty sprawdzony 11.09.2026: bez pól „Data wycofania" i „Zastąpiona przez").

Wersja językowa — i rozróżnienie, którego sam wiersz „Zastępuje" nie daje. Wydanie bieżące PN-EN ISO 5667-13:2011 jest WYŁĄCZNIE ANGIELSKIE, a polskie tłumaczenie istniało: PN-EN ISO 5667-13:2004 (wersja polska), które zastąpiło PN-EN ISO 5667-13:2002 (wersja angielska). Pola „Zastępuje" i „Zastąpiona przez" pokazują to jako zwykłe następstwo, ale pole „WPROWADZA" mówi coś innego: wydania 2002 i 2004 wprowadzają TEN SAM dokument europejski — EN ISO 5667-13:1997 [IDT] i ISO 5667-13:1997 [IDT]. Przejście z 2002 na 2004 było więc ZMIANĄ WERSJI JĘZYKOWEJ, a nie nowelizacją: norma europejska pozostała ta sama, zmienił się język wydania krajowego. DOPIERO WYDANIE 2011 JEST NOWELIZACJĄ — wprowadza EN ISO 5667-13:2011 i ISO 5667-13:2011, czyli dokument o czternaście lat nowszy. Widać to także w TYTULE, który się skrócił i tym samym rozszerzył zakres: wydania 2002 i 2004 nosiły tytuł „Wytyczne dotyczące pobierania próbek osadów Z OCZYSZCZALNI ŚCIEKÓW I STACJI UZDATNIANIA WODY", a wydanie 2011 — „Wytyczne dotyczące pobierania próbek OSADÓW", bez zawężenia do dwóch rodzajów zakładów; zakres na karcie wymienia dodatkowo osady z procesów przemysłowych. Laboratorium, które ma w dokumentacji polski tytuł z 2004 r., ma więc tytuł opisujący WĘŻSZY przedmiot niż norma obowiązująca (wszystko sprawdzone 11.09.2026). Tytuł polski w nagłówku tego wpisu pochodzi z karty katalogowej wydania bieżącego — PKN podaje tytuł po polsku także dla norm wydanych po angielsku — ale TEKSTU polskiego dla tego wydania nie ma.

Co mówi przepis — i tu różnica wobec ścieków jest ostrzejsza, niż się wydaje. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych (Dz.U. 2015 poz. 257) reguluje pobieranie próbek osadów SZCZEGÓŁOWO, a przy tym NIE POWOŁUJE ŻADNEJ NORMY — ani o pobieraniu, ani o oznaczaniu: w całym akcie ciąg „PN-" nie występuje ani razu, „ISO" ani razu, „5667" ani razu. Sprawdziliśmy to dwa razy: w brzmieniu z 2015 r. i w NOWYM brzmieniu załącznika nr 4, nadanym przez Dz.U. 2022 poz. 89 — w obu wynik jest taki sam (sprawdzone 11.09.2026). Ta teza jest więc jedyną częścią wpisu, której nowelizacja nie naruszyła. Metody referencyjne z załącznika nr 4 opisano SŁOWAMI: „oznaczenie elektrometryczne w roztworze wodnym", „suszenie w temperaturze 105°C, ważenie", „prażenie w temperaturze 550°C, ważenie", „destylacja amoniaku i oznaczenie metodą miareczkową lub spektrofotometryczną". Przy ściekach (Dz.U. 2019 poz. 1311) przepis milczał tylko o pobieraniu, a przy analizach powoływał kilkanaście norm PN — więc jego milczenie o normie pobierania coś znaczyło. Tutaj akt nie powołuje normy NIGDZIE, więc z jego milczenia nie wolno wnosić niczego o samej normie pobierania: to nie jest wybór ustawodawcy wobec tej normy, tylko konsekwentna konwencja całego rozporządzenia.

