🌿 Wytyczne dotyczące technik pobierania i przechowywania próbek gleby do badań fizycznych, chemicznych, biologicznych i radiologicznych (cele rolnicze i badania zanieczyszczeń, bez badań geotechnicznych i skał litych) — wybór sprzętu i techniki na podstawie informacji wstępnych o terenie, próbki naruszone (większość badań) i nienaruszone (np. mikrobiologia, związki lotne — skrzynka Kubieny, cylinder), próbki punktowe, szczelinowe, warstwowe, skupione i przestrzenne (złożone), dostęp do punktu i pobranie jako dwa kroki, zapobieganie zanieczyszczeniu krzyżowemu (czyszczenie sprzętu między punktami, rury osłonowe, narzędzia o kontrolowanym składzie), bezpieczeństwo i ochrona środowiska; PN-ISO 10381-2:2007 (wycofana 12.03.2025, bez wskazanej następczyni)

Środowisko PN-ISO 10381-2

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu ISO 10381-2:2002 (wydanie pierwsze z 01.11.2002, tekst angielski) — PN-ISO 10381-2:2007 wprowadza ISO 10381-2:2002 jako identyczną (karta PKN): przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–5 i początek rozdziału 6 (bezpieczeństwo i ochrona środowiska) — próbka kończy się na stronie 6. Ochrony osób, budynków i środowiska (6.1–6.3), zasypywania otworów (6.4), szczegółowych technik (7), przechowywania próbek, pojemników i etykietowania (8), sprawozdania (9) i załącznika A (ręczne i mechaniczne narzędzia do pobierania) nie czytamy; tytuły znamy ze spisu treści.

