🍎 Oznaczanie srebra, arsenu, kadmu, kobaltu, chromu, miedzi, manganu, molibdenu, niklu, ołowiu, selenu, talu, uranu i cynku w żywności metodą ICP-MS — próbkę mineralizuje się ciśnieniowo kwasem azotowym według EN 13805 (żywność o małej zawartości wody po dodaniu wody), roztwór uzupełnia (np. do 20 ml) i zwykle rozcieńcza 10-krotnie, a pierwiastki mierzy spektrometrem mas z plazmą argonową, z wzorcem wewnętrznym (np. Rh, In, Lu), kalibracją w zakresie liniowym i eliminacją interferencji komorą kolizyjną lub reakcyjną, MS/MS albo wysoką rozdzielczością; wynik jako zawartość całkowita w mg/kg lub mg/l, PN-EN 17851

Chemia żywności PN-EN 17851

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Tekst normy czytamy w próbce iTeh dokumentu SIST EN 17851:2023 (tekst angielski EN 17851:2023): od przedmowy europejskiej przez rozdziały 1–8 do punktu 9.2 (granice oznaczalności, z listą czynników) na stronie 11. Poza próbką zostaje dalsza część punktu 9.2 (przykład obliczenia granicy), precyzja, sprawozdanie i załączniki (m.in. izotopy i interferencje — A, dane badania międzylaboratoryjnego — B) oraz bibliografia.