UWAGA O STANIE PRAWNYM — SPROSTOWANIE WCZEŚNIEJSZEGO BRZMIENIA TEGO WPISU (11.09.2026). Rozporządzenie z 2015 r. zostało zmienione rozporządzeniem Ministra Klimatu i Środowiska z 31 grudnia 2021 r. (Dz.U. 2022 poz. 89, ogłoszone 14-01-2022), a zmiany dotyczące pobierania weszły w życie DOPIERO PO 48 MIESIĄCACH OD OGŁOSZENIA, czyli 14-01-2026. Wcześniejsze wydania tego wpisu podawały brzmienie sprzed tej daty. Zmienił się także tytuł aktu: dziś jest to rozporządzenie „w sprawie STOSOWANIA komunalnych osadów ściekowych".

Co przepis wymaga przy pobieraniu osadów — stan na 11.09.2026. Po pierwsze — KTO: warunkiem stosowania osadów jest wykonywanie badań, o których mowa w § 5 i § 6, „w AKREDYTOWANYM LABORATORIUM w rozumieniu art. 5 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności lub w laboratorium posiadającym CERTYFIKAT SYSTEMU ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ obejmujący procedurę badania komunalnych osadów ściekowych" (§ 2 ust. 5 w brzmieniu z Dz.U. 2022 poz. 89). Poprzednie brzmienie odsyłało do art. 147a Prawa ochrony środowiska — tamten zapis już nie obowiązuje, a nowy dopuszcza DWIE drogi zamiast jednej, co dla laboratorium bez akredytacji na te badania jest różnicą rozstrzygającą o możliwości przyjęcia zlecenia. Po drugie — JAK CZĘSTO: badania metodami referencyjnymi osadów PRZEZNACZONYCH DO STOSOWANIA przeprowadza się z częstotliwością zależną od obciążenia oczyszczalni, wyrażonego równoważną liczbą mieszkańców w rozumieniu art. 86 ust. 3 pkt 2 Prawa wodnego z 2017 r., NIE RZADZIEJ NIŻ: raz na sześć miesięcy przy RLM do 2000; raz na TRZY miesiące przy RLM powyżej 2000 do 10 000; raz na DWA miesiące przy RLM powyżej 10 000 do 100 000; RAZ NA MIESIĄC przy RLM ponad 100 000 (§ 5 ust. 2). Progów jest więc CZTERY, a nie trzy, i najniższy z nich — RLM do 2000 — pojawił się dopiero w tym brzmieniu. Po trzecie — Z ILU MIEJSC: próbkę do badań uzyskuje się przez połączenie i dokładne zmieszanie próbek pobranych W TYM SAMYM CZASIE z różnych miejsc, a ich liczba wynosi co najmniej 10 przy objętości osadów do 50 m³, 15 przy objętości powyżej 50 m³ do 100 m³ i 30 przy objętości powyżej 100 m³ (§ 5 ust. 3 — ustęp NIE ZMIENIONY nowelizacją). To są wymagania wobec pobierania zapisane w przepisie — ale NIE SĄ to kroki procedury i wpis ich tak nie nazywa. PRZEPIS PRZEJŚCIOWY: próbki partii osadów pobrane przed 14-01-2026 mogą być badane zgodnie z przepisami dotychczasowymi, a wyniki zachowują ważność przez rok od dnia pobrania (§ 2 Dz.U. 2022 poz. 89) — laboratorium może więc w 2026 r. legalnie mieć w obiegu wyniki uzyskane na starych zasadach.

Osobno o gruntach, bo dotyczy tego samego laboratorium. Badania gruntu wykonuje się każdorazowo przed skierowaniem danej partii osadów do zastosowania (§ 6 ust. 2), a próbkę gruntu uzyskuje się przez zmieszanie 25 PRÓBEK pobranych w punktach regularnie rozmieszczonych na powierzchni nieprzekraczającej 5 ha, o jednorodnej budowie i jednakowym użytkowaniu (§ 6 ust. 3), do głębokości 25 cm albo do maksymalnej możliwej głębokości nie mniejszej niż 10 cm, jeżeli warstwa gleby jest płytsza (§ 6 ust. 4).

