📏 Płytki wzorcowe o przekroju prostokątnym (0,5 mm do 1 000 mm) — cechy konstrukcyjne i metrologiczne, klasa kalibracyjna K i klasy 0, 1, 2: długość i długość środkowa, temperatura odniesienia 20 °C, położenie odniesienia, przekrój, otwory łączące; PN-EN ISO 3650
Krótko: o co chodzi
Najważniejsze cechy konstrukcyjne i metrologiczne płytek wzorcowych o przekroju prostokątnym i długości nominalnej od 0,5 mm do 1 000 mm, z odchyłkami granicznymi i tolerancjami dla klasy kalibracyjnej K oraz klas 0, 1 i 2. Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 3650:2000 (wersja polska; wprowadza EN ISO 3650:1998 i ISO 3650:1998 [IDT]); Zakres długości nominalnych (rozdz. 1): 0,5 mm ≤ lₙ ≤ 1 000 mm; klasa kalibracyjna K, klasy 0, 1, 2. Procedura obejmuje 4 kroki; stosuje się je m.in. do: Płytki wzorcowe o przekroju prostokątnym i długości nominalnej od 0,5 mm do 1 000 mm — klasa kalibracyjna K oraz klasy 0, 1, 2 (ISO 3650:1998, rozdz. 1), Wzorce długości przy wzorcowaniu przyrządów pomiarowych — m.in. przy sprawdzaniu suwmiarek według ISO 13385-1 (5.4 tej normy), Zestawy płytek łączonych przez przywieranie i płytki powyżej 100 mm z otworami łączącymi (3.1, 6.1).
W skrócie
- Norma: PN-EN ISO 3650:2000 (wersja polska; wprowadza EN ISO 3650:1998 i ISO 3650:1998 [IDT])
- Kategoria: Metrologia
- Kroków procedury: 4
- STATUS (karta PKN, 16.11.2026): PN-EN ISO 3650:2000 (wersja polska, publikacja 11-08-2000); wprowadza EN ISO 3650:1998 i ISO 3650:1998; zastępuje PN-M-53101:1983
- Zakres długości nominalnych (rozdz. 1): 0,5 mm ≤ lₙ ≤ 1 000 mm; klasa kalibracyjna K, klasy 0, 1, 2
- Warunki odniesienia (5.3): 20 °C (ISO 1); 101 325 Pa = 1,013 25 bar
Przegląd
CO TA NORMA OPISUJE. Według rozdziału 1 ISO 3650:1998 norma określa najważniejsze cechy konstrukcyjne i metrologiczne płytek wzorcowych o przekroju prostokątnym i długości nominalnej lₙ od 0,5 mm do 1 000 mm; odchyłki graniczne i tolerancje podaje dla klasy kalibracyjnej K oraz klas 0, 1 i 2 przeznaczonych do różnych celów pomiarowych. Wprowadzenie wyjaśnia, że płytki wzorcowe są wzorcami długości odtwarzającymi określone części metra, oferowanymi w kilku klasach zależnie od zastosowania, a podstawą ich użycia jako wzorców jest wzorcowanie — pomiar długości w określonym punkcie powierzchni pomiarowej i ocena niepewności pomiaru. Ten sam zakres podaje karta PKN normy PN-EN ISO 3650:2000.
WEDŁUG TEKSTU ISO 3650:1998 (próbka wydawcy w wersji angielskiej: przedmowa, wprowadzenie, rozdziały 1–5 i początek rozdziału 6; w wersji francuskiej — do 6.2.1). Normę przygotował komitet ISO/TC 213 (Specyfikacje i sprawdzanie wymiarów i geometrii wyrobów); drugie wydanie zastąpiło pierwsze (ISO 3650:1978) po rewizji technicznej. Jest to ogólna norma GPS, wpływająca na ogniwo 6 łańcucha norm (wymagania wzorcowania — wzorce do wzorcowania) dla wymiaru i odległości. Powołania normatywne: ISO 1:1975 (temperatura odniesienia), ISO 1101, ISO 6507-1:1997 (twardość Vickersa), ISO 14253-1:1998 i VIM. Definicje (rozdz. 3): płytka wzorcowa — wzorzec miary o przekroju prostokątnym z materiału odpornego na ścieranie, z jedną parą płaskich, wzajemnie równoległych powierzchni pomiarowych, które dają się przywierać do powierzchni innych płytek (zestawy) albo do podobnie wykończonych płytek pomocniczych; długość płytki l — odległość prostopadła od danego punktu jednej powierzchni pomiarowej do płaskiej powierzchni płytki pomocniczej z tego samego materiału i o tej samej strukturze powierzchni, do której przywarta jest druga powierzchnia (obejmuje wpływ przywarcia jednej powierzchni); długość środkowa l_c — długość w środku swobodnej powierzchni pomiarowej; odchyłka długości od nominalnej e = l − lₙ; odchylenie od płaskości f_d; zmienność długości v = l_max − l_min (suma odchyleń f_o i f_u od długości środkowej); przywieranie — właściwość przylegania powierzchni pomiarowych pod działaniem sił międzycząsteczkowych. Rozdział 4 nazywa powierzchnie (lewa i prawa powierzchnia pomiarowa, powierzchnia oznakowana, ścianki boczne, ścianka oznakowana — osobno dla lₙ < 6 mm i lₙ ≥ 6 mm).