WEDŁUG TEKSTU EN 17851:2023. Normę przygotował CEN/TC 275 „Analiza żywności — Metody horyzontalne”, którego sekretariat prowadzi DIN; krajowe wdrożenia miały nastąpić najpóźniej w styczniu 2024 r. Zakres (1): oznaczanie Ag, As, Cd, Co, Cr, Cu, Mn, Mo, Ni, Pb, Se, Tl, U i Zn w żywności metodą ICP-MS po mineralizacji ciśnieniowej; w badaniu międzylaboratoryjnym analizowano: banana (głęboko mrożonego), kakao w proszku, proszek z makaronu pszennego, nektar porzeczkowy (mrożony), mleko w proszku, ostrygi (suszone), seler (suszony), wątrobę rekina psiego (suszoną), wątrobę (mrożoną) i jarmuż (suszony); tabela 1 — zakresy zbadane (najmniejsza i największa zawartość w dziesięciu matrycach, mg/kg): arsen 0,02–36,6, ołów 0,004–0,58, kadm 0,006–15,2, chrom 0,06–5,71, kobalt 0,03–7,49, miedź 0,71–74,0, mangan 0,31–73,5, molibden 0,05–1,88, nikiel 0,11–11,0, selen 0,06–8,70, srebro 0,011–1,98, tal 0,008–0,12, uran 0,003–0,26, cynk 1,8–1582; dolna granica zakresu zależy od matrycy i zawartości wody i jest wartością własną laboratorium, wyznaczaną dla każdego pierwiastka przy obliczaniu granicy oznaczalności (9.2). Powołania (2): EN 13804, EN 13805, EN 15765, EN 17264. Terminy (3): brak. Zasada (4): próbkę mineralizuje się ciśnieniowo według EN 13805, żywność o małej zawartości wody po dodaniu wody; w roztworze oznacza się 14 pierwiastków ICP-MS — roztwór rozpyla się, aerozol trafia do plazmy argonowej, gdzie pierwiastki ulegają jonizacji, a jony przez układ stożków przechodzą do spektrometru mas, rozdzielane według stosunku masy do ładunku i rejestrowane detektorem impulsowym lub analogowym; wynik to zawartość całkowita zmierzona tą procedurą, w mg/kg lub mg/l; dla innych pierwiastków można rozważyć np. EN 15763, a glin i cynę oznacza się według EN 17264 i EN 15765. Odczynniki (5): chemikalia, gazy i woda dostatecznie wolne od oznaczanych pierwiastków; kwas azotowy co najmniej 65 % (ok. 1,4 g/ml); wielopierwiastkowy roztwór podstawowy, np. 10 mg/l (Ag, Cd, Co, Cr, Cu, Mn, Mo, Ni, Pb, Tl, U) i 100 mg/l (As, Se, Zn), albo jednopierwiastkowe 1000 mg/l odpowiednie do ICP-MS i zgodne chemicznie; roztwór wzorcowy wielopierwiastkowy np. 0,1 lub 1,0 mg/l (trwały co najmniej miesiąc, z srebrem chroniony przed światłem); wzorce wewnętrzne — pokrywające zakres mas analitów, o podobnej energii jonizacji, nieobecne w próbce i bez interferencji; sprawdziły się rod, ind i lutet; skand się nie nadaje (interferencje jonów molekularnych Ca i Si), a wzorców o masie poniżej 100 m/z nie powinno się używać; roztwór wzorca wewnętrznego np. 10 mg/l (trwały co najmniej trzy miesiące); roztwory kalibracyjne — co najmniej trzy stężenia w zakresie liniowym, ze stężeniem kwasu jak w roztworze próbki, świeże każdego dnia — np. 0,5, 1 i 2 µg/l (As, Se, Zn dziesięciokrotnie więcej), z wzorcem wewnętrznym 10 µg/l, oraz roztwór zerowy; wzorzec wewnętrzny można też dozować osobnym kanałem pompy przez trójnik. Aparatura (6): sprzęt mający kontakt z próbką i roztworami czyszczony według EN 13804; zaleca się naczynia z kwarcu, PFA, FEP lub polipropylenu, które nie uwalniają ani nie pochłaniają pierwiastków; ICP-MS z plazmą argonową, układem podawania i rozpylania, sterowaniem i akwizycją danych, zdolny eliminować lub ograniczać interferencje (komora reakcyjna i/lub kolizyjna, tandem MS, rozdzielczość powyżej 4000). Pobieranie próbek (7): nie jest częścią procedury; próbki pobiera się tak, by uniknąć zanieczyszczenia i strat analitów. Mineralizacja (8.1): kwasem azotowym, przy małej zawartości wody po dodaniu wody, według EN 13805; po samorzutnej reakcji naczynie zamyka się i uruchamia mineralizację; warunki zależą od producenta, reaktywności próbki, odporności naczyń na ciśnienie i temperatury; według uwagi przy srebrze odzysk zależy od zawartości chlorków — dodatek HCl może pomóc, ale wnosi interferencje; roztwór uzupełnia się (np. do 20 ml) i mierzy wprost lub po rozcieńczeniu — zalecany współczynnik 10, a co najmniej 2,5; wszystkie roztwory mają podobne stężenie kwasu i takie samo stężenie wzorca wewnętrznego jak roztwory kalibracyjne. Warunki ICP-MS (8.2.1): ok. 20–30 min stabilizacji, optymalizacja na roztworze z np. Mg, Rh, Pb i Ce (10 µg/l) — udział tlenków i jonów podwójnie naładowanych powinien być mniejszy niż np. 3 %; przy komorze kolizyjnej lub reakcyjnej przepływ gazu optymalizuje się z uwzględnieniem matrycy, a wzorzec wewnętrzny mierzy w tych samych warunkach; przy różnych rozdzielczościach — okna mas wyśrodkowane i co najmniej jeden wzorzec wewnętrzny na każdym poziomie; przejścia między trybami detektora mają być ciągłe. Oznaczanie (8.2.2): zalecane izotopy z załącznika A, wolne od interferencji; interferencje usuwa się komorą kolizyjną/reakcyjną, wyższą rozdzielczością albo równaniami korekcyjnymi (z równoczesnym pomiarem sygnałów nieskorygowanych); krzywa z roztworu zerowego i kalibracyjnych; przy złożonych matrycach i dużym zasoleniu korzystny może być dodatek wzorca; zakres liniowy sprawdza się regularnie; przy rozcieńczeniach to samo stężenie kwasu i wzorca wewnętrznego; jeśli sygnał wzorca wewnętrznego spada o więcej niż 20 %, rozcieńcza się roztwór dalej, a przy wzroście o ponad 20 % szuka przyczyny (np. osady na stożkach, wzorzec obecny w próbce); duże zasolenie (zwykle > 0,1 %) daje osady i efekty pamięci — konieczne płukanie, sprawdzane roztworem zerowym, a sygnał wzorca może spaść nawet o 30 %; zgodność funkcji kalibracyjnej sprawdza się co np. dziesięć próbek. Kontrola jakości (8.3): w każdej serii próbki o wiarygodnie znanej zawartości przez całą procedurę od mineralizacji oraz ślepe próby każdej serii mineralizacji; zaleca się certyfikowany materiał odniesienia o podobnej matrycy i stężeniach. Obliczenia (9.1): ω = a · V · F / (1000 · m) w mg/kg (albo / v w mg/l), gdzie a — zawartość w roztworze w µg/l, V — objętość roztworu po mineralizacji w ml, F — współczynnik rozcieńczenia, m — naważka w g; odejmowania ślepej próby się nie zaleca — przy zanieczyszczeniu wpływającym na wyniki odrzuca się całą serię i usuwa przyczynę. Granica oznaczalności (9.2): wyznaczana dla każdego pierwiastka, zależy m.in. od sposobu obliczenia, matrycy i zawartości wody, naważki, objętości roztworu, materiałów naczyń, czystości odczynników, aparatu, techniki i środowiska laboratorium.

