🌿 Pobieranie próbek gleby na terenach miejskich i przemysłowych podejrzewanych o zanieczyszczenie — zasady postępowania

Środowisko PN-ISO 10381-5

Przegląd

Czego dotyczy ta część serii. Karta katalogowa PKN opisuje zakres tak: „Podano zasady postępowania podczas badaniach terenów miejskich i przemysłowych, w przypadku których wiadomo lub podejrzewa się, że nastąpiło ich zanieczyszczenie. Stosuje się je także gdy istnieje potrzeba ustalenia stanu zanieczyszczenia danego terenu albo potrzebne jest ustalenie jakości środowiska danego miejsca dla innych celów. Ponadto podano zasady zbierania informacji niezbędnych do oceny zagrożenia i/lub opracowania planów działań zaradczych (np. czy konieczna jest remediacja oraz sugestie jakimi sposobami najlepiej ją przeprowadzić)". Część 5 dotyczy więc terenów miejskich i przemysłowych; terenami naturalnymi, zbliżonymi do naturalnych i uprawnymi zajmuje się część 4 tej samej serii.

STAN PRAWNY — SPRAWDZONY 11.09.2026. Rozporządzenie Dz.U. 2016 poz. 1395 OBOWIĄZUJE, ale zostało zmienione rozporządzeniem Ministra Klimatu i Środowiska z 31 października 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 1657, ogłoszone 13-11-2024). Zmiany objęły § 3, § 4, § 8, § 9 ust. 1, § 10 ust. 1, § 13 oraz załącznik nr 1 — a więc DOKŁADNIE te przepisy, z których ten wpis bierze kroki postępowania. DATY WEJŚCIA W ŻYCIE SĄ DWIE i nie wolno ich mylić: zmiana § 3 (grupy gruntów wg planu miejscowego) weszła po 14 dniach od ogłoszenia, czyli 27-11-2024, a pozostałe — § 4, § 8, § 9, § 10, § 13 i załącznik nr 1 — po sześciu miesiącach, czyli 13-05-2025. Kroki poniżej podajemy w brzmieniu po nowelizacji, z zaznaczeniem przy tych, które się zmieniły. NIE ZMIENIŁ SIĘ załącznik nr 3 — tabela metodyk referencyjnych powołująca serię PN-ISO 10381 — więc oś tego wpisu, czyli powołanie normy w przepisie, pozostaje taka sama.

Dlaczego ta norma jest w zakresach akredytacji — i na jakich warunkach. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 1 września 2016 r. w sprawie sposobu prowadzenia oceny zanieczyszczenia powierzchni ziemi (Dz.U. 2016 poz. 1395) powołuje ją nie w paragrafach o etapach badania, lecz w ZAŁĄCZNIKU NR 3, do którego odsyła § 11 ust. 1 („Referencyjne metodyki wykonywania badań zanieczyszczenia gleby i ziemi określa załącznik nr 3 do rozporządzenia"). POWOŁANIE JEST WARUNKOWE i wpis musi to powiedzieć, żeby nie sugerować, że do pobierania próbek wystarczy ta jedna norma: tablica wymienia części 1, 2 i 3 serii ŁĄCZNIE i zawsze, a część 5 stoi jako ALTERNATYWA dla części 4 — wybiera się ją dlatego, że teren jest miejski albo przemysłowy, a nie naturalny, zbliżony do naturalnego czy uprawny. W tablicy metodyk referencyjnych czytamy — pobieranie próbek w terenie, ich utrwalanie, przechowywanie, transport oraz przygotowanie do analizy laboratoryjnej prowadzi się „na podstawie" pięciu części serii PN-ISO 10381, przy czym część 4 dotyczy terenów naturalnych i uprawnych, „albo PN-ISO 10381-5 »Jakość gleby – Pobieranie próbek – Część 5: Zasady postępowania podczas badań terenów miejskich oraz przemysłowych pod kątem zanieczyszczenia gleby«". To nie jest więc norma stosowana z wyboru — laboratorium powołuje ją, bo tak mówi przepis.