Czego ten wpis nie zawiera. Tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie, a podglądu treści nie zdobyliśmy (sprawdzone 11.09.2026). W przeciwieństwie do wpisu o części 10 tej serii NIE MAMY TU NAWET SPISU TREŚCI, więc nie podajemy ani struktury rozdziałów, ani nazw technik pobierania, ani rodzajów próbników, ani wymagań co do pojemników, utrwalania i przechowywania osadu. Wpis podaje: zakres normy z karty katalogowej, jej status i drogę wersji językowych oraz wymagania PRZEPISU wobec pobierania osadów i gruntów. Wszystko, co pochodzi z przepisu, ma to napisane przy sobie.

DLACZEGO TEN WPIS STOI POD NAGŁÓWKIEM NORMY, SKORO KROKI POCHODZĄ Z PRZEPISU — rozstrzygnięcie przyjęte w tej partii. Laboratorium szuka w bazie po NUMERZE NORMY, bo to jego zapisuje w zakresie akredytacji i w sprawozdaniu; wpis schowany pod numerem rozporządzenia byłby dla niego nieosiągalny. Nagłówek normy jest więc adresem, a nie deklaracją, że procedura z niej pochodzi. Warunkiem uczciwości takiego wpisu są trzy rzeczy, spełnione tutaj: nagłówek podaje status normy z datą, każdy krok ma w TYTULE napisane, skąd pochodzi, a osobny akapit mówi, czego wpis nie zawiera. Wpis, który nie spełnia wszystkich trzech, nie powinien stać pod numerem normy.

Zasada metody

Osad nie jest cieczą jednorodną: rozdziela się grawitacyjnie, zmienia uwodnienie i skład w czasie oraz różni się między miejscami w tym samym zbiorniku. Dlatego pobranie jednej porcji z jednego miejsca nie opisuje partii osadu, a wynik oznaczenia wykonanego na takiej próbce mówi o próbce, a nie o osadzie. Przepis rozwiązuje to przez PRÓBKĘ OGÓLNĄ: kilkanaście albo kilkadziesiąt próbek pierwotnych pobranych w tym samym czasie z różnych miejsc, połączonych i dokładnie zmieszanych, przy czym ich liczba rośnie z objętością partii — 10, 15 albo 30. Norma opisuje, jak takie pobranie zaplanować i przeprowadzić dla osadów z oczyszczalni ścieków, stacji uzdatniania wody i procesów przemysłowych; jej tekstu nie mieliśmy, więc szczegółów technik nie podajemy.

Zastosowania

• Pobieranie próbek komunalnych osadów ściekowych przed ich rolniczym wykorzystaniem albo rekultywacją gruntów
• Pobieranie osadów z oczyszczalni ścieków do badań kontrolnych wytwórcy
• Pobieranie osadów ze stacji uzdatniania wody
• Pobieranie osadów powstających w procesach przemysłowych
• Pobieranie próbek gruntu przed zastosowaniem na nim osadów (wymóg Dz.U. 2015 poz. 257, § 6)

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN ISO 5667-13:2011 — wersja ANGIELSKA (wprowadza EN ISO 5667-13:2011 [IDT] i ISO 5667-13:2011 [IDT]; zastępuje PN-EN ISO 5667-13:2004 — wersję polską)

Tytuł (PL)

Jakość wody — Pobieranie próbek — Część 13: Wytyczne dotyczące pobierania próbek osadów

Title (EN)

Water quality — Sampling — Part 13: Guidance on sampling of sludges

Procedura krok po kroku

1. Sprawdzenie, kto wykonuje badania (§ 2 ust. 5 w brzmieniu Dz.U. 2022 poz. 89) — KROK Z PRZEPISU

   Upewnić się, że badania wykonuje akredytowane laboratorium w rozumieniu art. 5 pkt 4 ustawy o systemie oceny zgodności albo laboratorium posiadające certyfikat systemu zarządzania jakością obejmujący procedurę badania komunalnych osadów ściekowych. Przepis mówi o „wykonywaniu badań, o których mowa w § 5 i § 6" — a § 5 ust. 3 opisuje sposób uzyskania próbki, więc pobranie jest częścią tych badań.