STATUS (stan na 03.10.2026). W wyszukiwarce PKN (hasło „PN-EN 17851”, 03.10.2026) jest jeden wynik: PN-EN 17851:2024-01 (wersja angielska, „Wprowadza: EN 17851:2023 [IDT]”) bez adnotacji o wycofaniu. W katalogu iTeh (odczyt 03.10.2026) EN 17851:2023 ma status „Published” (etap 60.60 — tekst ostateczny udostępniony).

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 17851 stoi w 11 rekordach u 3 laboratoriów: AB 438 (9), AB 509, AB 519. W aktualnych dokumentach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 26.11.2025 do 01.10.2026) numer stoi w 4 wierszach — 2 u AB 438 (każde powołanie obejmuje tam kilka kolejnych pozycji) i po jednym u AB 509 i AB 519; w każdym z trzech dokumentów liczba znaczników stron równa się liczbie stron PDF, bez powtórzeń; przeszukanie wszystkich 1291 dokumentów PCA pobranych z BIP 03.10.2026 nie dało laboratoriów spoza kopii bazy (17 laboratoriów z wykazu nie ma na BIP odnośnika do dokumentu zakresu). Postać „PN-EN 17851:2024-01” (AB 438, AB 509) oraz „PN-EN 17851” bez roku (AB 519). Żadna z tych pozycji nie jest zawieszona (w dokumentach AB 438 i AB 509 zawieszenia dotyczą innych pozycji wyróżnionych pogrubioną kursywą). Zakładka „Laboratoria” (hasło „PN-EN 17851”) pokazuje wszystkie 3 laboratoria — sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). AB 438 — ołów, kadm, arsen i nikiel w dziewięciu grupach żywności: zboża i przetwory zbożowe, napoje bezalkoholowe, substancje dodatkowe i pomocnicze; orzechy i nasiona oleiste, słodycze z czekoladą, owoce i warzywa z przetworami; algi i prokarionty; środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego w postaci płynnej; ryby, owoce morza i przetwory; zioła i przyprawy, grzyby; kawa, herbata, kakao i substytuty mięsa i nabiału; cukry, syropy, miód, mięso i mleko; suplementy diety — z zakresami od (0,002–2,500) mg/kg (kadm w środkach płynnych) do (0,044–45,000) mg/kg (nikiel w algach). AB 509 — żywność (zboża, owoce, warzywa, ryby, mięso, słodycze, mleko, preparaty dla niemowląt i małych dzieci, suplementy, herbata, kakao, zioła, przyprawy): ołów (0,010–10,0), kadm (0,005–10,0), nikiel (0,10–10,0), arsen (0,005–10,0) mg/kg. AB 519 — żywność, zawartość metali, pozycja w elastycznym zakresie akredytacji. Technika: ICP-MS u wszystkich.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy interferencjach: potrzebny jest spektrometr eliminujący interferencje (komora, MS/MS albo rozdzielczość > 4000), a izotopy wybiera się wolne od interferencji (6.2, 8.2.2). Przy matrycy: rozcieńczenie co najmniej 2,5-krotne (zalecane 10), a spadek sygnału wzorca wewnętrznego o ponad 20 % wymaga dalszego rozcieńczenia (8.1, 8.2.2). Przy wzorcu wewnętrznym: nie skand i nie masy poniżej 100 (5.4). Przy srebrze: odzysk zależy od chlorków (8.1, uwaga). Przy ślepej próbie: jej się nie odejmuje — zanieczyszczona seria idzie do powtórzenia (9.1). Przy kalibracji: świeże roztwory każdego dnia, kontrola co np. dziesięć próbek (5.6, 8.2.2). Przy granicy oznaczalności: wyznacza ją laboratorium dla każdego pierwiastka i matrycy (1, 9.2). Przy zakresie: badanie międzylaboratoryjne objęło np. ołów tylko do 0,58 mg/kg (tabela 1), a laboratoria podają górne granice do 10 mg/kg.

