🌱 Pobieranie próbek gleby z terenów naturalnych i uprawnych wg PN-ISO 10381-4 — norma WYCOFANA (12-03-2025), dokument źródłowy zastąpiony serią ISO 18400

Środowisko PN-ISO 10381-4

Przegląd

CO POWOŁUJĄ LABORATORIA. W zakresach akredytacji stoi PN-ISO 10381-4:2007 — wersja polska, wprowadzająca ISO 10381-4:2003 [IDT]. Pomiar na bazie zakresów (odczyt 23.09.2026, po wszystkich postaciach zapisu): 49 pozycji u 47 laboratoriów; przy dopasowaniu po POCZĄTKU zapisu — 44 pozycje u 42 laboratoriów, i tę drugą liczbę pokazuje zakładka „Laboratoria" przy tym wpisie.

STATUS (stan karty PKN na 23.09.2026): NORMA WYCOFANA. PN-ISO 10381-4:2007, wersja polska, publikacja 23-01-2007, 20 stron, KT 192 Ogólnych i Fizyki Gleby, ICS 13.080.05, „Wprowadza: ISO 10381-4:2003 [IDT]" — wycofana 12-03-2025; wiersza „Zastąpiona przez" karta nie ma, więc następcy w katalogu PKN nie wskazuje. Stan dokumentu po stronie MIĘDZYNARODOWEJ opisują akapity niżej — odczytane z tekstu normy następczej.

DOKUMENT ŹRÓDŁOWY ZOSTAŁ ZASTĄPIONY — I TO PRZEZ OSIEM DOKUMENTÓW NARAZ. Przedmowa ISO 18400-104:2018 mówi dosłownie: to wydanie, razem z ISO 18400-101, -102, -105, -107, -202, -203 i -206, „unieważnia i zastępuje pierwsze wydania ISO 10381-1:2002, ISO 10381-4:2003, ISO 10381-5:2005, ISO 10381-6:2009 i ISO 10381-8:2006, które zostały zrewidowane strukturalnie i technicznie". Czyli pięć części starej serii zastąpiono ośmioma dokumentami nowej.

ZDANIE, KTÓRE PRZESĄDZA O SPOSOBIE PRZEJŚCIA. W tej samej przedmowie stoi: „Nowa seria ISO 18400 jest oparta na budowie modułowej i NIE DAJE SIĘ PORÓWNYWAĆ z serią ISO 10381 rozdział po rozdziale". To znaczy, że nie istnieje przeliczenie „punkt 8 starej normy = punkt X nowej" — laboratorium przechodzące na nową serię musi napisać procedurę od nowa, a nie podmienić numer dokumentu odniesienia. I to samo dotyczy czytelnika zakresu: wyłączenie punktu w starej normie nie ma odpowiednika w nowej.

JEDNO LABORATORIUM JUŻ PRZESZŁO. W tej samej bazie zakresów jedna pozycja powołuje ISO 18400-205:2018 obok starej normy — czyli zmiana zaczęła się, ale na 47 laboratoriów jest to przypadek pojedynczy.

CO SIĘ WYŁĄCZA — I TYLKO TO JEDNO. Z wyłączeniem punktów powołuje tę normę 8 pozycji u 7 laboratoriów, a wyłączany jest ZA KAŻDYM RAZEM ten sam punkt 8. W spisie treści ISO 10381-4:2003 rozdział 8 nosi tytuł „Taking undisturbed soil samples" — pobieranie próbek o nienaruszonej strukturze. Rozdział 7 to pobieranie próbek o strukturze naruszonej. Różnica jest rzeczowa: próbka o naruszonej strukturze pobierana jest proporcjonalnie do masy, bez zachowania układu gleby, a próbka o nienaruszonej strukturze — proporcjonalnie do objętości, metodą zachowującą ten układ (punkt 5.7 normy). Bez próbki o nienaruszonej strukturze nie da się oznaczyć gęstości objętościowej gleby ani cech zależnych od jej budowy.

ZAPIS WYŁĄCZENIA BYWA ROZSTRZELONY. Wśród ośmiu pozycji stoją „z wył. p.8", „z wył. p. 8" oraz „z wył. p k t 8" — ostatni z odstępami między literami skrótu. Liczby wyżej policzono, biorąc numer dopiero PO słowie wyłączenia i ucinając zapis na następnym „PN", bo w jednym polu dokumentów odniesienia stoi zwykle kilka norm.

CO NORMA OBEJMUJE (rozdz. 1). Pobieranie próbek gleby z terenów naturalnych i zbliżonych do naturalnych; terenów rolniczych (grunty orne i pastwiska); terenów ogrodniczych, w tym ogrodów przydomowych i działkowych; terenów upraw specjalnych, sadów i winnic; terenów leśnych i zadrzewionych. Norma podaje strategie projektowania programów pobierania, czynności terenowe oraz postępowanie z próbkami w transporcie i przechowywaniu PRZED przygotowaniem próbki (suszeniem, mieleniem). Ma być stosowana razem z pozostałymi częściami serii.

