💧 Oznaczanie wybranych substancji per- i polifluoroalkilowych (PFAS) w niefiltrowanej wodzie do spożycia metodą LC-MS/MS — część A: próbkę rozcieńcza się metanolem, dodaje znakowane izotopowo wzorce wewnętrzne i wstrzykuje bezpośrednio; część B: anality zatrzymuje się na słabym wymieniaczu anionowym (SPE); 30 związków zwalidowanych, w tym 20 PFAS z dyrektywy (UE) 2020/2184, granica oznaczalności dla wielu z nich 1 ng/l, PN-EN 17892

Fizykochemia PN-EN 17892

Przegląd

CO TA NORMA OPISUJE. Zakres z karty PKN PN-EN 17892:2024-11 (wersja angielska) zaczyna się słowami: „W niniejszym dokumencie określono metodę oznaczania rozpuszczonej frakcji wybranych substancji perfluoroalkilowych i polifluoroalkilowych (PFAS) w niefiltrowanej wodzie przeznaczonej do spożycia metodą chromatografii cieczowej-tandemowej spektrometrii mas (LC-MS/MS)” — dalej powtarza treść rozdziału 1 opisaną niżej. Tekst normy czytamy w próbce SIST EN 17892:2024 (tekst EN 17892:2024 bez zmian) od strony tytułowej przez spis treści, przedmowę europejską, wprowadzenie i rozdziały 1–5 do punktu 6.9 rozdziału 6 (odczynniki) włącznie. Poza próbką zostają dalsze odczynniki (od 6.10), rozdziały 7–13 (aparatura, pobieranie, wykonanie części A i B, warunki LC-MS/MS, ślepe próby, identyfikacja, kalibracja, obliczenia, odzysk, wyrażanie wyników, sprawozdanie) i załączniki A–B (dane o precyzji, warunki aparaturowe i chromatogramy).