WEDŁUG TEKSTU ISO 10381-2:2002. Normę przygotował ISO/TC 190 „Jakość gleby”, podkomitet SC 2 „Pobieranie próbek”. Seria ISO 10381: część 1 — projektowanie programów pobierania, część 2 — techniki, część 3 — bezpieczeństwo, część 4 — tereny naturalne, prawie naturalne i uprawne, część 5 — zanieczyszczenie terenów miejskich i przemysłowych, część 6 — próbki do oceny tlenowych procesów mikrobiologicznych; w przygotowaniu część 7 (gaz glebowy) i 8 (hałdy). Wprowadzenie: część 2 stosuje się razem z innymi częściami; dotyczy badań gleby, w tym rolniczych i zanieczyszczeń, nie badań geotechnicznych; o sprzęcie, miejscach, badaniach, rodzaju próbki, głębokości, rodzaju gleby i reprezentatywności decydują wskazówki z części 1, 4 i 5. Zakres (1): wytyczne technik pobierania i przechowywania próbek gleby do badań jakości gleby; typowy sprzęt dla poszczególnych sytuacji, wybór sprzętu i techniki do pobierania próbek naruszonych i nienaruszonych z różnych głębokości; dla celów rolniczych i badań zanieczyszczeń, wymagających innych technik i umiejętności; wzmianki o pobieraniu wód podziemnych i gazu glebowego w programie badań gleby; nie dotyczy badań geotechnicznych (choć przy przebudowie terenu badania można łączyć), skał litych ani metod bez pobierania próbek, np. geofizycznych. Powołania (2): ISO 11074-1, -2, -4 (słownictwo). Definicje (3): próbka punktowa (pojedyncza) — z jednego punktu, naruszona lub nienaruszona; szczelinowa — pionowa szczelina z warstwy uznanej za jednorodną (naruszona); warstwowa — połączenie próbek punktowych z warstw (naruszona); skupiona — złożona z małych porcji pobranych blisko siebie (naruszona); przestrzenna — złożona z małych porcji pobranych na powierzchni, np. pola (naruszona). Zasada (4.1): próbki bada się głównie w celu oznaczenia parametrów fizycznych, chemicznych, biologicznych i radiologicznych; próbki mają być możliwie reprezentatywne i nie zmieniać się między pobraniem a analizą; zwykle pobiera się próbki naruszone, a nienaruszone — np. do celów mikrobiologicznych lub geotechnicznych — tak, by cząstki i pory pozostały niezmienione; układy wielofazowe (np. odpady) bywają szczególnie trudne; wybór techniki zależy też od wymaganej precyzji; sprzęt dobiera się do materiałów i analiz; należy unikać zanieczyszczenia krzyżowego, strat związków lotnych i zmian składu przez kontakt z powietrzem; każda technika to dwa zależne kroki — dostęp do punktu (zdjęcie pokrywy, wykop lub otwór) i pobranie próbki. Woda i gaz glebowy (4.2, 4.3): wodę pobiera się według norm dla wód podziemnych lub powierzchniowych; gaz glebowy — typowe składniki gazu składowiskowego (metan, ditlenek węgla), a na terenach skażonych także rozpuszczalniki lub paliwa. Wybór techniki (5.1): zależy od celu, warstw, rodzaju możliwego zanieczyszczenia i badań; potrzebne informacje m.in. o wielkości i topografii terenu, gruncie, zmienności, geologii, głębokości i kierunku przepływu wód podziemnych, głębokościach pobierania (z uwzględnieniem przyszłego użytkowania), dawnym użytkowaniu, budynkach, fundamentach, zbiornikach i sieciach podziemnych, nawierzchniach, bezpieczeństwie personelu i ochronie środowiska, korzeniach, wodzie stojącej, ogrodzeniach, nasypach i gruzie, wodach narażonych na zanieczyszczenie; skrajne warunki (wieczna zmarzlina, lateryzacja, kalkret) wymagają specjalnych technik i muszą być znane przed projektem; zdecydowanie zaleca się badanie wstępne (zza biurka lub rekonesans) — przy podejrzeniu zanieczyszczenia jest ono niezbędne dla efektywności oraz bezpieczeństwa personelu i środowiska. Rodzaj próbki (5.2): próbki naruszone (bez zachowania struktury) nadają się do większości celów poza niektórymi pomiarami fizycznymi, profilami i badaniami mikrobiologicznymi; próbki nienaruszone pobiera się m.in. przy oznaczaniu lotnych związków organicznych, bo naruszenie powoduje ich utratę — np. skrzynką Kubieny, próbnikiem rdzeniowym lub cylindrem wciskanym w glebę; poza małą próbką szczelinową inne metody dają próbki złożone (średnie, zbiorcze) — nieprzydatne do oznaczania cech zmieniających się przy łączeniu (np. związki lotne), stężeń szczytowych ani zmienności; próbki punktowe łatwo pobrać świdrem ręcznym; próbki skupione — przy koparkach, z porcji z różnych miejsc łyżki (np. próbka z dziewięciu punktów); próbki przestrzenne — świdrami ręcznymi lub mechanicznymi, za każdym razem tej samej wielkości. Wybór techniki (5.3): cechy związane z poziomami genetycznymi wymagają pobierania warstwowego; zmienność przestrzenna — próbki punktowe; rozkład i stężenie pierwiastków lub związków — zwykle punktowe (ewentualnie szczelinowe lub skupione); ogólna jakość terenu (np. cele rolnicze) — przestrzenne; próbka wystarczająco duża do wszystkich badań i do reprezentowania cech, ale nie tak duża, by zacierać zmienność; pobranie, transport i przechowywanie nie mogą zmieniać badanych cech; porcje o różnych właściwościach łączy się w próbkę złożoną według ich udziału objętościowego. Zanieczyszczenie krzyżowe (5.4): przeniesienie substancji ze sprzętu lub pojemników, osypywanie się materiału z wyższych partii otworu przy wierceniu lub wyciąganiu próbki, uwalnianie substancji z próbnika lub pojemnika, straty związków lotnych, wycieki, rozdział mechaniczny, zanieczyszczenie środkami pomocniczymi (paliwa, spaliny, smary, oleje, kleje), pyłem nawiewanym, rozlanymi cieczami lub opadem; sprzęt czyści się między punktami — także przy rolniczym pobieraniu próbki złożonej z pola; płyn ułatwiający wiercenie (np. woda) nie może zakłócać analiz; narzędzia o kontrolowanym składzie — np. kielnia ze stali nierdzewnej przy związkach organicznych, tworzywa sztuczne zwykle nie zakłócają oznaczeń metali ciężkich; urządzenia stykające się z próbką nigdy nie mogą być malowane, smarowane ani chemicznie powlekane; rura osłonowa otworu chroni przed materiałem osypującym się z góry. Bezpieczeństwo i środowisko (6): na terenach silnie skażonych rozważa się sondy i otwory zamiast wykopów, by ograniczyć narażenie i rozprzestrzenienie; jeśli powierzchnia terenu jest wyraźnie skażona i grozi pylenie lub zanieczyszczenie wód, informuje się właściciela i władze lokalne i przestrzega przepisów krajowych; zob. ISO 10381-3.