ILE PRÓBEK Z JAKIEJ POWIERZCHNI — NORMA PODAJE TABELĘ I WZÓR. Przy jednolitym użytkowaniu, jakości gleby i sposobie uprawy: do 2 ha — 1 próbka ogólna; powyżej 2 do 5 ha — 2; powyżej 5 do 10 ha — 3; powyżej 10 do 15 ha — 4; powyżej 15 do 20 ha — 5; powyżej 20 do 30 ha — 6. Dla powierzchni większych norma podaje wzór n = 1 + √A, gdzie A jest powierzchnią w hektarach.

AZOT MINERALNY MA WŁASNE ZASADY (pkt 6.2). Próbki pobiera się zwykle z trzech warstw: 0–0,3 m, 0,3–0,6 m i 0,6–0,9 m; do 15 próbek pierwotnych z danego miejsca i warstwy tworzy próbkę ogólną. Żeby nie stracić azotu ruchomego, próbkę ogólną przechowuje się w 4 °C, w ciemności, w pojemniku chłodzonym i możliwie szybko przekazuje do laboratorium. Norma zaleca wprost, by pobranie, transport, przygotowanie i oznaczenie zamknąć w jak najkrótszym czasie. Liczbę warstw dobiera się do maksymalnej głębokości korzenienia roślin.

GLEBY LEŚNE POBIERA SIĘ INACZEJ (pkt 6.3). W obrębie jednostki powierzchniowej lasu wybiera się co najmniej 10 kół próbnych rozmieszczonych tak, by każde obejmowało w przybliżeniu tę samą liczbę drzew. Z kół pobiera się osobno strefy przypniowe (około 1 m od pnia), przestrzenie między drzewami i obszary pod koronami. Z tak pobranych próbek pierwotnych tworzy się próbki ogólne odniesione do poziomu glebowego i do jednostki powierzchni.

ILE GLEBY POBRAĆ (pkt 5.13). Gleby piaszczyste, gliniaste i ilaste — do 1 kg; gleby torfowe oraz poziomy organiczne gleb leśnych — do 0,5 kg; gleby z rosnącym udziałem żwiru, otoczaków i kamieni — masy większe (odesłanie do ISO 11277). Na próbki równoległe potrzeba materiału dodatkowego.

CZEGO NORMA WYMAGA OD POJEMNIKÓW, TRANSPORTU I PRZECHOWYWANIA (pkt 5.14–5.16). Pojemnik ma nie wnosić oznaczanego składnika, odpowiadać celowi pobierania, w niektórych przypadkach wymagać chłodzenia, zapobiegać stratom substancji lotnych i wody oraz reakcjom świetlnym (stal nierdzewna, polimery fluorowane, aluminium, szkło brunatne) i mieć trwałe oznakowanie. Transport: jak najszybciej, w razie potrzeby z chłodzeniem (przykład normy: oznaczanie azotu ruchomego — straty od przemian mikrobiologicznych), z unikaniem wstrząsów i parowania wody. Przechowywanie: krótkotrwałe poza laboratorium w odpowiednich warunkach, próbki świeże w chłodni, a w pozostałych przypadkach szybkie suszenie w 40 °C według ISO 11464.

NADZÓR I SPRAWOZDANIE (pkt 5.18–5.19). Czynności nadzoru ma prowadzić personel z wiedzą i doświadczeniem w gleboznawstwie oraz w zagadnieniach geologicznych i hydrologicznych: dobór sprzętu wykluczający zanieczyszczenie krzyżowe i straty, odtwarzalne systemy i procedury pobierania, oszacowanie zmienności pobierania poza terenem badań. Sprawozdanie z pobierania ma zawierać informacje o terenie (położenie i sposób użytkowania, warunki glebowe, warunki uprawy i klimatu) i być uzupełnione szkicami położenia, mapami terenowymi i zdjęciami.

DOKĄD SIĘGA POSIADANY TEKST. Mamy fragment próbny ISO 10381-4:2003 (wydanie pierwsze, 2003-05-01): 11 stron pliku, to jest strony i–5 normy — przedmowa, wprowadzenie, pełny SPIS TREŚCI z numeracją rozdziałów, rozdziały 1–5 w całości oraz 6.1, 6.2 i 6.3. NIE MAMY rozdziałów 6.4–6.6 (gleby torfowe, gleby strefy saturacji, szczególne rodzaje użytkowania), 7 (próbki o naruszonej strukturze), 8 (próbki o nienaruszonej strukturze), 9 (przechowywanie w laboratorium) ani załącznika A. Punkt 8, czyli ten wyłączany przez siedem laboratoriów, znamy więc z TYTUŁU ze spisu treści i z definicji rodzajów próbek w punkcie 5.7 — nie z jego treści.