STAN KATALOGOWY — i to jest najważniejsza rzecz w tym wpisie. Wszystkie pięć części serii powołanych w tym rozporządzeniu jest w katalogu PKN WYCOFANYCH, każda z inną datą (stan sprawdzony 11.09.2026): część 1 — wycofana 20.11.2024; części 2, 3 i 4 — wycofane 12.03.2025; część 5 — wycofana 24.11.2025. Daty są tu istotne, bo laboratorium, które uzyskiwało albo rozszerzało akredytację rok czy dwa lata temu, powoływało wtedy normy jeszcze aktualne. Serii zastępującej PN-EN ISO 18400, która w ISO zastąpiła serię 10381, w katalogu PKN NIE MA — dwa zapytania („PN-EN ISO 18400" i „PN-EN ISO 18400-104") zwracają „Brak wyników wyszukiwania".

Tak zapisujemy to, co widzimy w dokumentach, i nie idziemy dalej. Rozbieżność polega na tym, że obowiązujące rozporządzenie wskazuje jako metodyki referencyjne pięć norm wycofanych, a polskiego następcy dla nich nie ma. Jaki to ma skutek dla obowiązków laboratorium i dla ważności wyników — tego nie rozstrzygamy, bo nie mamy na to dokumentu; żaden przepis nie mówi, że wycofanie normy unieważnia metodykę wskazaną rozporządzeniem. Laboratorium czytające ten wpis ma dwa fakty sprawdzalne i decyzję podejmuje samo, najlepiej z jednostką akredytującą.

Czego ten wpis nie zawiera. Kroków samej PN-ISO 10381-5 ten wpis NIE PODAJE, bo tekstu normy nie mieliśmy — PKN udostępnia ją odpłatnie, a podglądu nie udało się pobrać (sprawdzone 11.09.2026). Nie podajemy więc ani jednego kroku roboczego SAMEJ NORMY: sposobu wyznaczania siatki opróbowania wg ISO, wymagań wobec narzędzi, sposobu utrwalania i przechowywania próbek ani wzorów formularzy terenowych. Kroki podane niżej w polu „procedura" pochodzą z ROZPORZĄDZENIA, które tę normę powołuje, i każdy z nich ma wskazane źródło wraz z paragrafem. Jest to świadome odstępstwo od naszej zasady, żeby procedurę brać wyłącznie z dokumentu z nagłówka wpisu: wybraliśmy je dlatego, że laboratorium szukające tej normy szuka tego, co ma robić, a przepis to opisuje — natomiast wolimy, żeby czytelnik wiedział, skąd pochodzi każdy krok, niż żeby dostał opis wyglądający na streszczenie normy.

Uwaga o tytule angielskim: karta katalogowa PKN podaje wyłącznie tytuł polski. Tytuł w polu angielskim jest naszym odtworzeniem z polskiego, a nie tytułem przepisanym ze źródła.

DLACZEGO TEN WPIS STOI POD NAGŁÓWKIEM NORMY, SKORO KROKI POCHODZĄ Z PRZEPISU — rozstrzygnięcie przyjęte w tej partii. Laboratorium szuka w bazie po NUMERZE NORMY, bo to jego zapisuje w zakresie akredytacji i w sprawozdaniu; wpis schowany pod numerem rozporządzenia byłby dla niego nieosiągalny. Nagłówek normy jest więc adresem, a nie deklaracją, że procedura z niej pochodzi. Warunkiem uczciwości takiego wpisu są trzy rzeczy, spełnione tutaj: nagłówek podaje status normy z datą, każdy krok ma w TYTULE napisane, skąd pochodzi, a osobny akapit mówi, czego wpis nie zawiera. Wpis, który nie spełnia wszystkich trzech, nie powinien stać pod numerem normy.