WEDŁUG TEKSTU EN 17892:2024 (wprowadzenie, rozdziały 1–5, punkty 6.1–6.9). Normę przygotował CEN/TC 230 „Analiza wody” (sekretariat DIN); CEN zatwierdził ją 19 maja 2024 r. Wprowadzenie: PFAS to wytwarzane przemysłowo związki z co najmniej jednym w pełni fluorowanym atomem węgla metylowym lub metylenowym (bez przyłączonego H, Cl, Br, I); według US EPA rodzina liczy ponad 8000 substancji; związki perfluoroalkilowe są trwałe i kumulują się w ludziach i środowisku. Dyrektywa (UE) 2020/2184 obejmuje PFAS jako parametr z wartością parametryczną 0,10 µg/l dla sumy 20 wybranych PFAS — kwasów perfluorokarboksylowych i perfluorosulfonowych o łańcuchu od czterech do trzynastu atomów węgla. EFSA wyznaczyła w 2020 r. tolerowane tygodniowe pobranie 4,4 ng/kg masy ciała dla sumy PFOA, PFNA, PFHxS i PFOS, dlatego te cztery związki powinny dać się oznaczać z granicą wykrywalności znacznie poniżej 0,10 µg/l. Zakres (1): rozpuszczona frakcja wybranych PFAS w niefiltrowanej wodzie do spożycia, LC-MS/MS; zastosowanie do innych wód (podziemnych, powierzchniowych, oczyszczonych ścieków) wymaga walidacji w każdym przypadku osobno; dla każdego związku izomery rozgałęzione i prosty oznacza się razem; metodę zwalidowano dla analitów z tablicy 1, a listę można zmieniać zależnie od celu; dolny zakres zależy od czułości aparatu i matrycy — dla wielu substancji osiągalna jest granica oznaczalności 1 ng/l, a niższe dają wstrzykiwanie dużej objętości (część A) albo SPE (część B); ograniczenia mogą dotyczyć PFAS krótkołańcuchowych i o łańcuchu dłuższym niż dziesięć atomów węgla; rzeczywiste granice zależą też od ślepych prób laboratorium. Uwaga do rozdziału 1: norma pozwala oznaczyć 20 PFAS z pkt 3 części B załącznika III dyrektywy 2020/2184. Tablica 1 wymienia 30 związków: kwasy perfluorokarboksylowe C4–C13 (PFBA, PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA, PFNA, PFDA, PFUnDA, PFDoDA, PFTrDA), kwasy perfluorosulfonowe C4–C13 (PFBS, PFPeS, PFHxS, PFHpS, PFOS, PFNS, PFDS, PFUnDS, PFDoDS, PFTrDS), kwasy fluorotelomerosulfonowe 4:2, 6:2 i 8:2 FTSA, FOSA, EtFOSAA, HFPO-DA, DONA, PFMPA oraz 9Cl-PF3ONS. Powołania (2): ISO 5667-1, -3 i -5 (pobieranie), ISO 8466-1 i -2 (kalibracja). Definicja (3.1): PFAS — substancja fluorowana z co najmniej jednym w pełni fluorowanym atomem węgla metylowym lub metylenowym, czyli z grupą –CF3 lub –CF2– (z kilkoma wyjątkami); w szerszym sensie także substancje z chlorem i tlenem w strukturze polifluoroalkilowej. Zasada (4): część A — porcję niesączonej próbki rozcieńcza się metanolem, dodaje roztwór znakowanych izotopowo wzorców wewnętrznych i wstrzykuje bezpośrednio do LC-MS/MS; część B — ekstrakcja do fazy stałej na słabym wymieniaczu anionowym, podobnie jak w ISO 21675, potem LC-MS/MS; dopuszczalna jest SPE w trybie on-line na słabym wymieniaczu anionowym lub materiale HLB, jeśli uwzględnia, że długołańcuchowe PFAS osiadają na ściankach naczynek i przewodów przy zbyt małej zawartości metanolu — całą metodę trzeba zwalidować; dla dodatkowych PFAS sprawdza się poprawność i warunki przechowywania próbek i roztworów wzorcowych (wytyczne: ISO 21253-1 i -2). Interferencje (5): długołańcuchowe PFAS (kwasy karboksylowe z co najmniej 7, sulfonowe z co najmniej 6 perfluorowanymi atomami węgla) gromadzą się na granicy woda–naczynie i woda–powietrze — zależy to od kształtu i materiału naczynia, a ograniczają to wąskie naczynia o małej powierzchni; tworzywa fluoropolimerowe (PVDF, PTFE), częste w aparaturze LC, dają ślepe próby (np. PFOA) — do pobierania, ekstrakcji i analizy należy używać przedmiotów ze szkła, stali, PEEK, PS, PP, PE, PET lub silikonu, a naczynia do pobierania i fiolki sprawdzać przed użyciem; typowe źródła zanieczyszczeń w LC to odgazowywacze próżniowe, fryty, przewody i uszczelki głowic pomp — eluenty można odgazowywać helem, fryty i przewody fluoropolimerowe wymienia się na stalowe lub z PEEK, uszczelki na PE, a tło z aparatu i faz ruchomych ogranicza kolumna opóźniająca; ogony i rozmycie pików wskazują na interferencje; cząstki (drobne frakcje sorbentu w części B, zawiesina próbki w części A) zatykają fryty kolumny — roztwory odwirowuje się; składniki matrycy tłumią lub wzmacniają jonizację, co wykrywa się i koryguje znakowanymi izotopowo wzorcami wewnętrznymi lub metodą dodatku wzorca; substancje o podobnym czasie retencji i podobnym m/z mogą dawać nierozdzielone lub dodatkowe sygnały — pik można wykorzystać, jeśli da się go całkować osobno. Odczynniki (6.1–6.9): czystość analityczna lub do analizy pozostałości, z zanieczyszczeniami dającymi ślepe próby pomijalnymi i regularnie sprawdzanymi; woda oczyszczona sprawdzana ślepą próbą; metanol, acetonitryl, kwas octowy 999 g/kg, kwas mrówkowy co najmniej 980 g/kg (tylko SPE), aceton (tylko SPE), roztwór amoniaku co najmniej 250 g/kg (tylko SPE), octan amonu, wodorotlenek sodu 1 mol/l lub inny.