CO STOI W ZAKRESACH OBOK. PN-ISO 10381-5:2009 (badanie zanieczyszczenia gleby na terenach miejskich i przemysłowych) — 29 pozycji, oraz PN-R-04031:1997 (polska norma o pobieraniu próbek do analiz rolniczych) — 16 pozycji. Matryce: „Gleba" (31), „Gleby" (4), „Gleba, grunty" (3), „Grunty" (2), „Gleba użytkowana rolniczo" (2).

POWOŁANIA NORMATYWNE NORMY (rozdz. 2): ISO 10381-1 (projektowanie programów), ISO 10381-2 (techniki pobierania), ISO 10381-3 (bezpieczeństwo), ISO 10381-5, ISO 10381-6, ISO 11074-1:1996 i ISO 11074-2:1998 (terminologia), ISO 11277 (skład granulometryczny) oraz ISO 11464 (przygotowanie próbek do badań fizykochemicznych). Dokument opracował ISO/TC 190 „Soil quality", podkomitet SC 2 „Sampling".

Zasada metody

Próbkę gleby pobiera się według strategii ustalonej przed wyjściem w teren: cel badania i sposób użytkowania gruntu wyznaczają rozmieszczenie miejsc pobierania, rodzaj próbki, głębokość i liczbę próbek pierwotnych składanych na próbkę ogólną. Miejsca pobierania mają być reprezentatywne dla całego obszaru; miejsc odbiegających od przeciętnej — placów wydeptanych, obrzeży pól, miejsc podmokłych — unika się świadomie. Próbka o naruszonej strukturze pobierana jest proporcjonalnie do masy, bez zachowania układu gleby; próbka o nienaruszonej strukturze — proporcjonalnie do objętości, sposobem ten układ zachowującym. Pobiera się z poziomów glebowych albo z warstw, sondą, świdrem albo z wykopu próbnego.

Zastosowania

• Pobieranie próbek gleby z gruntów ornych, pastwisk, ogrodów i terenów upraw specjalnych do badań chemicznych i fizycznych
• Pobieranie próbek gleb leśnych i terenów zadrzewionych
• Pobieranie do oznaczania azotu mineralnego przed nawożeniem i po okresie wegetacji
• Zakładanie i prowadzenie powierzchni monitoringu gleb oraz banków próbek
• Sprawdzenie, czy zakres laboratorium obejmuje próbki o nienaruszonej strukturze — czy punkt 8 nie jest wyłączony

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-ISO 10381-4:2007 (wersja polska; wprowadza ISO 10381-4:2003 [IDT])

Tytuł (PL)

Jakość gleby — Pobieranie próbek — Część 4: Zasady dotyczące postępowania podczas badań terenów naturalnych, zbliżonych do naturalnych oraz uprawnych

Title (EN)

Soil quality — Sampling — Part 4: Guidance on the procedure for investigation of natural, near-natural and cultivated sites

Procedura krok po kroku

1. Ustalenie celu badania (rozdz. 4)

   Strategia pobierania wynika z celu badania oraz z obecnego i wcześniejszego użytkowania gruntu. Norma wymienia cele: zebranie informacji o ogólnej jakości gleby pod kątem zachowania i poprawy jej funkcji ekologicznych; ocena jakości gleby oraz zasobności i zapotrzebowania na składniki pokarmowe; kartowanie, klasyfikacja i wycena gleb; zakładanie i prowadzenie powierzchni monitoringowych; próbki równoległe do banków próbek. Tabela 1 normy przypisuje tym celom znaczenie zmienności poziomej, pionowej i zmian w czasie.

2. Wyznaczenie miejsc pobierania (pkt 5.2–5.6)

   Miejsca dobrać tak, by były reprezentatywne dla całego obszaru, uwzględniając jednolitość jakości gleby, sposób użytkowania i rodzaj uprawy. Układ punktów może być losowy według modelu statystycznego albo systematyczny. ŚWIADOMIE OMIJAĆ miejsca odbiegające od przeciętnej: wydeptane place, obrzeża pól, miejsca podmokłe.

3. Wybór rodzaju próbki (pkt 5.7)

   Rozstrzygnąć, czy badanie wymaga próbki o naruszonej strukturze (proporcjonalnej do masy), czy o nienaruszonej (proporcjonalnej do objętości, z zachowaniem układu gleby). Ta druga jest przedmiotem rozdziału 8 — punktu wyłączanego w części zakresów akredytacji.