PODSTAWY POMIARU (rozdz. 5). Jednostką długości jest metr — droga przebyta przez światło w próżni w czasie 1/299 792 458 s (17. CGPM, 1983), realizowany wzorcami długości fali zalecanymi przez CIPM. Długość płytki jest spójna pomiarowo z wzorcami krajowymi lub międzynarodowymi, gdy wynik da się powiązać nieprzerwanym łańcuchem porównań z podanymi niepewnościami z płytką wzorcowaną interferometrycznie przy użyciu odpowiednich wzorców długości fali. Długość nominalna i długości zmierzone odnoszą się do temperatury 20 °C (ISO 1) i ciśnienia normalnego 101 325 Pa = 1,013 25 bar; wpływ odchyleń ciśnienia można w normalnych warunkach atmosferycznych pominąć. Położenie odniesienia: płytki do 100 mm włącznie — pionowe, z poziomymi powierzchniami pomiarowymi; płytki powyżej 100 mm — poziome, na jednej z wąskich ścianek bocznych, bez dodatkowych naprężeń, na podporach w odległości 0,211 długości nominalnej od końców; przy pomiarze interferometrycznym w położeniu poziomym ciężar przywartej płytki pomocniczej trzeba skompensować.
WYMIARY I MATERIAŁ (rozdz. 6). Przekrój (tablica 1): wymiar a = 30 mm dla 0,5 mm ≤ lₙ ≤ 10 mm i 35 mm dla 10 mm < lₙ ≤ 1 000 mm, odchyłki graniczne 0/−0,3 mm; wymiar b = 9 mm, odchyłki −0,05/−0,20 mm. Płytki powyżej 100 mm mogą mieć otwory łączące o wymiarach i położeniu według rysunku 5 (otwór ∅ 10 mm z odchyłką +0,2/0 mm, oś 25 mm od powierzchni pomiarowej); płytek klasy K nie wolno łączyć z urządzeniami łączącymi. Materiał (6.2.1): stal wysokogatunkowa albo inny podobnie odporny na ścieranie materiał, dający powierzchnie łatwo przywierające i stabilny wymiarowo w granicach tablicy 2. Dalsze rozdziały według spisu treści: współczynnik rozszerzalności cieplnej, twardość i stabilność wymiarowa (6.2.2–6.2.4), znakowanie (6.3), wymagania metrologiczne — tolerancja płaskości, powierzchnie pomiarowe, ścianki boczne (płaskość, równoległość, prostopadłość, krawędzie) (rozdz. 7) oraz wzorcowanie płytek — próba przywierania, pomiar interferometryczny i porównawczy, świadectwa wzorcowania (rozdz. 8); próbka nie zawiera ich treści, dlatego wartości tolerancji nie podajemy.
POPRAWKA. ISO 3650:1998/Cor.1:2008 (rectificatif technique w wersji francuskiej) poprawia w 7.4.1 i 7.4.2 jednostkę we wzorach tolerancji płaskości i równoległości ścianek bocznych: „40 mm” na „40 µm” i „80 mm” na „80 µm”. EN ISO 3650:1998/AC:2009 przejmuje tę poprawkę wyłącznie dla oficjalnej wersji francuskiej EN (w mocy od 25 marca 2009 r.).