STATUS (stan karty na 03.10.2026). Karta PN-EN 17892:2024-11 (wersja angielska, publikacja 29-11-2024, 43 strony, grupa cenowa S) nie ma nagłówka „Wycofana”: Sektor Zdrowia, Środowiska i Medycyny, KT 122 Jakości Wody — Badania Chemiczne — Substancje Organiczne, ICS 13.060.50, „Wprowadza: EN 17892:2024 [IDT]”; pola „Zastępuje” karta nie ma — to pierwsze wydanie. Wyszukiwarka PKN (hasło „PN-EN 17892”, 03.10.2026) innego wydania ani wersji polskiej nie pokazuje; pozostałe trafienia to normy serii PN-EN ISO 17892 i PKN-CEN ISO/TS 17892 o badaniach gruntów — sam numer bez „ISO” odróżnia tę normę od nich.

ILE LABORATORIÓW I W JAKIEJ POSTACI (kopia bazy zakresów akredytacji, wsad do 17.09.2026, odczyt 03.10.2026). Numer 17892 bez „ISO” stoi w 7 rekordach u 5 laboratoriów: AB 311, AB 438, AB 486, AB 537, AB 578. W aktualnych zakresach na stronach PCA (odczyt 03.10.2026, wydania od 18.03.2026 do 01.10.2026) wszystkie podają wydanie 2024-11, AB 311 z dopiskiem „część B”, AB 486 — „część A”; AB 578 powołuje łącznie procedurę własną HKL/PB-03. Zakładka „Laboratoria” („PN-EN 17892”) pokazuje te same 5 laboratoriów; sprawdzone zapytaniem zakładki na serwerze produkcyjnym labcoda.pl 03.10.2026.

CO BADAJĄ LABORATORIA (pozycje w PCA). Wodę do spożycia przez ludzi, u AB 311, AB 438 i AB 486 także wodę. Wszystkie pięć wymienia te same 20 związków — kwasy perfluorokarboksylowe i perfluorosulfonowe C4–C13, czyli PFAS z dyrektywy (u AB 438 trzy kwasy sulfonowe C11–C13 bez skrótów) — i sumę PFAS „z obliczeń”; związków spoza tej dwudziestki (FTSA, HFPO-DA, DONA i in. z tablicy 1) żadne z nich w tej pozycji nie podaje. Zakresy na każdy związek: (0,0008–0,04) µg/l (AB 578), (0,0010–0,150) µg/l (AB 486), (0,0012–0,256) µg/l (AB 537), (0,0015–0,025) µg/l (AB 311), (0,0016–0,200) µg/l (AB 438). Technika: HPLC-MS/MS. Dolna granica AB 578 — 0,8 ng/l — leży poniżej 1 ng/l, które norma podaje jako granicę oznaczalności osiągalną dla wielu substancji; przy wstrzykiwaniu dużej objętości lub SPE norma dopuszcza niższe.

GDZIE ŁATWO O WYNIK POZORNIE POPRAWNY. Przy pobieraniu: długołańcuchowe PFAS osiadają na ściankach i na powierzchni wody — naczynie o dużej powierzchni zaniża wynik dla PFOS i dłuższych kwasów bez żadnego sygnału (5.1); próbki nie sączy się — norma oznacza frakcję rozpuszczoną w próbce niesączonej (1, 4). Przy ślepej próbie: elementy z PTFE i PVDF w aparacie lub w naczyniach dają PFOA i inne związki w ślepej próbie i zawyżają wynik, dlatego naczynia i fiolki sprawdza się przed użyciem (5.2). Przy pomiarze: składniki matrycy tłumią lub wzmacniają jonizację — wykrywa się to i koryguje znakowanymi izotopowo wzorcami wewnętrznymi albo metodą dodatku wzorca (5.3); przy SPE w trybie on-line, przy zbyt małej zawartości metanolu, długołańcuchowe PFAS osiadają na fiolkach i przewodach (4). Przy obliczeniu: suma PFAS jest wielkością wyliczaną — każdy z 20 składników to osobny pomiar tej metody, a izomery rozgałęzione liczą się razem z prostym (1); wynik sumy zależy od tego, jak potraktowano składniki poniżej granicy oznaczalności, a tego rozdziału (10, 12) nie czytaliśmy. Przy wyniku: górna granica zakresu AB 311 (0,025 µg/l na związek) jest czterokrotnie niższa niż wartość parametryczna sumy (0,10 µg/l); postępowanie z wynikami spoza zakresu kalibracji opisuje punkt 10.4, którego nie czytaliśmy.