4. Rozstrzygnięcie: poziomy czy warstwy (pkt 5.8)

   Pobierać z poziomów glebowych — właściwe dla użytkowania rolniczego, leśnego i terenów naturalnych — albo z warstw, gdy teren jest przekształcony (grunty miejskie, gleby wymieszane) albo gdy wymaga tego cel badania.

5. Ustalenie liczby próbek i głębokości (pkt 5.11, 6.1)

   Przy jednolitym terenie liczbę próbek ogólnych wziąć z Tabeli 2 normy: do 2 ha — 1, do 5 ha — 2, do 10 ha — 3, do 15 ha — 4, do 20 ha — 5, do 30 ha — 6; dla większych powierzchni n = 1 + √A. Głębokość pobierania dobrać do celu i do reprezentatywności.

6. Pobranie — sonda, wiercenie albo wykop (pkt 5.9)

   Wybrać sposób pobierania: sondowanie, wiercenie świdrem albo wykop próbny. Dobór sprzętu norma przekazuje do ISO 10381-2. Masę próbki dobrać według pkt 5.13: do 1 kg dla gleb mineralnych, do 0,5 kg dla torfowych i poziomów organicznych, więcej przy glebach kamienistych.

7. Azot mineralny — postępowanie szczególne (pkt 6.2)

   Pobrać z trzech warstw (0–0,3; 0,3–0,6; 0,6–0,9 m), łącząc do 15 próbek pierwotnych z danej warstwy w próbkę ogólną. Przechowywać w 4 °C, w ciemności, i możliwie szybko przekazać do laboratorium — straty azotu ruchomego powoduje aktywność mikrobiologiczna. Liczbę warstw dobrać do głębokości korzenienia roślin.

8. Gleby leśne — układ kół próbnych (pkt 6.3)

   Wyznaczyć w jednostce powierzchniowej co najmniej 10 kół próbnych obejmujących zbliżoną liczbę drzew. Pobrać osobno ze stref przypniowych (ok. 1 m od pnia), z przestrzeni między drzewami i spod koron; z próbek pierwotnych utworzyć próbki ogólne odniesione do poziomu i do jednostki powierzchni.

9. Transport i przechowywanie (pkt 5.15–5.16)

   Transportować jak najszybciej, w razie potrzeby z chłodzeniem, unikając wstrząsów i parowania wody. Przechowywanie: krótkotrwałe poza laboratorium w odpowiednich warunkach; próbki świeże w chłodni; w pozostałych przypadkach szybkie suszenie w 40 °C według ISO 11464.

10. Nadzór nad jakością i sprawozdanie (pkt 5.18–5.19)

    Nadzór prowadzi personel z wiedzą gleboznawczą, geologiczną i hydrologiczną: sprzęt wykluczający zanieczyszczenie krzyżowe i straty, odtwarzalne procedury, oszacowanie zmienności pobierania. Sprawozdanie ma opisywać teren — położenie i użytkowanie, warunki glebowe, uprawę i klimat — oraz zawierać szkice położenia, mapy i zdjęcia.

11. Wpisanie wyłączeń do sprawozdania

    Jeżeli zakres akredytacji obejmuje normę z wyłączeniem punktu 8, sprawozdanie ma to wskazywać: laboratorium nie pobiera próbek o nienaruszonej strukturze, więc oznaczenia wymagające zachowania układu gleby są poza wykonanym badaniem.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Dokument źródłowy normy — ISO 10381-4:2003 — został zastąpiony serią ISO 18400; powołanie samej normy krajowej nie mówi czytelnikowi, że po stronie międzynarodowej obowiązuje już inny zbiór dokumentów
• Nowej serii nie da się porównać ze starą rozdział po rozdziale — przejście na ISO 18400 to napisanie procedury od nowa, a nie podmiana numeru w dokumentach odniesienia
• Wyłączenie punktu 8 oznacza, że zakres nie obejmuje próbek o nienaruszonej strukturze — a bez nich nie da się oznaczyć gęstości objętościowej gleby ani cech zależnych od jej budowy
• Zasady bezpieczeństwa pobierania gleby są w osobnej części serii (ISO 10381-3), a nie w tej normie — powołanie samej części 4 nie obejmuje wymagań bezpieczeństwa
• Próbka do oznaczania azotu mineralnego trzymana poza chłodem traci oznaczany składnik na skutek przemian mikrobiologicznych — wynik będzie zaniżony, a wygląda tak samo jak poprawny
• Pobranie z miejsc odbiegających od przeciętnej — obrzeży pól, miejsc podmokłych, placów wydeptanych — daje wynik prawdziwy dla tego miejsca i nieprawdziwy dla obszaru, o który pytał zamawiający

Najczęstsze pytania