Zasada metody

PONIŻSZY OPIS POCHODZI Z ROZPORZĄDZENIA Dz.U. 2016 poz. 1395, które tę normę powołuje — nie z tekstu normy, którego nie mieliśmy; nie twierdzimy, że przepis odtwarza treść PN-ISO 10381-5. Przepis opisuje pobieranie próbek pod swój własny cel, czyli ocenę zanieczyszczenia powierzchni ziemi. Badanie terenu podejrzewanego o zanieczyszczenie prowadzi się według niego etapami: najpierw zbiera się informacje o działalności mogącej być przyczyną zanieczyszczenia i o substancjach, których wystąpienia należy się spodziewać, potem rozplanowuje się punkty pobierania próbek indywidualnie dla danego terenu, a dopiero na końcu pobiera próbki i wykonuje oznaczenia. Rozmieszczenie punktów nie jest przypadkowe ani równomierne — wynika z lokalizacji źródeł zanieczyszczeń, zarówno miejscowych (zbiorniki, magazyny, ciągi transportowe, rurociągi, urządzenia techniczne, odpady, miejsca wprowadzania ścieków do ziemi), jak i rozproszonych (emisje pyłów i gazów, użycie substancji bezpośrednio na powierzchni ziemi). Reprezentatywność uzyskuje się przez podział terenu na sekcje i pobranie w każdej z nich wielu próbek pojedynczych, z których tworzy się próbkę ogólną.

Zastosowania

• Ocena zanieczyszczenia powierzchni ziemi na terenach poprzemysłowych przed zmianą sposobu użytkowania
• Badania gruntu na terenach zakładów, gdzie jest lub była eksploatowana instalacja wymagająca pozwolenia zintegrowanego
• Ustalanie zasięgu zanieczyszczenia i planowanie remediacji
• Due diligence środowiskowe przy transakcjach dotyczących nieruchomości przemysłowych
• Badania kontrolne po zakończeniu remediacji

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-ISO 10381-5:2009 (ISO 10381-5:2005 [IDT] — dokument międzynarodowy o CZTERY LATA starszy od wydania krajowego)

Tytuł (PL)

Jakość gleby -- Pobieranie próbek -- Część 5: Zasady postępowania podczas badań terenów miejskich oraz przemysłowych pod kątem zanieczyszczenia gleby

Title (EN)

Soil quality — Sampling — Part 5: Guidance on the procedure for the investigation of urban and industrial sites with regard to soil contamination (tytuł angielski odtworzony z polskiego — patrz uwaga w opisie)

Procedura krok po kroku

1. POSTĘPOWANIE WEDŁUG ROZPORZĄDZENIA Dz.U. 2016 poz. 1395, nie według normy — etap pierwszy: ustalenie działalności mogącej być przyczyną zanieczyszczenia (§ 6)

   Ustalić, jaka działalność jest lub była prowadzona na terenie. KROK POCHODZI Z PRZEPISU, nie z normy — tekstu normy nie mieliśmy.

2. Etap drugi: lista substancji powodujących ryzyko (§ 7) — KROK Z PRZEPISU

   Ustalić listę substancji, których wystąpienia w glebie lub w ziemi należy się spodziewać przy tej działalności. KROK POCHODZI Z PRZEPISU.

3. Etap trzeci: zebranie i analiza źródeł informacji ORAZ dostępnych badań (§ 8 ust. 1 w brzmieniu Dz.U. 2024 poz. 1657) — KROK Z PRZEPISU

   Zebrać i przeanalizować dostępne źródła informacji istotne dla oceny zagrożenia zanieczyszczeniem ORAZ dostępne i aktualne BADANIA zanieczyszczenia gleby i ziemi substancjami powodującymi ryzyko z listy ustalonej na etapie drugim. Wymóg objęcia analizą istniejących badań dodano nowelizacją obowiązującą od 13-05-2025; katalog źródeł z § 8 ust. 2 rozszerzono o pkt 9 — „inne źródła informacji pozwalające ocenić zagrożenie".

4. Etap czwarty: rozplanowanie badań wstępnych (§ 9 ust. 1) — KROK Z PRZEPISU

   Ustalić grupę gruntów i rodzaj pokrycia terenu; zlokalizować źródła zanieczyszczeń miejscowe (zbiorniki, magazyny, ciągi transportowe, rurociągi, urządzenia techniczne, odpady, miejsca wprowadzania ścieków do ziemi) i rozproszone (emisje pyłów i gazów, użycie substancji na powierzchni ziemi); określić schemat lokalizacji punktów pobierania dla głębokości 0–0,25 m ppt, dzieląc teren na sekcje wg jego powierzchni i wyznaczając w każdej sekcji przynajmniej 15 punktów próbek pojedynczych. KROK POCHODZI Z PRZEPISU.