CZEGO NIE PODAJEMY. Przykładu obliczenia granicy oznaczalności, danych precyzji, listy izotopów i interferencji (załącznik A) ani szczegółowych wyników badania międzylaboratoryjnego (załącznik B) nie czytaliśmy. Nie podajemy najwyższych dopuszczalnych poziomów pierwiastków w żywności.

Zasada metody

Próbkę żywności mineralizuje się ciśnieniowo kwasem azotowym według EN 13805 (suchą po dodaniu wody), roztwór uzupełnia do stałej objętości i rozcieńcza (zalecane 10-krotnie) z dodatkiem wzorca wewnętrznego. Roztwór rozpyla się do plazmy argonowej ICP-MS, a jony 14 pierwiastków rozdziela według m/z i rejestruje, eliminując interferencje komorą kolizyjną lub reakcyjną, MS/MS albo wysoką rozdzielczością. Stężenia odczytuje się z krzywej z roztworu zerowego i co najmniej trzech wzorców, a zawartość ω = a · V · F / (1000 · m) w mg/kg.

Zastosowania

• Ag, As, Cd, Co, Cr, Cu, Mn, Mo, Ni, Pb, Se, Tl, U i Zn w żywności — zawartość całkowita (1, 4)
• Badanie międzylaboratoryjne: banan, kakao, makaron pszenny, nektar porzeczkowy, mleko w proszku, ostrygi, seler, wątroba rekina, wątroba, jarmuż (1)
• Ołów, kadm, arsen i nikiel w zbożach, owocach, warzywach, rybach, mięsie, mleku, żywności dla niemowląt, suplementach, ziołach i algach — pozycje w zakresach akredytacji 3 laboratoriów w PCA

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 17851:2024-01

Tytuł (PL)

Artykuły żywnościowe — Oznaczanie pierwiastków śladowych i ich form chemicznych — Oznaczanie zawartości Ag, As, Cd, Co, Cr, Cu, Mn, Mo, Ni, Pb, Se, Tl, U i Zn w artykułach żywnościowych techniką spektrometrii mas z plazmą wzbudzoną indukcyjnie (ICP-MS) po mineralizacji ciśnieniowej

Title (EN)

Foodstuffs — Determination of elements and their chemical species — Determination of Ag, As, Cd, Co, Cr, Cu, Mn, Mo, Ni, Pb, Se, Tl, U and Zn in foodstuffs by inductively coupled plasma mass spectrometry (ICP-MS) after pressure digestion

Procedura krok po kroku

1. Mineralizacja

   HNO3 pod ciśnieniem według EN 13805 (sucha żywność z wodą); uzupełnienie, rozcieńczenie 10× (8.1). PN-EN 17851:2024-01 bez adnotacji o wycofaniu (03.10.2026).

2. Strojenie ICP-MS

   20–30 min, optymalizacja: tlenki i jony 2+ < 3 %, gaz w komorze dopasowany do matrycy (8.2.1).

3. Kalibracja

   Roztwór zerowy i ≥ 3 wzorce z wzorcem wewnętrznym; kontrola co ok. 10 próbek (5.6, 8.2.2).

4. Pomiar

   Izotopy wolne od interferencji; nadzór sygnału wzorca wewnętrznego (± 20 %), płukanie po próbkach zasolonych (8.2.2).

5. Kontrola i wynik

   Materiał odniesienia i ślepe w każdej serii; ω = a · V · F / (1000 · m); LOQ wyznacza laboratorium (8.3, 9).

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Kwas azotowy i mineralizacja ciśnieniowa — naczynia i warunki według instrukcji producenta (8.1)

Najczęstsze pytania