CZEGO NIE PODAJEMY. Rozdziałów 7–13 i załączników nie czytaliśmy, więc nie podajemy objętości próbki i rozcieńczenia w części A, sorbentu i elucji w części B, warunków chromatografii i przejść MRM, kryteriów identyfikacji, sposobu kalibracji, liczenia izomerów rozgałęzionych ani danych o precyzji. Wartość 0,10 µg/l i sumę 20 PFAS podajemy za wprowadzeniem i uwagą do rozdziału 1 normy — tekstu dyrektywy ani polskiego rozporządzenia do tego wpisu nie czytaliśmy.

Zasada metody

PFAS rozpuszczone w niesączonej wodzie do spożycia rozdziela się chromatografią cieczową i wykrywa tandemową spektrometrią mas, z ilościowym oznaczeniem względem znakowanych izotopowo wzorców wewnętrznych, które wyrównują tłumienie lub wzmocnienie jonizacji przez matrycę. W części A próbkę tylko rozcieńcza się metanolem i wstrzykuje (czułość daje duża objętość wstrzyknięcia), w części B anality zagęszcza się ekstrakcją do fazy stałej na słabym wymieniaczu anionowym.

Zastosowania

• Woda do spożycia — 20 PFAS z dyrektywy (UE) 2020/2184 (suma, wartość parametryczna 0,10 µg/l) i dalsze związki z tablicy 1, łącznie 30 zwalidowanych (rozdział 1)
• PFOA, PFNA, PFHxS i PFOS z granicą wykrywalności znacznie poniżej 0,10 µg/l — zalecenie wynikające z oceny EFSA (wprowadzenie)
• Wody podziemne, powierzchniowe i oczyszczone ścieki — dopiero po osobnej walidacji (rozdział 1); w zakresach akredytacji 5 laboratoriów w PCA — woda do spożycia i woda

Kluczowe parametry

Norma

Numer normy

PN-EN 17892:2024-11

Tytuł (PL)

Jakość wody — Oznaczanie wybranych substancji per- i polifluoroalkilowych (PFAS) w wodzie przeznaczonej do spożycia — Metoda z wykorzystaniem chromatografii cieczowej/tandemowej spektrometrii mas (LC-MS/MS)

Title (EN)

Water quality — Determination of selected per- and polyfluoroalkyl substances in drinking water — Method using liquid chromatography/tandem-mass spectrometry (LC-MS/MS)

Procedura krok po kroku

1. Pobranie

   Naczynia wąskie, z dopuszczonych materiałów, sprawdzone na ślepą próbę; próbki nie sączy się (pobieranie według ISO 5667-1, -3, -5). PN-EN 17892:2024-11 aktualna (stan karty PKN na 03.10.2026).

2. Część A — wstrzyknięcie bezpośrednie

   Porcję próbki rozcieńczyć metanolem, dodać roztwór znakowanych izotopowo wzorców wewnętrznych, wstrzyknąć do LC-MS/MS; szczegóły (9.1) poza czytaną próbką.

3. Część B — ekstrakcja do fazy stałej

   Wyodrębnić anality na słabym wymieniaczu anionowym (podobnie jak ISO 21675), oznaczyć w ekstrakcie LC-MS/MS; szczegóły (9.2) poza czytaną próbką.

4. Ślepe próby i kontrola tła

   Regularnie sprawdzać wodę, odczynniki, naczynia i aparat; tło z aparatu oddzielać kolumną opóźniającą; roztwory z cząstkami odwirować.

5. Wynik

   Każdy związek osobno (izomery razem), suma PFAS z obliczeń; sposób kalibracji, liczenia i wyrażania wyników (9.6, 10, 12) poza czytaną próbką.

Wymagany sprzęt i aparatura

Odczynniki, podłoża i materiały eksploatacyjne

Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)

• Norma wymaga znajomości zwykłej praktyki laboratoryjnej i wykonywania badań przez odpowiednio wykwalifikowany personel; zasady bezpieczeństwa ustala użytkownik (ostrzeżenie we wprowadzeniu)
• Metanol, acetonitryl i aceton są łatwopalne i toksyczne; kwas mrówkowy i roztwór amoniaku — żrące; praca pod wyciągiem

Najczęstsze pytania