STATUS (karta PKN, odczyt 16.11.2026). PN-EN ISO 3650:2000 — wersja polska, tytuł „Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) -- Wzorce długości -- Płytki wzorcowe”, publikacja 11-08-2000, 24 strony, KT 48 Podstaw Budowy Maszyn, wprowadza EN ISO 3650:1998 i ISO 3650:1998 [IDT], zastępuje PN-M-53101:1983; karta nie podaje daty wycofania. Katalog iTeh (16.11.2026): ISO 3650:1998 — opublikowana 20-12-1998, etap „norma potwierdzona” (90.93).
W ZAKRESACH AKREDYTACJI (baza zakresów serwisu, odczyt 16.11.2026, po wczytaniu zakresów porcji). Zapis PN-EN ISO 3650 ma 13 polskich laboratoriów wzorcujących (20 rekordów) — zawsze w wydaniu 2000 (dwa rekordy jako „2000P”), najczęściej jako dokument, na którym oparto procedurę wewnętrzną wzorcowania płytek; w zakresach czeskich zapisu nie ma.
Zasada metody
Płytka wzorcowa odtwarza długość jako odległość między punktem jednej powierzchni pomiarowej a płaską powierzchnią płytki pomocniczej, do której przywarta jest druga powierzchnia; w środku swobodnej powierzchni jest to długość środkowa l_c. Długość odnosi się do 20 °C, 101 325 Pa i określonego położenia (do 100 mm pionowo, powyżej — poziomo na podporach w 0,211 lₙ od końców), a jej spójność z metrem zapewnia nieprzerwany łańcuch porównań z płytką wzorcowaną interferometrycznie. Klasa kalibracyjna K i klasy 0, 1, 2 różnią się odchyłkami granicznymi i tolerancjami.
Zastosowania
- Płytki wzorcowe o przekroju prostokątnym i długości nominalnej od 0,5 mm do 1 000 mm — klasa kalibracyjna K oraz klasy 0, 1, 2 (ISO 3650:1998, rozdz. 1)
- Wzorce długości przy wzorcowaniu przyrządów pomiarowych — m.in. przy sprawdzaniu suwmiarek według ISO 13385-1 (5.4 tej normy)
- Zestawy płytek łączonych przez przywieranie i płytki powyżej 100 mm z otworami łączącymi (3.1, 6.1)
- W zakresach akredytacji: 13 polskich laboratoriów wzorcujących
Kluczowe parametry
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| STATUS (karta PKN, 16.11.2026) | PN-EN ISO 3650:2000 (wersja polska, publikacja 11-08-2000); wprowadza EN ISO 3650:1998 i ISO 3650:1998; zastępuje PN-M-53101:1983 |
| Zakres długości nominalnych (rozdz. 1) | 0,5 mm ≤ lₙ ≤ 1 000 mm; klasa kalibracyjna K, klasy 0, 1, 2 |
| Warunki odniesienia (5.3) | 20 °C (ISO 1); 101 325 Pa = 1,013 25 bar |
| Położenie odniesienia (5.4) | do 100 mm — pionowo; powyżej 100 mm — poziomo na wąskiej ściance, podpory w 0,211 lₙ od końców |
| Przekrój a (tablica 1) | 30 mm (0,5 ≤ lₙ ≤ 10 mm), 35 mm (10 < lₙ ≤ 1 000 mm); odchyłki 0/−0,3 mm |
| Przekrój b (tablica 1) | 9 mm; odchyłki −0,05/−0,20 mm |
| Otwory łączące (6.1, rys. 5) | płytki > 100 mm: ∅ 10 mm (+0,2/0), oś 25 mm od powierzchni pomiarowej; klasa K — bez urządzeń łączących |
| Wielkości (rozdz. 3) | l, l_c, e = l − lₙ, f_d, v = l_max − l_min |
| Poprawka (Cor.1:2008, wersja francuska) | 7.4.1 i 7.4.2: „40 mm” → „40 µm”, „80 mm” → „80 µm” |
| Zasięg w zakresach akredytacji (odczyt 16.11.2026) | 13 polskich laboratoriów wzorcujących (20 rekordów) |
Norma
- Numer normy
- PN-EN ISO 3650:2000 (wersja polska; wprowadza EN ISO 3650:1998 i ISO 3650:1998 [IDT])
- Tytuł (PL)
- Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) — Wzorce długości — Płytki wzorcowe
- Title (EN)
- Geometrical Product Specifications (GPS) — Length standards — Gauge blocks
Procedura krok po kroku
-
Klasa i wymiary
Ustalenie klasy (K, 0, 1, 2) i sprawdzenie wymiarów przekroju według tablicy 1; płytki powyżej 100 mm — otwory łączące według rysunku 5 (6.1).