2. Ustalenie terminu wg obciążenia oczyszczalni (§ 5 ust. 2 w brzmieniu Dz.U. 2022 poz. 89) — KROK Z PRZEPISU

   Ustalić częstotliwość badań osadów PRZEZNACZONYCH DO STOSOWANIA: RLM do 2000 — nie rzadziej niż raz na sześć miesięcy; powyżej 2000 do 10 000 — raz na trzy miesiące; powyżej 10 000 do 100 000 — raz na dwa miesiące; ponad 100 000 — raz na miesiąc. To są częstotliwości MINIMALNE („nie rzadziej niż"). RLM liczy się w rozumieniu art. 86 ust. 3 pkt 2 Prawa wodnego z 2017 r.

3. Ustalenie liczby próbek pierwotnych wg objętości partii (Dz.U. 2015 poz. 257, § 5 ust. 3) — KROK Z PRZEPISU

   Ustalić objętość badanej partii osadu i z niej liczbę próbek pierwotnych: co najmniej 10 do 50 m³, 15 powyżej 50 do 100 m³, 30 powyżej 100 m³. Liczba zależy od OBJĘTOŚCI PARTII, a nie od wielkości oczyszczalni — to inne kryterium niż w kroku poprzednim i łatwo je pomylić.

4. Pobranie próbek pierwotnych i połączenie ich w próbkę ogólną (Dz.U. 2015 poz. 257, § 5 ust. 3) — KROK Z PRZEPISU

   Pobrać próbki pierwotne W TYM SAMYM CZASIE z różnych miejsc partii, połączyć je i dokładnie zmieszać. Warunek jednoczesności jest częścią przepisu: próbki zbierane w odstępach nie tworzą próbki ogólnej w rozumieniu tego rozporządzenia. SPOSOBU POBRANIA POJEDYNCZEJ PRÓBKI PIERWOTNEJ, SPRZĘTU ANI WIELKOŚCI PORCJI NIE PODAJEMY — to jest w tekście normy, którego nie mieliśmy.

5. Pobranie próbki gruntu przed zastosowaniem osadów (Dz.U. 2015 poz. 257, § 6 ust. 2–4) — KROK Z PRZEPISU

   Przed skierowaniem danej partii osadów na grunt pobrać próbkę gruntu: 25 próbek w punktach regularnie rozmieszczonych na powierzchni nieprzekraczającej 5 ha, o jednorodnej budowie i jednakowym użytkowaniu, do głębokości 25 cm albo do maksymalnej możliwej głębokości nie mniejszej niż 10 cm. Badanie gruntu wykonuje się KAŻDORAZOWO przed partią, a nie okresowo.

6. Sprawozdanie z pobrania (wymagania wyliczone niżej wynikają z Dz.U. 2015 poz. 257 § 5 ust. 2 i 3 oraz § 6 — norma sprawozdania nie narzuca w zakresie z karty)

   Podać objętość partii osadu, liczbę pobranych próbek pierwotnych i termin pobrania — bez nich nie da się wykazać zgodności z § 5 ust. 2 i 3. Przy próbce gruntu podać powierzchnię, z której pobrano 25 próbek, i głębokość pobrania. Zaznaczyć, że wynik dotyczy PRÓBKI OGÓLNEJ powstałej ze zmieszania, a nie pojedynczego miejsca.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Osady ściekowe są materiałem o zagrożeniu biologicznym — pobieranie w rękawicach, z ochroną twarzy przy rozbryzgach, bez jedzenia i picia w strefie pracy.
• Rozporządzenie o komunalnych osadach ściekowych wymaga badania obecności bakterii z rodzaju Salmonella i żywych jaj pasożytów jelitowych — obecność tych organizmów w próbce trzeba zakładać z góry, zanim wynik zaprzeczy.
• Przy pobieraniu ze zbiorników i lagun obowiązują zasady pracy nad otwartym zwierciadłem: zabezpieczenie przed wpadnięciem, praca we dwoje, sprzęt ratunkowy w zasięgu.
• W zamkniętych komorach fermentacyjnych i studzienkach mogą gromadzić się metan i siarkowodór — wejście wyłącznie po pomiarze atmosfery i zgodnie z procedurą prac w przestrzeniach zamkniętych.
• Próbki osadu przewozić w szczelnych pojemnikach, oznakowane jako materiał biologicznie czynny; po pobraniu umyć i odkazić sprzęt, żeby nie przenieść materiału do następnej partii.

Najczęstsze pytania