STATUS (stan na 03.10.2026). W wyszukiwarce PKN (hasło „PN-ISO 10381-2”, 03.10.2026) jest jeden wynik: PN-ISO 10381-2:2007 — wersja polska, „Wycofana”, „Wprowadza: ISO 10381-2:2002 [IDT]”. Karta normy (odczyt 03.10.2026): data publikacji 15-02-2007, data wycofania 12-03-2025, 30 stron, KT 192 „Ogólnych i Fizyki Gleby”; karta nie wskazuje normy zastępującej. Statusu ISO 10381-2:2002 w katalogu iTeh nie odczytaliśmy (strony katalogu od 03.10.2026 wymagają przeglądarki ze skryptami). Co zmienia wycofanie dla wyniku: karta nie wskazuje następczyni, więc nie ma nowszego tekstu PN, z którym można by porównać zasady — oba laboratoria nadal powołują wydanie wycofane.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 10381-2 stoi w 2 rekordach u 2 laboratoriów: AB 835 i AB 1186. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026; AB 1186 wyd. nr 18 z 29.01.2026, AB 835 wyd. nr 24 z 18.08.2026) numer stoi u tych samych 2 laboratoriów; w każdym dokumencie liczba znaczników stron równa się liczbie stron PDF, bez powtórzeń; przeszukanie wszystkich dokumentów PCA pobranych z BIP 03.10.2026 nie dało laboratoriów spoza kopii bazy. Postać zapisu u obu: „PN-ISO 10381-2:2007” — u AB 1186 razem z PN-ISO 10381-4:2007 i PN-R-04031:1997, u AB 835 razem z PN-ISO 10381-5:2009. Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona. Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-ISO 10381-2”) pokazuje oba laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). AB 1186: gleby — pobieranie próbek do badań chemicznych i właściwości fizycznych. AB 835: gleba — pobieranie próbek do badań fizycznych i chemicznych. W Bazie Wiedzy osobne wpisy mają PN-ISO 10381-4, PN-ISO 10381-5 i PN-R-04031.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy rodzaju próbki: próbki złożone nie nadają się do związków lotnych, stężeń szczytowych ani oceny zmienności (5.2); związki lotne wymagają próbek nienaruszonych (5.2). Przy sprzęcie: niedoczyszczony świder przenosi materiał z poprzedniego punktu — także przy próbkach rolniczych z pola (5.4). Przy otworze: materiał osypujący się z wyższych partii trafia do próbki z głębszej warstwy — pomaga rura osłonowa (5.4). Przy materiałach: narzędzia malowane, smarowane lub powlekane są wykluczone; stal nierdzewna przy związkach organicznych, tworzywa przy metalach ciężkich (5.4). Przy łączeniu porcji: według udziału objętościowego w badanej populacji (5.3). Przy wielkości próbki: wystarczająca do wszystkich badań, ale nie tak duża, by zacierała zmienność (5.3). Przy rozpoznaniu: bez badania wstępnego łatwo pominąć sieci podziemne, nasypy czy wody narażone na skażenie (5.1). Przy zakresie: norma nie dotyczy badań geotechnicznych ani skał litych (1). Przy statusie: oba laboratoria powołują normę wycofaną 12.03.2025.

CZEGO NIE PODAJEMY. Szczegółowych technik (7), wymagań dla pojemników, etykiet i przechowywania (8), treści sprawozdania (9) ani opisu narzędzi z załącznika A nie przytaczamy — leżą poza próbką. Treści ISO 10381-1, -3, -4 i -5 w tym wpisie nie streszczamy.

Zasada metody

Pobieranie próbki gleby składa się z dwóch zależnych kroków: dotarcia do punktu (zdjęcie pokrywy, wykop lub otwór do wymaganej głębokości) i pobrania próbki. Technikę i sprzęt dobiera się do celu badań, warstw, możliwego zanieczyszczenia i planowanych analiz: próbki naruszone (luźne cząstki) wystarczają do większości oznaczeń, a nienaruszone, z zachowaną strukturą i porami, pobiera się m.in. do badań mikrobiologicznych i związków lotnych. Porcje łączy się w próbkę złożoną tylko wtedy, gdy cel na to pozwala, a sprzęt czyści się między punktami, by nie przenosić zanieczyszczeń.

Zastosowania

• Badania jakości gleby do celów rolniczych — m.in. próbki przestrzenne z pola (1, 5.3)
• Badania zanieczyszczenia gleby — próbki punktowe, szczelinowe lub skupione; nienaruszone przy związkach lotnych (1, 5.2, 5.3)
• Elementy pobierania wód podziemnych i gazu glebowego w programie badań gleby (1, 4.2, 4.3)
• Gleby — pobieranie próbek do badań chemicznych i fizycznych — 2 rekordy zakresów akredytacji 2 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-ISO 10381-2:2007

Tytuł (PL)

Jakość gleby — Pobieranie próbek — Część 2: Zasady dotyczące technik pobierania

Title (EN)

Soil quality — Sampling — Part 2: Guidance on sampling techniques

Procedura krok po kroku

1. Badanie wstępne

   Informacje o terenie, gruncie, wodach, sieciach podziemnych i dawnym użytkowaniu (5.1). PN-ISO 10381-2:2007 — wycofana 12.03.2025, bez wskazanej następczyni (karta PKN).

2. Wybór rodzaju próbki i techniki

   Naruszona lub nienaruszona; punktowa, warstwowa, przestrzenna itd. według celu (5.2, 5.3).

3. Dostęp do punktu i pobranie

   Wykop lub otwór, ewentualnie rura osłonowa; pobranie próbki (4.1, 5.4).

4. Zapobieganie zanieczyszczeniu

   Czyszczenie sprzętu między punktami, narzędzia o kontrolowanym składzie, ochrona przed pyłem i opadem (5.4).

5. Bezpieczeństwo i środowisko

   Na terenach skażonych sondy zamiast wykopów; informowanie właściciela i władz (6).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Na terenach silnie skażonych rozważa się sondy i otwory zamiast wykopów, by ograniczyć narażenie i rozprzestrzenianie skażenia (6)
• Badanie wstępne służy także bezpieczeństwu personelu i ochronie środowiska; zob. ISO 10381-3 (5.1, 6)

Najczęstsze pytania