-
Warunki odniesienia
Odniesienie długości do 20 °C i 101 325 Pa (5.3); położenie płytki według 5.4 — pionowe do 100 mm, poziome na podporach w 0,211 lₙ powyżej 100 mm.
-
Definicja długości
Długość płytki mierzona względem przywartej płytki pomocniczej; długość środkowa l_c w środku swobodnej powierzchni pomiarowej; odchyłka e = l − lₙ i zmienność długości v (rozdz. 3).
-
Spójność pomiarowa
Powiązanie wyniku nieprzerwanym łańcuchem porównań z płytką wzorcowaną interferometrycznie (5.2); wzorcowanie interferometryczne i porównawcze — rozdział 8 normy.
Wymagany sprzęt i aparatura
| Sprzęt | Przykład | Orientacyjna cena |
|---|---|---|
| Płytka pomocnicza (3.2) | Z tego samego materiału i o tej samej strukturze powierzchni co płytka — do przywarcia drugiej powierzchni pomiarowej przy definicji długości | — |
| Interferometr z wzorcami długości fali (5.2) | Wzorcowanie płytek na szczycie łańcucha spójności pomiarowej — wzorce długości fali zalecane przez CIPM | — |
| Podpory dla płytek powyżej 100 mm (5.4) | Dwie podpory w odległości 0,211 długości nominalnej od końców płytki leżącej na wąskiej ściance bocznej | — |
Najczęstsze pytania
Jaka norma opisuje to badanie?
Badanie wykonuje się według normy PN-EN ISO 3650:2000 (wersja polska; wprowadza EN ISO 3650:1998 i ISO 3650:1998 [IDT]) — „Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) — Wzorce długości — Płytki wzorcowe”. Tytuł angielski: „Geometrical Product Specifications (GPS) — Length standards — Gauge blocks”.
Na czym polega ta metoda?
Płytka wzorcowa odtwarza długość jako odległość między punktem jednej powierzchni pomiarowej a płaską powierzchnią płytki pomocniczej, do której przywarta jest druga powierzchnia; w środku swobodnej powierzchni jest to długość środkowa l_c. Długość odnosi się do 20 °C, 101 325 Pa i określonego położenia (do 100 mm pionowo, powyżej — poziomo na podporach w 0,211 lₙ od końców), a jej spójność z metrem zapewnia nieprzerwany łańcuch porównań z płytką wzorcowaną interferometrycznie.
Jaki jest zakres pomiarowy i dokładność?
STATUS (karta PKN, 16.11.2026): PN-EN ISO 3650:2000 (wersja polska, publikacja 11-08-2000); wprowadza EN ISO 3650:1998 i ISO 3650:1998; zastępuje PN-M-53101:1983; Zakres długości nominalnych (rozdz. 1): 0,5 mm ≤ lₙ ≤ 1 000 mm; klasa kalibracyjna K, klasy 0, 1, 2; Warunki odniesienia (5.3): 20 °C (ISO 1); 101 325 Pa = 1,013 25 bar; Położenie odniesienia (5.4): do 100 mm — pionowo; powyżej 100 mm — poziomo na wąskiej ściance, podpory w 0,211 lₙ od końców.
Ile trwa wykonanie badania?
Procedura obejmuje 4 kroków. Norma nie podaje czasu trwania dla wszystkich etapów — decyduje procedura laboratorium.
Jaki sprzęt jest potrzebny?
Płytka pomocnicza (3.2), Interferometr z wzorcami długości fali (5.2), Podpory dla płytek powyżej 100 mm (5.4).
Gdzie stosuje się to badanie?
Płytki wzorcowe o przekroju prostokątnym i długości nominalnej od 0,5 mm do 1 000 mm — klasa kalibracyjna K oraz klasy 0, 1, 2 (ISO 3650:1998, rozdz. 1); Wzorce długości przy wzorcowaniu przyrządów pomiarowych — m.in. przy sprawdzaniu suwmiarek według ISO 13385-1 (5.4 tej normy); Zestawy płytek łączonych przez przywieranie i płytki powyżej 100 mm z otworami łączącymi (3.1, 6.1); W zakresach akredytacji: 13 polskich laboratoriów wzorcujących.
Które laboratorium wykona to badanie?
Badanie wykonują laboratoria akredytowane według ISO/IEC 17025. Na LabCoda wyszukasz je po numerze normy PN-EN ISO 3650.