5. Etap piąty: schemat punktów i GŁĘBOKOŚCI dla badań szczegółowych (§ 10 ust. 1 pkt 1 w brzmieniu Dz.U. 2024 poz. 1657) — KROK Z PRZEPISU

   Określić indywidualnie dla danego terenu schemat lokalizacji punktów pobierania próbek POJEDYNCZYCH ORAZ GŁĘBOKOŚCI ICH POBIERANIA ZE WSKAZANIEM MIĄŻSZOŚCI KAŻDEJ POBIERANEJ WARSTWY — w celu wyznaczenia zasięgu występowania zanieczyszczenia. KROK POCHODZI Z PRZEPISU.

6. Głębokości pobierania (§ 10 ust. 1 pkt 2) — KROK Z PRZEPISU

   Określić głębokości pobierania próbek w przedziale o miąższości 0–0,25 m ppt oraz głębiej niż 0,25 m ppt, aż do głębokości poniżej występowania zanieczyszczenia. KROK POCHODZI Z PRZEPISU.

7. Pobranie próbek (§ 10 ust. 1 pkt 3 w brzmieniu Dz.U. 2024 poz. 1657) — KROK Z PRZEPISU

   Pobrać próbki zgodnie z określonym schematem lokalizacji punktów pobierania próbek POJEDYNCZYCH oraz na określonych głębokościach. SPOSOBU POBRANIA, narzędzi, utrwalania i przechowywania NIE PODAJEMY — opisuje je norma, której tekstu nie mieliśmy.

8. Badania właściwości gleby (§ 10 ust. 1 pkt 4 lit. a) — KROK Z PRZEPISU

   Przy substancjach z grupy metali i metaloidu wykonać badania składu granulometrycznego, zawartości węgla organicznego ORAZ WARTOŚCI pH_KCl — przy czym przepis zawęża to do PRÓBEK POBRANYCH NA GRUNTACH Z GRUPY II, z głębokości 0–0,25 m ppt, a w próbkach z głębokości przekraczającej 0,25 m ppt — wodoprzepuszczalności gleby i ziemi. KROK POCHODZI Z PRZEPISU.

9. Pomiary i porównanie z dopuszczalnymi zawartościami (§ 10 ust. 1 pkt 5 i 6) — KROK Z PRZEPISU

   Wykonać pomiary substancji powodujących ryzyko potwierdzonych w badaniach wstępnych i porównać wyniki z dopuszczalnymi zawartościami określonymi w § 3 ust. 1 rozporządzenia. KROK POCHODZI Z PRZEPISU.

10. Dokumentacja badań szczegółowych (§ 10 ust. 1 pkt 7) — KROK Z PRZEPISU

    Sporządzić dokumentację zawierającą daty pobrania próbek, miejsca pobrania wraz z adresem, numerami działek ewidencyjnych i współrzędnymi z systemu nawigacji satelitarnej (GPS), głębokości pobrania oraz sposób użytkowania gruntu w miejscu pobrania. KROK POCHODZI Z PRZEPISU.

Wymagany sprzęt i aparatura

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Tereny poprzemysłowe bywają skażone substancjami nieznanymi w chwili wejścia — przed pobieraniem ustalić historię terenu i dobrać środki ochrony do spodziewanych substancji.
• Przy podejrzeniu obecności rozpuszczalników, paliw lub gazów w gruncie mierzyć atmosferę w wykopie przed zejściem; nie wchodzić do wykopów bez zabezpieczenia ścian.
• Ryzyko mechaniczne: zakopane instalacje, zbiorniki i rurociągi — przed wierceniem sprawdzić dokumentację uzbrojenia terenu.
• Próbki gleby z terenów przemysłowych transportować jak materiał potencjalnie niebezpieczny, w zamkniętych pojemnikach.
• Przy terenach po działalności związanej z azbestem lub odpadami niebezpiecznymi stosować odrębne procedury BHP — samo pobieranie próbek może uwalniać pył.

Najczęstsze pytania